AmTham.comÂm Thầm
Bệnh thận mạn và đường tiết niệu

Bệnh thận mạn là gì: vì sao không đau không mệt mà vẫn có thể đang tiến triển

Bệnh thận mạn thường không gây đau hay mệt cho tới giai đoạn muộn. Hiểu định nghĩa, hai xét nghiệm phát hiện sớm và ai nên kiểm tra để không bỏ lỡ.

Office worker in his forties carries a reusable water bottle up a stairwell of a modern Vietnamese office building, seen from behind, cool morning light, steel blue walls

Bệnh thận mạn là tình trạng thận bị tổn thương hoặc giảm chức năng kéo dài trên ba tháng, và phần lớn người mắc không thấy gì bất thường cho tới khi thận đã mất nhiều chức năng. Lý do nằm ở khả năng bù trừ rất lớn của thận: phần đơn vị lọc còn lại làm việc nhiều hơn để che phần đã hỏng, nên nước tiểu vẫn đủ, người vẫn đi làm bình thường.

Cách duy nhất để biết sớm là xét nghiệm, cụ thể là hai phép đo đơn giản: một ống máu để tính mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) từ creatinin, và một mẫu nước tiểu để đo albumin niệu. Bài này giải thích vì sao bệnh lặng lẽ, ai nên kiểm tra, kết quả thế nào thì phải gặp bác sĩ, và cả những chỗ người đi khám hay hiểu nhầm.

Định nghĩa bệnh thận mạn theo cách bác sĩ dùng

Hướng dẫn được dùng rộng rãi nhất hiện nay là của tổ chức quốc tế KDIGO (Kidney Disease: Improving Global Outcomes). Theo đó, bệnh thận mạn là bất thường về cấu trúc hoặc chức năng thận tồn tại trên ba tháng và có ảnh hưởng tới sức khoẻ. Hai dấu hiệu hay gặp nhất để xác định là mức lọc cầu thận ước tính dưới 60 ml/phút/1,73 m² da, hoặc có tổn thương thận, trong đó phổ biến nhất là albumin xuất hiện trong nước tiểu ở mức từ 30 mg trên mỗi gram creatinin trở lên.

Chữ quan trọng trong định nghĩa là trên ba tháng. Một lần xét nghiệm lệch chưa đủ để gọi là bệnh thận mạn, vì chức năng thận có thể giảm tạm thời khi mất nước, sốt, tiêu chảy, sau một đợt dùng thuốc hay sau buổi tập nặng. Bác sĩ thường cho làm lại sau vài tuần đến ba tháng rồi mới kết luận. Ngược lại, có người eGFR vẫn trên 60 nhưng nước tiểu có albumin kéo dài, hoặc siêu âm thấy thận đa nang; họ vẫn được xếp vào bệnh thận mạn dù con số lọc còn tốt.

Các ngưỡng trên là khuyến cáo có thể được cập nhật, khoảng tham chiếu của từng phòng xét nghiệm cũng khác nhau, và việc kết luận luôn là của bác sĩ sau khi xem toàn bộ hồ sơ.

Vì sao thận hỏng dần mà người vẫn thấy khoẻ

Thận có dự trữ rất lớn. Mỗi quả thận có khoảng một triệu đơn vị lọc. Người hiến một quả thận vẫn sống khoẻ là ví dụ rõ nhất: phần còn lại tăng công suất để bù. Vì thế mất một phần đáng kể chức năng vẫn chưa sinh ra triệu chứng gì đáng kể.

Triệu chứng sớm không đặc hiệu. Khi bắt đầu có biểu hiện thì thường là mệt, ăn kém, ngủ không ngon, chuột rút về đêm, ngứa da. Những thứ này ai cũng có lúc gặp, nên người ta đổ cho tuổi tác, công việc hay thời tiết chứ ít ai nghĩ tới thận.

Nước tiểu vẫn bình thường về lượng. Nhiều người tin rằng thận yếu thì phải tiểu ít. Thực tế ở giai đoạn đầu và giữa, lượng nước tiểu thường không đổi, có khi còn tiểu đêm nhiều hơn vì thận giảm khả năng cô đặc nước tiểu.

Bệnh nền che mất bệnh thận. Tăng huyết áp và đái tháo đường là hai nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn, và chính chúng cũng thường âm thầm. Một người không biết mình tăng huyết áp thì càng không có lý do để đi kiểm tra thận.

Phù và tiểu bọt xuất hiện muộn hoặc không rõ. Phù mi mắt buổi sáng, phù chân, nước tiểu nhiều bọt lâu tan là dấu hiệu đáng để đi khám, nhưng nhiều người mắc bệnh thận mạn không bao giờ có những dấu hiệu này cho tới giai đoạn nặng.

Hai xét nghiệm phát hiện sớm và mỗi cái nói gì

KDIGO và Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) đều dùng cặp xét nghiệm dưới đây để phát hiện và phân loại bệnh thận mạn. Hai xét nghiệm bổ sung cho nhau, thiếu một là có thể sót.

Xét nghiệmLấy mẫu gìĐo cái gìĐiểm cần biết
Creatinin máu để tính eGFRMột ống máu tĩnh mạchThận còn lọc được bao nhiêuPhòng xét nghiệm tự tính eGFR theo tuổi, giới; khối cơ và bữa ăn nhiều thịt có thể làm lệch
Tỷ số albumin/creatinin niệu (ACR)Mẫu nước tiểu bất kỳ, tốt nhất buổi sángMàng lọc có đang rò rỉ protein khôngThường bắt được tổn thương trước khi eGFR giảm; cần lặp lại để khẳng định
Tổng phân tích nước tiểu (que thử)Mẫu nước tiểuProtein, hồng cầu, đường, bạch cầu…Rẻ, nhanh nhưng que thử protein kém nhạy với lượng albumin nhỏ
Siêu âm thậnKhông lấy mẫuKích thước, cấu trúc, nang, sỏi, ứ nướcKhông đo được chức năng; dùng khi bác sĩ cần xem hình thái

Điểm hay bị bỏ qua trong các gói khám là ACR. Nhiều gói chỉ có creatinin máu và que thử nước tiểu, trong khi với người có tăng huyết áp hoặc đái tháo đường, ACR mới là phép đo bắt tổn thương thận sớm nhất. Nếu thuộc nhóm nguy cơ, bạn nên hỏi thẳng bác sĩ có cần thêm xét nghiệm này không.

Ai nên kiểm tra thận dù đang thấy khoẻ

Các hướng dẫn hiện nay không khuyến cáo xét nghiệm thận đại trà cho mọi người trưởng thành khoẻ mạnh không có yếu tố nguy cơ. Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) từng kết luận chưa đủ bằng chứng để khuyên làm điều đó. Ngược lại, nhóm sau đây được khuyên kiểm tra định kỳ:

  • Người đang có tăng huyết áp, kể cả khi huyết áp đã ổn.
  • Người có đái tháo đường type 1 hoặc type 2; tiền đái tháo đường cũng là lý do để hỏi bác sĩ.
  • Người có bệnh tim mạch, đã từng đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.
  • Người trong gia đình có bố mẹ, anh chị em bị bệnh thận, chạy thận hoặc thận đa nang.
  • Người dùng thuốc giảm đau chống viêm kéo dài, hoặc từng dùng các bài thuốc không rõ thành phần trong thời gian dài.
  • Người từng bị sỏi thận tái đi tái lại, từng có đợt tổn thương thận cấp, hoặc từng phát hiện tiểu máu, tiểu đạm.
  • Người béo phì, người có bệnh tự miễn như lupus, người trên 60 tuổi có thêm một trong các yếu tố trên.

Tần suất cụ thể do bác sĩ quyết định theo bệnh nền; với người đái tháo đường type 2, ADA khuyên đo eGFR và ACR ít nhất mỗi năm một lần kể từ khi được chẩn đoán. Tiền sử gia đình chỉ là một yếu tố nguy cơ, không có nghĩa bạn chắc chắn mắc.

Tình huống thường gặp: phát hiện qua khám công ty

Giả định anh Minh 46 tuổi, làm văn phòng ở Hà Nội, đi khám sức khoẻ định kỳ theo công ty. Kết quả ghi creatinin 118 µmol/L, eGFR 64, có dấu sao báo lệch. Huyết áp đo lúc khám 148/92. Anh thấy mình khoẻ, không đau lưng, không phù, nên định bỏ qua vì eGFR vẫn trên 60.

Cách nhìn đúng là gộp các dữ kiện lại. eGFR 64 một mình chưa phải bệnh thận mạn, nhưng huyết áp cao chưa từng được chẩn đoán lại là yếu tố gây hại thận lâu dài. Gói khám của anh không có ACR, nên không biết thận đã rò albumin hay chưa. Việc nên làm là mang kết quả tới bác sĩ nội khoa: xác nhận lại huyết áp, làm ACR, làm lại creatinin sau vài tuần, có thể kèm siêu âm. Có thể sau đó mọi thứ ổn, cũng có thể phát hiện tăng huyết áp cần theo dõi. Cả hai đều tốt hơn là đợi.

Điều anh Minh không cần làm là tự mua thuốc bổ thận, tự kiêng đạm hay uống thật nhiều nước để "lọc thận". Những thay đổi này không được chứng minh có lợi khi chưa có chẩn đoán, và một số còn gây hại cho người thận yếu.

Những hiểu nhầm làm người ta đi khám muộn

"Không đau lưng thì thận không sao." Đau lưng phần lớn do cơ và cột sống. Bệnh thận mạn hầu như không gây đau lưng; đau vùng hông lưng thường gặp hơn ở sỏi hay nhiễm trùng.

"Tiểu nhiều là thận yếu." Tiểu nhiều có thể do uống nhiều, do đường huyết cao, do tuyến tiền liệt ở nam lớn tuổi. Không thể từ tần suất đi tiểu mà đoán chức năng thận.

"Creatinin trong khoảng bình thường là thận tốt." Người nhỏ con, ít cơ, người cao tuổi có thể có creatinin "bình thường" mà eGFR đã giảm. Vì vậy phải đọc eGFR, không chỉ creatinin.

"Đã suy thận thì không làm gì được." Phát hiện ở giai đoạn sớm cho bác sĩ nhiều cách làm chậm tiến triển, kiểm soát huyết áp, đường huyết và tránh thuốc hại thận. Phát hiện muộn thì lựa chọn ít đi nhiều.

"Xét nghiệm càng nhiều càng chắc." Làm thêm hàng loạt chỉ số không có chỉ định dễ sinh kết quả lệch nhẹ vô nghĩa, kéo theo lo âu và xét nghiệm tiếp. Với thận, hai phép đo cơ bản đã đủ cho phần lớn người.

Khi nào cần gặp bác sĩ và dấu hiệu phải đi khám ngay

Hẹn gặp bác sĩ nội khoa hoặc thận học khi: eGFR dưới 60 ở bất kỳ lần nào; ACR từ 30 mg/g trở lên; que thử nước tiểu có đạm hoặc hồng cầu; creatinin tăng so với lần khám trước dù vẫn trong khoảng tham chiếu; hoặc bạn thuộc nhóm nguy cơ ở trên mà chưa từng kiểm tra thận. Mang theo kết quả các năm trước, danh sách thuốc đang dùng kể cả thuốc nam và thực phẩm chức năng.

Đi cấp cứu hoặc khám ngay trong ngày khi có: tiểu rất ít hoặc không tiểu được trong nửa ngày; phù tăng nhanh ở mặt, chân kèm khó thở, phải ngồi dậy mới thở được; nước tiểu đỏ hoặc như nước rửa thịt; đau hông lưng dữ dội kèm sốt rét run; buồn nôn, lú lẫn, lơ mơ ở người đã biết có bệnh thận. Đây là những tình huống không nên chờ lịch hẹn.

Câu nên hỏi bác sĩ: kết quả này đã đủ kết luận chưa hay cần làm lại; có cần ACR không; nên kiểm tra lại sau bao lâu; thuốc nào đang dùng cần lưu ý cho thận. Bài viết chỉ giúp hiểu ý nghĩa chung, không thay cho chẩn đoán.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh thận mạn có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Phần lớn trường hợp bệnh thận mạn không hồi phục hoàn toàn, nhưng phát hiện sớm giúp bác sĩ làm chậm hoặc giữ ổn định chức năng thận nhiều năm. Một số nguyên nhân như tắc nghẽn đường tiết niệu hay thuốc gây hại có thể cải thiện khi xử lý đúng.

Người trẻ khoẻ mạnh có cần xét nghiệm thận hằng năm không?

Nếu không có tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch hay tiền sử gia đình bệnh thận thì hướng dẫn hiện nay không bắt buộc. Creatinin và tổng phân tích nước tiểu thường đã có sẵn trong gói khám định kỳ, đủ để làm mốc so sánh.

Một lần eGFR dưới 60 có phải là suy thận không?

Chưa. Bệnh thận mạn cần bất thường kéo dài trên ba tháng. Mất nước, ăn nhiều thịt trước khi lấy máu, tập nặng hay một số thuốc có thể làm eGFR giảm tạm thời. Bác sĩ sẽ cho làm lại trước khi kết luận.

Uống nhiều nước có giúp phòng bệnh thận mạn không?

Uống đủ nước hợp lý tốt cho cơ thể, nhưng uống thật nhiều không chứng minh được là phòng bệnh thận mạn và có thể không phù hợp với người đã có bệnh tim, bệnh thận. Lượng nước nên hỏi bác sĩ nếu có bệnh nền.

Siêu âm thận bình thường thì có loại trừ bệnh thận mạn không?

Không. Siêu âm cho biết hình dạng, kích thước, sỏi, nang, chứ không đo được thận lọc tốt hay kém. Nhiều người bệnh thận mạn giai đoạn đầu có siêu âm hoàn toàn bình thường, phải dựa vào eGFR và albumin niệu.

Bệnh thận mạn có những giai đoạn nào?

KDIGO chia theo eGFR thành năm mức từ G1 tới G5, và theo albumin niệu thành ba mức A1 tới A3. Hai trục này ghép lại cho bác sĩ đánh giá nguy cơ tiến triển, quyết định tần suất theo dõi và khi nào chuyển chuyên khoa thận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138