Phần lớn các ca gãy xương hông ở người cao tuổi bắt đầu bằng một cú ngã, nên với người đã yếu xương, phòng té ngã quan trọng không kém việc phát hiện loãng xương. Theo bộ công cụ STEADI của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), ba câu hỏi đơn giản giúp sàng lọc: trong năm qua có bị ngã không, có thấy chông chênh khi đứng hay đi không, có lo sợ bị ngã không.
Trả lời “có” với một câu nào đó là lý do để bác sĩ đánh giá kỹ hơn: dáng đi, thăng bằng, sức cơ, thuốc đang dùng, thị lực, huyết áp khi đổi tư thế, và nhà cửa. Bài này không bàn bài tập hay điều trị, mà giúp gia đình nhận ra nguy cơ, chuẩn bị cho buổi khám, rà soát nhà cửa và biết phải làm gì khi người lớn tuổi bị ngã.
Vì sao té ngã là nửa còn lại của câu chuyện loãng xương
Một cái xương dù thưa đến mấy cũng hiếm khi gãy nếu không chịu lực. Với cổ xương đùi, lực đó thường đến từ một cú ngã ngang hông. Vì vậy hai người có cùng mật độ xương nhưng một người hay ngã, một người đi đứng vững vàng, sẽ có nguy cơ gãy xương rất khác nhau.
Người lớn tuổi ngã vì nhiều lý do cộng lại hơn là một lý do duy nhất: cơ chân yếu, phản xạ chậm, mắt kém, chóng mặt khi đứng dậy, thuốc ngủ, tiểu đêm nhiều lần, nền nhà trơn, đèn tối. Mỗi yếu tố một ít, cộng lại thành nguy cơ đáng kể. Điều tích cực là phần lớn các yếu tố này có thể nhận ra và điều chỉnh được.
Ngoài gãy xương, một cú ngã còn để lại nỗi sợ. Người đã ngã một lần thường hạn chế đi lại, cơ càng yếu, và nguy cơ ngã lại tăng lên. Vòng lặp này hay gặp ở các gia đình có ông bà “từ hôm ngã thì chỉ ngồi một chỗ”. Nhận ra sớm giúp phá vòng lặp đó.
Vì thế, khi nói về phòng gãy xương hông ở người cao tuổi, bác sĩ thường nhìn cùng lúc hai câu hỏi: xương chắc tới đâu và người bệnh có hay ngã không. Gia đình trả lời được câu thứ hai tốt hơn ai hết, vì họ chứng kiến cách ông bà đi lại mỗi ngày.
Ba câu hỏi sàng lọc và các phép kiểm bác sĩ có thể làm
Ba câu hỏi của STEADI được dùng ở nhiều nơi vì đơn giản, ai cũng hỏi được: ông bà có bị ngã trong năm qua không, có thấy chông chênh khi đứng hoặc đi không, có lo mình sẽ bị ngã không. Con cháu có thể hỏi trong bữa cơm. Nhiều người lớn tuổi giấu chuyện ngã vì sợ con cái lo hoặc sợ bị hạn chế đi lại, nên hỏi nhẹ nhàng và hỏi cả những lần “ngã nhẹ không sao”.
Khi có câu trả lời “có”, bác sĩ thường làm thêm một vài phép kiểm đơn giản trong phòng khám. Ví dụ phép kiểm đứng dậy khỏi ghế, đi ba mét, quay lại và ngồi xuống, đo thời gian thực hiện; theo STEADI, nếu mất từ khoảng mười hai giây trở lên thì nguy cơ ngã cao hơn. Ngoài ra còn có phép kiểm đứng lên ngồi xuống ghế trong ba mươi giây và phép kiểm thăng bằng bốn tư thế.
Những phép kiểm này nên để nhân viên y tế làm, vì người lớn tuổi có thể ngã ngay trong lúc kiểm. Ở nhà, gia đình chỉ cần quan sát: ông bà có phải vịn tay khi đứng dậy, đi có lê chân, có chựng lại khi quay người không. Ghi lại những quan sát này để kể với bác sĩ.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ ngã và việc gia đình có thể làm
Bảng chia yếu tố thành ba nhóm. Cột cuối là việc trong tầm tay gia đình; mọi thay đổi về thuốc và điều trị phải do bác sĩ quyết định.
| Nhóm | Ví dụ | Gia đình có thể làm gì |
|---|---|---|
| Trong cơ thể | Từng ngã trước đây, yếu cơ chân, dáng đi không vững, chóng mặt khi đứng dậy, tê bàn chân, suy giảm trí nhớ, tiểu đêm nhiều lần | Kể đầy đủ với bác sĩ; đưa đi khám mắt, khám chân; hỏi về tiểu đêm |
| Thuốc | Thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, một số thuốc huyết áp và lợi tiểu, dùng nhiều loại thuốc cùng lúc | Mang toàn bộ thuốc tới bác sĩ để rà soát; không tự ngưng |
| Thị lực | Đục thuỷ tinh thể, kính không còn hợp, kính hai tròng khi đi cầu thang | Khám mắt định kỳ; hỏi bác sĩ mắt về kính dùng khi đi lại |
| Nhà cửa | Nền trơn, thảm lật mép, dây điện ngang lối đi, đèn tối, bậc cửa cao, nhà tắm không tay vịn | Rà soát từng phòng, sửa những điểm dễ sửa trước |
| Đồ dùng cá nhân | Dép lê đế mòn, quần dài quá gót, đồ cần dùng để trên cao | Thay dép có quai hậu đế bám, sắp xếp đồ dùng hằng ngày ngang tầm tay |
Không cần sửa mọi thứ cùng lúc. Chọn ba điểm nguy hiểm nhất trong nhà và ba câu hỏi về thuốc cho lần khám tới; làm xong rồi tính tiếp.
Rà soát nhà cửa theo từng khu vực
Đi một vòng quanh nhà, đặt mình vào vị trí người lớn tuổi đi lại lúc nửa đêm, và kiểm tra những điểm sau:
- Phòng ngủ: giường có độ cao để ngồi xuống chân chạm đất; đèn bàn hoặc công tắc trong tầm với từ giường; đèn ngủ nhỏ soi đường tới nhà vệ sinh.
- Lối đi: không có dây điện, đồ đạc, thảm lật mép; đủ rộng để đi bằng gậy hoặc khung tập đi nếu đang dùng.
- Nhà tắm và nhà vệ sinh: thảm chống trơn trong và ngoài chỗ tắm; tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm; ghế tắm nếu đứng lâu bị mỏi; tránh bậc chênh cao ở cửa.
- Cầu thang: tay vịn chắc hai bên, đủ ánh sáng, công tắc ở cả đầu và cuối cầu thang, mép bậc dễ nhìn thấy.
- Bếp: đồ dùng hằng ngày để ngang tầm tay, tránh phải trèo ghế lấy đồ trên cao; lau ngay nước đổ trên sàn.
- Sân và lối vào: rêu, nền gạch ướt sau mưa, bậc thềm không đều là những chỗ hay gặp ở nhà ống và nhà vườn.
Nhiều thay đổi tốn rất ít: một bóng đèn ngủ, một miếng thảm chống trơn, chuyển chiếc nồi hay dùng xuống ngăn dưới. Hỏi chính ông bà xem chỗ nào trong nhà họ thấy sợ nhất; câu trả lời thường đúng hơn mọi danh sách.
Một ví dụ: những lần ngã ban đêm
Giả định ông Phúc, tám mươi tuổi, sống cùng con trai ở Hà Nội. Ông tiểu đêm ba, bốn lần, gần đây được kê thêm thuốc ngủ vì khó ngủ. Hai tháng qua ông ngã hai lần trên đường từ giường tới nhà vệ sinh, may chỉ bầm tay. Ông dặn con đừng kể với bác sĩ vì “có sao đâu”.
Nhìn lại, các yếu tố cộng dồn khá rõ: tiểu đêm nhiều lần, thuốc ngủ làm chậm phản xạ và gây chao đảo, có thể chóng mặt khi đứng dậy đột ngột, đường đi ban đêm tối. Ông chưa từng đo mật độ xương. Hai lần ngã nhẹ là lời cảnh báo trước một lần ngã có thể nặng hơn.
Việc con trai nên làm: kể cả hai lần ngã với bác sĩ, mang túi thuốc của ông tới để bác sĩ rà soát, hỏi về nguyên nhân tiểu đêm, hỏi có cần đánh giá loãng xương không. Trong lúc chờ khám, lắp đèn ngủ dọc lối đi, đặt thảm chống trơn ở cửa nhà vệ sinh, dặn ông ngồi dậy từ từ ở mép giường một lúc trước khi đứng lên. Không tự ý bỏ thuốc ngủ của ông; việc đó cần bác sĩ hướng dẫn.
Chuẩn bị cho buổi khám đánh giá nguy cơ ngã
Đánh giá nguy cơ ngã có thể làm ở phòng khám lão khoa, nội khoa, cơ xương khớp hay phục hồi chức năng. Mang theo những thứ sau giúp buổi khám có kết quả hơn:
- Danh sách hoặc túi đựng toàn bộ thuốc đang dùng, kể cả thuốc ngủ, thuốc mua ngoài, thuốc nhỏ mắt, sản phẩm bổ sung.
- Ghi chép các lần ngã trong năm: ngày, giờ, ở đâu, đang làm gì, có chóng mặt trước đó không, có chấn thương không.
- Kính đang dùng và lần khám mắt gần nhất.
- Đôi dép hoặc giày ông bà hay đi trong nhà.
- Gậy hoặc khung tập đi nếu đang dùng, để bác sĩ xem chiều cao có phù hợp không.
- Kết quả đo mật độ xương cũ nếu có, và các lần gãy xương trước đây.
Người thân nên đi cùng, vì người lớn tuổi thường kể thiếu hoặc nói giảm. Sau buổi khám, ghi lại những gì bác sĩ dặn về thuốc, về kiểm tra thêm và về lịch tái khám.
Khi người lớn tuổi bị ngã: làm gì và khi nào đi cấp cứu
Khi chứng kiến người lớn tuổi ngã, đừng vội kéo dậy. Trước hết hỏi xem đau ở đâu, có đập đầu không, có cử động được tay chân không. Nếu người bệnh tỉnh táo, không đau nhiều, có thể giúp họ lăn nghiêng, chống tay ngồi dậy từ từ, rồi tựa vào một chiếc ghế chắc để đứng lên.
Gọi cấp cứu ngay khi: không đứng dậy được hoặc không chịu được sức nặng lên một chân; chân ngắn đi, bàn chân xoay ra ngoài; tay chân biến dạng; đau lưng dữ dội kèm tê yếu chân; đập đầu, nhất là khi đang dùng thuốc chống đông, hoặc có lơ mơ, nôn, đau đầu tăng dần; ngã kèm đau ngực, khó thở, nói khó, méo miệng hay yếu nửa người, vì cú ngã có thể là hậu quả của đột quỵ hay bệnh tim. Trong lúc chờ, giữ ấm, không cho ăn uống, không xoa bóp chỗ đau.
Ngay cả khi không cần cấp cứu, mọi cú ngã ở người lớn tuổi đều nên được kể với bác sĩ ở lần khám gần nhất. Nên đặt lịch khám để đánh giá nguy cơ ngã và loãng xương nếu đã ngã từ hai lần trong năm, ngã có chấn thương, hoặc có dáng đi chông chênh rõ.
Câu hỏi thường gặp
Người già bị ngã nhiều lần có phải do loãng xương không?
Loãng xương không gây ngã, nhưng làm cho cú ngã dễ dẫn tới gãy xương. Ngã nhiều lần thường do yếu cơ, thăng bằng kém, thuốc, thị lực hoặc nhà cửa. Người hay ngã nên được đánh giá cả nguy cơ ngã lẫn sức khoẻ xương.
Thuốc nào làm người già dễ bị ngã?
Thuốc ngủ, thuốc an thần, một số thuốc chống trầm cảm, thuốc huyết áp và lợi tiểu có thể gây chóng mặt hoặc chậm phản xạ, nhất là khi dùng nhiều loại cùng lúc. Không tự ngưng thuốc; hãy mang toàn bộ thuốc tới bác sĩ để rà soát.
Chóng mặt khi đứng dậy có nguy hiểm không?
Chóng mặt khi đứng dậy có thể do huyết áp tụt khi đổi tư thế, một nguyên nhân hay gặp gây ngã ở người lớn tuổi. Nên kể với bác sĩ để được đo huyết áp ở tư thế nằm và đứng. Nếu kèm ngất, đau ngực hay khó thở, cần đi khám ngay.
Có nên cho người già dùng gậy không?
Gậy hoặc khung tập đi giúp ích nếu đúng loại và đúng chiều cao, nhưng dùng sai có thể gây vấp. Nên để bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng đánh giá và hướng dẫn trước khi mua, thay vì tự chọn theo cảm tính.
Người già đã ngã một lần có cần đo mật độ xương không?
Nếu cú ngã gây gãy xương, nên được đánh giá loãng xương. Nếu chỉ ngã mà không gãy, việc đo xương phụ thuộc vào tuổi và các yếu tố nguy cơ khác. Hãy kể với bác sĩ để được tư vấn cho từng trường hợp.