AmTham.comÂm Thầm
Loãng xương và sức khoẻ xương

Loãng xương là gì: vì sao bệnh lặng lẽ cho tới lần gãy xương đầu tiên

Loãng xương làm xương mỏng và giòn dần mà không gây đau. Hiểu vì sao bệnh lặng lẽ, ai dễ mắc, cách duy nhất biết sớm và lúc nào cần gặp bác sĩ.

An elderly Vietnamese woman seen from behind slowly climbing wooden stairs at home, one hand on the railing, warm afternoon window light, medium shot from below

Loãng xương là tình trạng xương mất dần khối lượng và cấu trúc bên trong thưa ra, khiến xương giòn và dễ gãy sau một va chạm rất nhẹ. Quá trình này không gây đau, nên phần lớn người bệnh chỉ biết mình bị loãng xương khi đã gãy xương hoặc khi đi đo mật độ xương.

Nói cách khác, loãng xương không có “triệu chứng sớm” để chờ. Cảm giác mỏi lưng, nhức gối, chuột rút về đêm mà nhiều người hay gắn với loãng xương thường đến từ nguyên nhân khác. Muốn biết sớm, bạn cần biết mình có thuộc nhóm nguy cơ hay không và, nếu có, đo mật độ xương theo chỉ định của bác sĩ. Phần dưới giải thích cơ chế bằng lời thường, những hiểu nhầm phổ biến và việc nên làm tiếp theo.

Xương thay mới cả đời, loãng xương là khi cán cân bị lệch

Xương không phải khối vật chất chết. Suốt đời, cơ thể liên tục phá bớt những vùng xương cũ và đắp xương mới vào chỗ đó, một quá trình gọi là tái tạo xương. Ở tuổi trẻ, phần đắp vào nhiều hơn phần phá đi, nên khối lượng xương tăng dần và đạt mức cao nhất vào khoảng cuối tuổi hai mươi đến đầu tuổi ba mươi. Mức cao nhất này giống như số vốn ban đầu: ai tích được nhiều thì về sau có nhiều dư địa hơn.

Sau tuổi bốn mươi, cán cân bắt đầu nghiêng về phía mất. Ở phụ nữ, những năm quanh thời kỳ mãn kinh là giai đoạn mất xương nhanh vì nội tiết tố nữ giảm mạnh. Ở nam giới, quá trình mất diễn ra chậm và đều hơn, nên bệnh thường lộ ra muộn hơn vài năm so với nữ.

Khi mất xương kéo dài, các thớ xương xốp bên trong mỏng đi và đứt gãy, lớp vỏ ngoài mỏng lại. Xương vẫn giữ nguyên hình dạng nhìn bên ngoài, nhưng sức chịu lực giảm. Đó là lý do một cú ngã từ tư thế đứng, một lần bê chậu cây hay thậm chí một cơn ho mạnh có thể làm gãy xương ở người loãng xương, trong khi người có xương khoẻ chỉ bị bầm.

Từ đây có thể thấy loãng xương không phải một biến cố xảy ra trong một năm, mà là kết quả của hai đại lượng cộng lại: lượng xương tích được thời trẻ và tốc độ mất xương về sau. Hai người cùng sáu mươi lăm tuổi có thể có mật độ xương rất khác nhau vì xuất phát điểm khác nhau, dù lối sống hiện tại giống hệt. Đó cũng là lý do không thể nhìn tuổi hay vóc dáng mà đoán chắc ai loãng xương, ai không.

Vì sao loãng xương không gây đau

Mất khối lượng xương diễn ra từ từ, không có viêm, không có tổn thương mô mềm, nên không đánh động hệ thần kinh. Người loãng xương nặng vẫn có thể đi lại, làm việc bình thường nhiều năm. Cơn đau chỉ xuất hiện khi đã có biến cố: một chỗ gãy ở cổ tay, cổ xương đùi, hoặc một đốt sống bị lún xẹp.

Ngay cả gãy lún đốt sống cũng thường âm thầm. Nhiều trường hợp chỉ đau lưng vài tuần rồi đỡ, người bệnh nghĩ do mang vác nặng nên không đi khám. Dấu vết còn lại là chiều cao giảm đi vài centimet hoặc lưng còng dần qua các năm, thứ mà người thân thường nhận ra trước bản thân người bệnh.

Ngược lại, những cơn đau nhức xương khớp hằng ngày như đau gối khi leo cầu thang, cứng khớp buổi sáng, mỏi vai gáy phần lớn đến từ thoái hoá khớp, căng cơ hoặc tư thế làm việc. Gắn mọi cơn đau với loãng xương dẫn tới hai cái sai cùng lúc: người không loãng xương lo lắng vô cớ, còn người loãng xương thật nhưng không đau thì yên tâm sai chỗ.

Những hiểu nhầm hay gặp và điều thực tế

Dưới đây là các câu nói quen thuộc trong gia đình và ngoài phòng khám, đặt cạnh điều mà y văn hiện nay ghi nhận.

Hiểu nhầm phổ biếnĐiều thực tế
Đau nhức xương là dấu hiệu loãng xươngLoãng xương không gây đau cho tới khi có gãy xương; đau nhức kéo dài cần được khám tìm nguyên nhân khác
Chỉ phụ nữ mới bị loãng xươngNam giới cũng bị, thường muộn hơn, và hay bị bỏ sót vì ít ai nghĩ tới
Chụp X-quang là thấy loãng xươngPhim X-quang thường chỉ gợi ý khi xương đã mất khá nhiều; chẩn đoán dựa vào đo mật độ xương
Xét nghiệm máu canxi bình thường thì xương khoẻCanxi máu được cơ thể giữ ổn định; người loãng xương nặng vẫn có canxi máu bình thường
Còn đi lại khoẻ thì chưa cần loKhả năng đi lại không phản ánh độ chắc của xương
Gãy xương khi ngã ở tuổi già là chuyện bình thườngGãy xương sau cú ngã nhẹ là dấu hiệu cần được đánh giá loãng xương

Điểm chung của các hiểu nhầm trên là tìm loãng xương qua cảm giác. Với một bệnh không có cảm giác, cách tiếp cận đúng là đánh giá nguy cơ trước, sau đó dùng phép đo phù hợp.

Ai có nguy cơ cao hơn người khác

Không ai “miễn nhiễm” với loãng xương, nhưng một số yếu tố làm nguy cơ tăng rõ. Bác sĩ thường hỏi lần lượt những điều sau trước khi quyết định có cần đo mật độ xương hay không:

  • Tuổi cao, đặc biệt phụ nữ sau mãn kinh và nam giới từ khoảng bảy mươi tuổi.
  • Mãn kinh sớm, cắt buồng trứng hai bên, hoặc nam giới bị suy giảm nội tiết tố nam.
  • Thân hình gầy, cân nặng thấp so với chiều cao.
  • Bố hoặc mẹ từng gãy cổ xương đùi; tiền sử gia đình chỉ là một yếu tố trong nhiều yếu tố.
  • Đã từng gãy xương sau một va chạm nhẹ khi trưởng thành.
  • Hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia thường xuyên.
  • Dùng corticoid đường uống kéo dài và một số thuốc khác theo đơn.
  • Mắc các bệnh ảnh hưởng tới xương như viêm khớp dạng thấp, cường giáp, cường cận giáp, bệnh gan mạn, bệnh đường ruột kém hấp thu.

Có một hay hai yếu tố không có nghĩa là bạn đã loãng xương. Danh sách này chỉ giúp bạn biết nên chủ động hỏi bác sĩ ở lần khám tới, thay vì chờ tới khi có gãy xương.

Cách duy nhất biết sớm: đo mật độ xương, không phải cảm giác

Hiện nay, phép đo được dùng để chẩn đoán loãng xương là đo mật độ xương bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép, thường gọi tắt là đo DEXA, tại cột sống thắt lưng và vùng hông. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) định nghĩa loãng xương dựa trên chỉ số T-score từ phép đo này, và các hướng dẫn chẩn đoán bệnh cơ xương khớp của Bộ Y tế cũng dùng tiêu chuẩn tương tự. Khuyến cáo có thể được cập nhật, và bác sĩ sẽ diễn giải kết quả theo hoàn cảnh từng người.

Những cách khác như siêu âm gót chân ở các buổi khám lưu động có thể giúp sàng lọc, nhưng không đủ để chẩn đoán. Xét nghiệm máu không trả lời được câu hỏi “xương có thưa không”, mà dùng để tìm nguyên nhân khiến xương thưa, ví dụ bệnh tuyến giáp hay tuyến cận giáp. Phim X-quang thường hữu ích để tìm gãy lún đốt sống, không phải để đo độ đặc của xương.

Cũng cần nói rõ mặt trái: đo mật độ xương cho người trẻ khoẻ không có yếu tố nguy cơ ít mang lại lợi ích, dễ tạo ra những con số “hơi thấp” khiến người ta lo lắng hoặc mua thêm sản phẩm không cần thiết. Đo đúng người, đúng lúc mới có giá trị.

Một tình huống thường gặp trong gia đình

Giả định bà Lan, sáu mươi ba tuổi, sống ở Huế, mãn kinh từ năm bốn mươi sáu tuổi, người nhỏ nhắn, chưa bao giờ đo mật độ xương. Năm ngoái bà trượt chân ở bậc thềm, chống tay xuống và gãy đầu dưới xương cẳng tay. Ca gãy được bó bột, lành tốt, cả nhà coi như chuyện đã qua.

Câu hỏi đáng đặt ra ở đây là vì sao một cú ngã từ tư thế đứng lại làm gãy xương. Mãn kinh sớm, thân hình nhỏ, và một lần gãy xương sau va chạm nhẹ là ba yếu tố cùng chỉ về một hướng. Việc nên làm là con cái đưa bà đi khám chuyên khoa cơ xương khớp hoặc nội tiết, kể rõ lần gãy tay cho bác sĩ, để bác sĩ quyết định có đo mật độ xương và chụp kiểm tra cột sống hay không.

Việc không nên làm là tự mua thuốc bổ xương theo lời mách, hoặc chờ bà “thấy đau” rồi mới đi. Gia đình cũng không nên tự chẩn đoán thay bác sĩ chỉ vì đọc thấy danh sách nguy cơ; mục đích của danh sách là giúp cuộc khám đi đúng hướng.

Nếu kết quả đo của bà nằm trong giới hạn bình thường, đó vẫn là thông tin hữu ích: gia đình biết lần gãy tay có thể chỉ do cú ngã mạnh, và bác sĩ sẽ hẹn thời điểm đánh giá lại. Nếu kết quả thấp, bà được theo dõi bài bản từ sớm thay vì đợi tới một lần gãy cổ xương đùi, loại gãy xương khó hồi phục hơn nhiều ở tuổi cao.

Khi nào cần gặp bác sĩ và khi nào phải đi cấp cứu

Bạn nên hẹn khám để được đánh giá nguy cơ loãng xương nếu bạn là phụ nữ đã mãn kinh, nam giới lớn tuổi, đã từng gãy xương sau một va chạm nhẹ, nhận thấy mình thấp đi hoặc lưng còng dần, đang dùng corticoid kéo dài, hoặc có các bệnh kể trên. Mang theo danh sách thuốc đang dùng và kể các lần gãy xương trước đây, kể cả những lần tưởng chừng không đáng kể.

Cần đi cấp cứu ngay khi: sau một cú ngã không thể đứng dậy hoặc không chịu được sức nặng lên một chân; chân bị ngắn đi hoặc bàn chân xoay ra ngoài bất thường; đau lưng dữ dội đột ngột kèm tê yếu hai chân hoặc rối loạn đi tiểu; hoặc ngã có va đập đầu, nhất là ở người đang dùng thuốc chống đông. Những trường hợp này không nên tự xoa bóp hay chờ qua đêm.

Một câu nên hỏi bác sĩ ở lần khám đầu: “Với tuổi và tiền sử như vậy, có cần đo mật độ xương không, và nếu có thì đo ở vị trí nào?” Câu hỏi ngắn này giúp tránh cả hai kiểu sai: bỏ sót và khám thừa.

Câu hỏi thường gặp

Loãng xương có tự khỏi được không?

Mật độ xương đã mất không tự hồi phục như vết thương ngoài da. Tuy vậy loãng xương là tình trạng có thể theo dõi và kiểm soát dưới sự hướng dẫn của bác sĩ, nên phát hiện sớm vẫn có giá trị để giảm nguy cơ gãy xương về sau.

Người trẻ dưới ba mươi tuổi có cần đo mật độ xương không?

Thông thường là không, nếu bạn khoẻ mạnh và không có bệnh hay thuốc ảnh hưởng tới xương. Người trẻ chỉ cần đo khi bác sĩ nghi có nguyên nhân thứ phát, ví dụ dùng corticoid dài ngày, rối loạn nội tiết hoặc từng gãy xương bất thường.

Đau mỏi lưng thường xuyên có phải dấu hiệu loãng xương không?

Phần lớn đau mỏi lưng đến từ cơ, dây chằng, đĩa đệm hoặc thoái hoá cột sống. Loãng xương chỉ gây đau khi có gãy lún đốt sống. Đau lưng kéo dài, đau tăng về đêm hoặc kèm sụt cân thì nên đi khám để tìm nguyên nhân cụ thể.

Loãng xương có di truyền không?

Tiền sử bố hoặc mẹ gãy cổ xương đùi là một yếu tố nguy cơ được tính trong các công cụ đánh giá. Đây chỉ là một yếu tố, không quyết định. Người có tiền sử gia đình nên kể cho bác sĩ để được đánh giá đầy đủ hơn.

Xét nghiệm canxi máu có cho biết loãng xương không?

Không. Cơ thể giữ canxi trong máu ở mức ổn định bằng cách rút từ xương khi cần, nên canxi máu bình thường không nói lên độ chắc của xương. Xét nghiệm máu chủ yếu giúp bác sĩ tìm nguyên nhân gây loãng xương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138