T-score là con số cho biết mật độ xương của bạn cao hay thấp hơn bao nhiêu độ lệch chuẩn so với người trẻ khoẻ mạnh cùng giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), T-score từ -1 trở lên được xếp là bình thường, từ dưới -1 đến trên -2,5 là thiếu xương, và từ -2,5 trở xuống là loãng xương.
Nhưng đọc phiếu kết quả không chỉ là nhìn một con số. Phiếu thường có nhiều vùng đo, mỗi vùng một T-score; có thể có thêm Z-score; và kết luận cuối cùng dựa trên vùng thấp nhất còn hợp lệ. Bác sĩ còn cân nhắc tuổi, tiền sử gãy xương và các yếu tố nguy cơ khác. Khuyến cáo có thể được cập nhật, và cách diễn giải phải do bác sĩ điều chỉnh theo từng người; phần dưới giúp bạn hiểu phiếu để hỏi đúng câu.
T-score và Z-score khác nhau ở đâu
Hai chỉ số được in cạnh nhau trên phiếu nên rất hay bị lẫn. Chúng đo cùng một mật độ xương nhưng đem so với hai nhóm người khác nhau.
| T-score | Z-score | |
|---|---|---|
| So với ai | Người trẻ khoẻ mạnh cùng giới, ở độ tuổi xương đạt đỉnh | Người cùng tuổi, cùng giới |
| Dùng chủ yếu cho | Phụ nữ sau mãn kinh, nam giới từ khoảng năm mươi tuổi | Trẻ em, phụ nữ chưa mãn kinh, nam giới dưới năm mươi tuổi |
| Câu hỏi nó trả lời | Xương của bạn còn bao nhiêu so với “vốn” tối đa | Xương của bạn có thấp bất thường so với bạn bè cùng tuổi không |
| Khi thấp có ý nghĩa gì | Dùng để xếp loại bình thường, thiếu xương, loãng xương theo WHO | Gợi ý nên tìm nguyên nhân thứ phát gây mất xương |
Một hệ quả thường gặp: người bảy mươi lăm tuổi có T-score thấp nhưng Z-score bình thường. Điều này không có nghĩa là xương “bình thường”; nó chỉ nói rằng mức mất xương tương tự nhiều người cùng tuổi. Nguy cơ gãy xương vẫn được tính theo T-score và các yếu tố khác. Ngược lại, người trẻ có Z-score thấp rõ rệt là tín hiệu để bác sĩ tìm bệnh hoặc thuốc gây mất xương, thay vì dán nhãn loãng xương ngay.
Thang xếp loại theo WHO
Thang dưới đây áp dụng cho T-score đo bằng DEXA ở cột sống thắt lưng, cổ xương đùi hoặc toàn bộ vùng hông, ở phụ nữ sau mãn kinh và nam giới từ khoảng năm mươi tuổi. Các hướng dẫn chẩn đoán bệnh cơ xương khớp của Bộ Y tế cũng dùng các mốc này.
| T-score | Xếp loại | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|
| Từ -1 trở lên | Bình thường | Chưa cần lo về mật độ xương, nhưng vẫn có thể gãy xương nếu va chạm mạnh |
| Dưới -1 đến trên -2,5 | Thiếu xương | Khối lượng xương thấp hơn mức tối ưu; cần đánh giá thêm nguy cơ, không phải lúc nào cũng cần can thiệp |
| Từ -2,5 trở xuống | Loãng xương | Bác sĩ sẽ bàn kế hoạch theo dõi và phòng gãy xương |
| Từ -2,5 trở xuống kèm đã có gãy xương do va chạm nhẹ | Loãng xương nặng | Nguy cơ gãy thêm cao hơn, cần được theo dõi sát |
Khuyến cáo có thể được cập nhật theo thời gian. Ngoài ra, một người đã gãy cổ xương đùi hoặc gãy lún đốt sống do va chạm nhẹ có thể được bác sĩ chẩn đoán loãng xương trên lâm sàng ngay cả khi T-score chưa xuống tới -2,5. Con số chỉ là một phần của bức tranh.
Đọc phiếu kết quả theo thứ tự
Khi cầm phiếu DEXA, bạn có thể đi theo năm bước sau để hiểu nó trước khi gặp bác sĩ. Mục đích là chuẩn bị câu hỏi, không phải tự kết luận.
- Tìm danh sách vùng đo: thường là cột sống thắt lưng, cổ xương đùi và toàn bộ hông. Ghi lại T-score của từng vùng.
- Xác định vùng có T-score thấp nhất. Kết luận xếp loại thường dựa vào vùng này, không phải giá trị trung bình.
- Xem có đốt sống nào bị loại khỏi phép tính không. Phiếu có thể ghi đốt bị loại vì gãy lún hoặc thoái hoá; nếu không ghi mà bạn từng bị đau lưng nhiều, hãy hỏi.
- Kiểm tra máy có in Z-score không, nhất là khi bạn chưa mãn kinh hoặc là nam dưới năm mươi tuổi. Với nhóm này, Z-score quan trọng hơn.
- Nếu có kết quả lần trước, so cùng vùng, cùng máy. Phiếu có thể ghi phần trăm thay đổi; mức thay đổi nhỏ có thể chỉ là sai số đo.
Sau năm bước này, bạn sẽ có ba thông tin để mang vào phòng khám: vùng thấp nhất và con số của nó, các vùng bị loại, và xu hướng so với lần trước nếu có. Bác sĩ cần những điều đó, cộng với tuổi, cân nặng và tiền sử, để đưa ra kết luận.
Thiếu xương: không phải bệnh, cũng không phải để mặc
Mục “thiếu xương” làm nhiều người hoang mang nhất vì nó nằm ở giữa. Thực tế đây là một khoảng rất rộng, và khá nhiều người lớn tuổi rơi vào đây. Một người có T-score -1,1 và một người có T-score -2,4 cùng được xếp “thiếu xương” nhưng mức nguy cơ khác nhau đáng kể.
Vì khoảng này rộng, bác sĩ thường không quyết định chỉ dựa trên T-score mà dùng thêm các công cụ ước tính nguy cơ gãy xương trong mười năm, như FRAX, kết hợp tuổi, giới, cân nặng, tiền sử gãy xương, thuốc đang dùng, hút thuốc, uống rượu. Có người thiếu xương nhưng nguy cơ thấp, chỉ cần hẹn đo lại; có người thiếu xương nhưng nguy cơ cao vì đã từng gãy xương, cần theo dõi sát hơn.
Một điều cần biết để không yên tâm sai chỗ: vì nhóm thiếu xương đông hơn nhiều so với nhóm loãng xương, nên trên thực tế khá nhiều ca gãy xương xảy ra ở người có T-score trong khoảng thiếu xương. Điều đó cũng là lý do bác sĩ hỏi kỹ về té ngã và các lần gãy cũ.
Một ví dụ đọc phiếu
Giả định chị Hạnh, năm mươi hai tuổi, nhân viên kế toán ở TP Hồ Chí Minh, mãn kinh được hai năm. Gói khám của công ty có đo DEXA. Phiếu ghi: cột sống thắt lưng T-score -1,2; cổ xương đùi -1,8; toàn bộ hông -1,4. Kết luận: thiếu xương.
Đọc theo các bước, vùng thấp nhất là cổ xương đùi với -1,8, nằm trong khoảng thiếu xương. Không có đốt sống nào bị loại. Chị chưa từng gãy xương, không dùng corticoid, cân nặng bình thường, mẹ chị chưa từng gãy xương hông. Đây là bức tranh mà bác sĩ thường xem là cần theo dõi và hẹn đo lại, nhưng quyết định cụ thể vẫn thuộc về bác sĩ sau khi khám.
Những câu chị nên hỏi: nguy cơ gãy xương trong mười năm của chị ở mức nào; khi nào nên đo lại và có nên đo cùng máy này; có cần xét nghiệm gì để loại trừ nguyên nhân khác không. Điều chị không nên làm là tự mua sản phẩm “tăng mật độ xương” theo quảng cáo, hay đi đo thêm ở hai ba nơi khác để tìm một con số đẹp hơn.
Giả sử phiếu của chị ghi cổ xương đùi -2,6 thay vì -1,8, kết luận sẽ chuyển sang loãng xương và bác sĩ thường bàn tới kế hoạch cụ thể hơn, có thể kèm xét nghiệm tìm nguyên nhân thứ phát vì chị còn tương đối trẻ. Cùng một tờ phiếu, chỉ một vùng đổi giá trị, câu chuyện đã khác hẳn; đó là lý do không nên đọc lướt.
Những chỗ người nhận kết quả hay hiểu sai
Lấy T-score cột sống làm kết luận khi hông thấp hơn. Kết luận dựa vào vùng thấp nhất. Nhiều người chỉ nhìn dòng đầu tiên trên phiếu, thường là cột sống, và yên tâm sai.
Đọc dấu trừ thành dấu cộng. T-score -2,5 thấp hơn -1,5. Con số càng âm thì xương càng thưa so với chuẩn. Nghe đơn giản nhưng rất hay bị đọc ngược khi phiếu in nhỏ.
Dùng T-score cho người trẻ. Phụ nữ ba mươi lăm tuổi có T-score -1,3 không có nghĩa là “thiếu xương” theo thang WHO; với nhóm này cần xem Z-score.
So hai lần đo ở hai máy khác nhau. Chênh lệch có thể đến từ máy, không phải từ xương. Muốn so, hãy đo cùng nơi.
Coi phần trăm thay đổi nhỏ là tiến triển thật. Mỗi máy có một mức thay đổi tối thiểu có ý nghĩa; thay đổi nhỏ hơn mức đó chưa nói lên điều gì.
Đọc dòng “phần trăm so với người trẻ” như điểm thi. Một số phiếu in thêm tỷ lệ phần trăm so với người trẻ hoặc so với người cùng tuổi. Con số tám mươi phần trăm không có nghĩa là xương “đạt” hay “trượt”; thang xếp loại chính thức vẫn dựa vào T-score.
Nghĩ kết quả bình thường là xương sẽ khoẻ mãi. Một phiếu bình thường chỉ phản ánh thời điểm đo. Mãn kinh, dùng corticoid, bệnh mới hay nằm bất động lâu đều có thể làm xương giảm nhanh sau đó.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Mọi phiếu DEXA đều nên được bác sĩ đọc, kể cả khi kết luận là bình thường, để biết khi nào đo lại. Bạn cần hẹn khám sớm, không chờ kỳ khám năm sau, nếu phiếu kết luận loãng xương, nếu Z-score thấp khi bạn còn trẻ, hoặc nếu bạn thiếu xương mà đã từng gãy xương sau va chạm nhẹ.
Khi đi, mang theo phiếu và hình ảnh vùng đo, danh sách thuốc, và kể các lần gãy xương, té ngã trong năm qua. Câu nên hỏi: “Với kết quả này và tiền sử như vậy, nguy cơ gãy xương ở mức nào, và bước tiếp theo là gì?”
Đi cấp cứu ngay nếu bị ngã và không thể đứng, không chịu được sức nặng lên chân, hoặc đau lưng dữ dội đột ngột kèm tê yếu hai chân. Những tình huống này không liên quan tới việc đọc phiếu, nhưng là lúc gãy xương có thể đã xảy ra. Khi chờ xe, giữ người bị ngã nằm yên ở tư thế dễ chịu, không cố kéo dậy hay nắn chỗ đau.
Câu hỏi thường gặp
T-score -1,5 có đáng lo không?
Theo thang của WHO, mức này thuộc nhóm thiếu xương, chưa phải loãng xương. Mức độ cần quan tâm phụ thuộc vào tuổi, tiền sử gãy xương và các yếu tố nguy cơ khác. Bác sĩ sẽ đánh giá tổng thể và cho biết khi nào nên đo lại.
Vì sao cột sống bình thường mà hông lại thấp?
Mật độ xương ở các vùng có thể khác nhau. Ở người lớn tuổi, thoái hoá và gai xương còn làm số đo cột sống cao hơn thực tế. Kết luận dựa vào vùng thấp nhất, nên kết quả hông thấp vẫn được tính.
Z-score thấp có nghĩa là gì?
Z-score thấp rõ so với người cùng tuổi gợi ý có thể có nguyên nhân khác gây mất xương, như bệnh nội tiết hoặc thuốc. Bác sĩ thường cho làm thêm một số xét nghiệm để tìm nguyên nhân thay vì chỉ kết luận loãng xương.
Có thể dùng T-score để so với người khác không?
Không nên. T-score đã là phép so với chuẩn chung; so giữa hai người dùng hai máy khác nhau, tuổi khác nhau và tiền sử khác nhau không giúp gì cho việc đánh giá nguy cơ của từng người.
Kết quả bình thường thì bao lâu nữa mới cần đo lại?
Không có con số chung. Với người kết quả bình thường và ít yếu tố nguy cơ, khoảng cách thường dài, có thể vài năm. Bác sĩ sẽ hẹn sớm hơn nếu có thay đổi như bắt đầu dùng corticoid kéo dài hoặc mãn kinh.