Trước buổi khám tổng quát, phần lớn người lớn cần nhịn ăn khoảng tám tiếng nếu có xét nghiệm đường huyết lúc đói, vẫn được uống nước lọc, không tự ý ngưng thuốc đang dùng mà phải hỏi bác sĩ trước, và mang theo danh sách thuốc cùng kết quả khám cũ. Mỗi cơ sở có hướng dẫn riêng tuỳ danh mục, nên bước đầu tiên luôn là hỏi họ yêu cầu gì cho từng mục.
Chuẩn bị sai không làm bạn gặp nguy hiểm, nhưng làm kết quả lệch và có thể khiến bạn phải quay lại lấy máu, siêu âm lại, hay bị đọc nhầm thành bất thường. Dưới đây là lịch chuẩn bị theo ngày, các lỗi hay gặp, vì sao chúng ảnh hưởng tới kết quả, và những mục phải hẹn riêng cần chuẩn bị khác hẳn lấy máu.
Mục nào cần chuẩn bị gì
Bảng này là nguyên tắc chung; hướng dẫn của cơ sở bạn khám luôn được ưu tiên vì họ biết máy móc và quy trình của mình.
| Mục khám | Thường cần | Vì sao |
|---|---|---|
| Đường huyết lúc đói | Không ăn, không uống đồ có năng lượng ít nhất tám giờ; nước lọc được | Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) định nghĩa "lúc đói" là không nạp năng lượng ít nhất tám giờ |
| Mỡ máu | Nhiều nơi đã chấp nhận không nhịn; có nơi vẫn yêu cầu nhịn | Triglycerid tăng sau ăn; hỏi cơ sở để làm đúng cách họ diễn giải |
| HbA1c | Không cần nhịn ăn | Phản ánh đường huyết trung bình vài tháng, ít bị bữa ăn ảnh hưởng |
| Siêu âm bụng | Thường nhịn ăn vài giờ để quan sát túi mật; có khi cần nhịn tiểu để bàng quang căng | Túi mật co lại sau ăn, hơi trong ruột che tầm nhìn |
| Tổng phân tích nước tiểu | Lấy nước tiểu buổi sáng, phần giữa dòng, vào lọ sạch của cơ sở | Tránh lẫn tạp chất, kết quả ổn định hơn |
| Khám phụ khoa, tầm soát cổ tử cung | Tránh ngày hành kinh; không thụt rửa, không đặt thuốc âm đạo, kiêng quan hệ một đến hai ngày trước | Máu và thuốc làm mẫu khó đọc |
| Xét nghiệm máu ẩn trong phân | Làm theo hướng dẫn đi kèm bộ lấy mẫu | Mỗi loại bộ xét nghiệm có yêu cầu khác nhau |
Khuyến cáo có thể cập nhật, khoảng tham chiếu và quy trình mỗi phòng xét nghiệm khác nhau. Khi hướng dẫn của cơ sở khác bảng này, làm theo cơ sở.
Thuốc đang dùng: nguyên tắc là hỏi, không tự ngưng
Thuốc huyết áp, thuốc tim mạch. Ngưng đột ngột một số thuốc có thể gây tăng huyết áp dội lại hoặc rối loạn nhịp. Nhiều bác sĩ dặn vẫn uống buổi sáng với ít nước dù đang nhịn ăn, nhưng đây là việc phải hỏi người kê đơn hoặc cơ sở khám trước, không tự quyết.
Thuốc đái tháo đường. Đây là nhóm cần hỏi kỹ nhất: uống thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin rồi nhịn ăn có thể gây hạ đường huyết. Người đang điều trị đái tháo đường nên được bác sĩ hướng dẫn riêng cho buổi khám, có khi được xếp lấy máu sớm nhất.
Thuốc chống đông. Không ảnh hưởng nhiều tới lấy máu thường quy nhưng quan trọng nếu có thủ thuật như nội soi. Báo trước để cơ sở hướng dẫn, tuyệt đối không tự ngưng.
Thuốc tự mua, thực phẩm bổ sung. Một số viên bổ sung, chẳng hạn loại chứa biotin liều cao, có thể làm lệch kết quả vài xét nghiệm hormone. Liệt kê hết những gì bạn đang uống, kể cả loại bạn nghĩ "chỉ là bổ", để bác sĩ xét nghiệm biết mà đọc kết quả.
Thuốc nhỏ mắt, thuốc xịt, thuốc bôi. Ít ảnh hưởng tới xét nghiệm nhưng vẫn nên ghi vào danh sách thuốc; bác sĩ khám lâm sàng cần biết.
Lịch chuẩn bị ba ngày trước buổi khám
Chia việc ra ba mốc giúp sáng hôm khám không phải vội vàng. Đây là gợi ý cho người khoẻ đi khám định kỳ; người đang điều trị bệnh nên hỏi thêm bác sĩ.
- Ba ngày trước: gọi hoặc nhắn hỏi cơ sở danh mục chính xác và yêu cầu chuẩn bị cho từng mục; hỏi giờ lấy máu muộn nhất. Gom kết quả khám năm trước, đơn thuốc, giấy ra viện cũ nếu có.
- Hai ngày trước: ăn uống, sinh hoạt như bình thường; không cần "ăn kiêng cho đẹp chỉ số", vì kết quả cần phản ánh đời sống thật của bạn. Hạn chế rượu bia và tập nặng bất thường, vì chúng có thể làm thay đổi men gan, men cơ, triglycerid trong một thời gian ngắn.
- Tối hôm trước: ăn bữa tối nhẹ, xong trước giờ nhịn theo hướng dẫn; ngủ đủ. Chuẩn bị giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm nếu dùng, danh sách thuốc, kính đọc, áo dễ cởi tay để lấy máu và đo huyết áp.
- Sáng hôm khám: uống nước lọc; thuốc thì làm theo hướng dẫn đã hỏi; mang theo bữa ăn nhẹ để ăn ngay sau khi lấy máu xong; đến sớm vì các mục cần nhịn ăn thường làm trước.
Mẹo nhỏ: nếu gói có cả siêu âm bụng cần căng bàng quang và xét nghiệm nước tiểu, hỏi trước nên làm mục nào trước để không phải chờ nhịn tiểu lần hai.
Những lỗi chuẩn bị hay gặp và hậu quả
Phần lớn lỗi đều nhỏ, nhưng có thể làm bạn mất thêm một buổi sáng hoặc nhận một kết quả "bất thường" không thật.
- Uống cà phê có sữa, nước ngọt buổi sáng vì nghĩ "chỉ là nước": đường huyết lúc đói không còn là lúc đói.
- Nhịn quá lâu, từ chiều hôm trước tới trưa hôm sau: dễ mệt, choáng khi lấy máu, có khi làm vài chỉ số lệch theo hướng khác.
- Không uống nước gì cả: khó lấy ven, mẫu nước tiểu đậm, người mệt. Nước lọc thường được khuyến khích.
- Tập gym nặng hoặc chạy đường dài hôm trước: men cơ, men gan có thể tăng tạm thời, gây lo lắng không cần thiết.
- Quên kể đang hành kinh, mới ốm, mới tiêm phòng: nước tiểu có hồng cầu, bạch cầu tăng, có thể bị đọc sai nếu không ai biết bối cảnh.
- Không mang kết quả cũ: bác sĩ mất cơ hội so sánh xu hướng, vốn có giá trị hơn một con số đơn lẻ.
Khi đã lỡ mắc một lỗi, hãy nói với người lấy mẫu hoặc bác sĩ ngay. Họ sẽ ghi chú hoặc hẹn làm lại, tốt hơn nhiều so với nhận một kết quả mà không ai biết là lệch vì đâu.
Các mục cần hẹn riêng: chuẩn bị khác hẳn lấy máu
Nội soi đại tràng. Đây là mục cần chuẩn bị kỹ nhất: thường phải ăn theo chế độ ít chất xơ trước một đến vài ngày và uống thuốc làm sạch ruột theo đúng giờ cơ sở hướng dẫn. Ruột không sạch thì bác sĩ có thể không quan sát hết và phải hẹn soi lại. Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc đái tháo đường hay sắt cần được hướng dẫn riêng.
Chụp nhũ ảnh. Nhiều cơ sở dặn không dùng lăn khử mùi, phấn, kem dưỡng vùng nách và ngực hôm chụp, vì một số loại có thể tạo hình ảnh giống vôi hoá. Nếu còn kinh nguyệt, thời điểm sau sạch kinh khoảng một tuần thường đỡ căng đau hơn. Mang theo phim chụp cũ để bác sĩ so sánh.
Đo mật độ xương. Thường không cần nhịn ăn, nhưng có thể được dặn không uống viên canxi trong ngày đo, và báo nếu mới chụp có thuốc cản quang. Mặc quần áo không có khoá kim loại giúp đỡ phải thay đồ.
Chụp cắt lớp có thuốc cản quang. Thường phải nhịn ăn vài giờ, và cơ sở có thể cần biết chức năng thận trước khi tiêm. Người từng dị ứng thuốc cản quang phải báo trước.
Chuẩn bị câu hỏi, không chỉ chuẩn bị cái bụng rỗng
Người ta hay chuẩn bị kỹ phần nhịn ăn mà quên chuẩn bị phần quan trọng không kém: mình muốn hỏi gì. Buổi khám tổng quát thường có vài phút với bác sĩ lâm sàng, và vài phút đó trôi qua rất nhanh khi bạn còn đói và mệt sau lấy máu.
Viết sẵn ba câu: một triệu chứng nhỏ bạn để ý dạo gần đây nhưng chưa đi khám (đau đầu buổi sáng, tiểu đêm, ợ nóng), một kết quả năm ngoái từng bị dặn theo dõi, và một câu về tầm soát theo tuổi bạn chưa chắc đã làm hay chưa. Ba câu này thường đáng giá hơn mọi mục xét nghiệm thêm.
Nếu bạn lo lắng khi lấy máu hay từng ngất khi thấy kim, hãy báo trước để được nằm khi lấy máu. Đó là chuyện rất thường gặp, nhân viên y tế đã quen, và báo trước an toàn hơn cố chịu rồi xỉu. Người sợ đo huyết áp ở phòng khám vì lần nào cũng cao cũng nên nói ra, để bác sĩ cân nhắc đo lại sau khi bạn ngồi nghỉ hoặc hướng dẫn cách theo dõi thêm.
Khi nào cần gặp bác sĩ trước buổi khám, hoặc hoãn buổi khám
Một số trường hợp nên hỏi bác sĩ trước khi đặt lịch hoặc trước khi nhịn ăn: đang điều trị đái tháo đường, từng hạ đường huyết, đang mang thai, đang dùng thuốc chống đông, có bệnh thận cần lưu ý khi dùng thuốc cản quang nếu gói có chụp cắt lớp. Với những người này, chuẩn bị theo hướng dẫn chung có thể không phù hợp.
Nên hoãn khám định kỳ nếu bạn đang sốt, đang ốm cấp, mới khỏi bệnh vài ngày: kết quả sẽ phản ánh trận ốm chứ không phải sức khoẻ nền. Khám tổng quát không gấp; dời vài tuần không mất gì. Cũng nên dời nếu vừa có một đợt làm việc thâu đêm liên tục, vì thiếu ngủ nặng có thể làm huyết áp và đường huyết lệch đi trong buổi sáng hôm đó.
Trong lúc nhịn ăn chờ khám, nếu thấy vã mồ hôi, run tay, choáng, tim đập nhanh, nhất là ở người đang dùng thuốc đái tháo đường, hãy báo nhân viên y tế ngay và ăn uống theo hướng dẫn. Đau ngực, khó thở, yếu liệt nửa người hay ngất thì cần cấp cứu, không đợi tới lượt khám.
Câu hỏi thường gặp
Nhịn ăn trước khi xét nghiệm máu có được uống nước không?
Thường được uống nước lọc, và uống đủ còn giúp lấy máu dễ hơn. Không uống trà, cà phê, sữa, nước ngọt, nước trái cây vì chúng có năng lượng hoặc chất có thể làm lệch kết quả. Hãy hỏi cơ sở nếu họ có yêu cầu khác.
Sáng hôm khám có uống thuốc huyết áp không?
Nhiều bác sĩ dặn vẫn uống như thường với ít nước, nhưng đây là việc phải hỏi người kê đơn hoặc cơ sở khám trước. Không tự ngưng thuốc, vì ngưng đột ngột một số thuốc huyết áp có thể nguy hiểm.
Có cần nhịn ăn khi xét nghiệm mỡ máu không?
Nhiều hướng dẫn hiện nay chấp nhận xét nghiệm mỡ máu không nhịn ăn, nhưng một số nơi vẫn yêu cầu nhịn, nhất là khi triglycerid từng cao. Vì gói thường có cả đường huyết lúc đói, nhịn khoảng tám giờ là cách an toàn nhất.
Đang có kinh nguyệt có đi khám sức khoẻ được không?
Vẫn có thể lấy máu, đo huyết áp, siêu âm bụng. Nhưng nên dời khám phụ khoa, tầm soát cổ tử cung và xét nghiệm nước tiểu sang ngày khác, vì máu kinh làm mẫu khó đọc và dễ ra kết quả sai.
Tối hôm trước uống bia có ảnh hưởng kết quả không?
Có thể. Rượu bia làm thay đổi triglycerid, men gan và đường huyết trong thời gian ngắn. Nên tránh rượu bia ít nhất một ngày trước khám, và nếu đã lỡ uống thì nói với bác sĩ khi đọc kết quả.
Đi khám sức khoẻ tổng quát nên mang theo những gì?
Giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm nếu dùng, danh sách thuốc đang uống kể cả thực phẩm bổ sung, kết quả khám năm trước, kính đọc, một bữa ăn nhẹ để ăn sau lấy máu, và mặc áo dễ xắn tay.