eGFR là mức lọc cầu thận ước tính, tính bằng ml mỗi phút trên 1,73 m² da, cho biết hai quả thận lọc máu nhanh tới đâu. Con số từ 90 trở lên được xếp mức bình thường hoặc cao, dưới 60 lặp lại trên ba tháng là một tiêu chí của bệnh thận mạn theo KDIGO.
eGFR không được đo trực tiếp mà tính từ creatinin máu, tuổi và giới, nên nó có sai số và cần đọc trong bối cảnh. Dưới đây là cách hiểu con số trên phiếu, bảng giai đoạn mà bác sĩ dùng, những trường hợp eGFR dễ đánh lừa và việc nên làm với từng mức.
Mức lọc cầu thận là gì và vì sao phải "ước tính"
Mỗi phút, máu chảy qua hàng triệu cuộn mao mạch nhỏ trong thận gọi là cầu thận. Tại đó nước và chất thải được lọc ra để tạo nước tiểu. Tổng lượng dịch được lọc mỗi phút là mức lọc cầu thận, chỉ số phản ánh trực tiếp nhất chức năng thận. Đo chính xác thì phải tiêm một chất đánh dấu rồi lấy máu nhiều lần, rất tốn công, nên chỉ dùng trong nghiên cứu hay vài tình huống đặc biệt.
Trong khám thường ngày, người ta ước tính mức lọc từ creatinin máu bằng một phương trình. Phương trình được dùng phổ biến hiện nay là CKD-EPI; bản cập nhật năm 2021 đã bỏ yếu tố chủng tộc, chỉ còn creatinin, tuổi và giới. Một số nơi dùng thêm cystatin C để ước tính chính xác hơn. Vì là ước tính, eGFR dao động vài đơn vị giữa các lần đo là chuyện bình thường.
Con số được quy về diện tích da chuẩn 1,73 m² để so sánh được giữa người to và người nhỏ. Với người có thân hình quá khác chuẩn, bác sĩ đôi khi điều chỉnh lại khi cần tính liều thuốc. Với người đọc kết quả, chỉ cần nhớ: eGFR là một ước lượng tốt cho phần đông người trưởng thành, nhưng không phải phép đo tuyệt đối, và sai lệch lớn nhất nằm ở những người có thân hình, khối cơ hay hoàn cảnh khác xa mức trung bình.
Bảng giai đoạn theo eGFR mà bác sĩ dùng
Theo hướng dẫn KDIGO, eGFR được chia thành các mức sau. Bảng này chỉ là một trục; bác sĩ luôn ghép thêm trục albumin niệu trước khi đánh giá nguy cơ. Ngưỡng có thể được cập nhật theo các phiên bản hướng dẫn.
| Mức | eGFR (ml/phút/1,73 m²) | Mô tả | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|---|
| G1 | Từ 90 trở lên | Bình thường hoặc cao | Chỉ gọi là bệnh thận mạn nếu có thêm dấu hiệu tổn thương như albumin niệu, bất thường siêu âm |
| G2 | 60 đến 89 | Giảm nhẹ | Hay gặp ở người lớn tuổi; tự thân chưa phải bệnh nếu nước tiểu và hình ảnh bình thường |
| G3a | 45 đến 59 | Giảm nhẹ tới vừa | Nếu kéo dài trên ba tháng là bệnh thận mạn; cần bác sĩ theo dõi |
| G3b | 30 đến 44 | Giảm vừa tới nặng | Theo dõi thường xuyên hơn, rà soát thuốc |
| G4 | 15 đến 29 | Giảm nặng | Thường cần bác sĩ chuyên khoa thận quản lý |
| G5 | Dưới 15 | Suy thận | Bác sĩ chuyên khoa bàn các phương án thay thế thận |
Một lỗi đọc phổ biến là thấy G2 rồi nghĩ mình đã "suy thận độ 2". G2 mà nước tiểu sạch, siêu âm bình thường thì chưa phải bệnh thận mạn. Nhãn giai đoạn chỉ có nghĩa khi đã đủ tiêu chí chẩn đoán, và chỉ bác sĩ mới gắn nhãn đó.
eGFR giảm theo tuổi: chỗ dễ lo oan và dễ chủ quan
Chức năng thận giảm dần theo tuổi, kể cả ở người không có bệnh. Một người 75 tuổi có eGFR quanh 65 đến 75 là điều khá thường gặp. Vì vậy, khi con cái cầm phiếu khám của bố mẹ thấy eGFR 68 kèm chữ "giảm nhẹ", đó thường chưa phải tin xấu. Nếu nước tiểu không có albumin và con số ổn định qua các năm, bác sĩ thường chỉ hẹn theo dõi.
Mặt kia của vấn đề: người cao tuổi ít cơ nên creatinin thấp, kéo eGFR lên cao hơn thực tế. Một cụ bà gầy có thể có eGFR trên giấy là 70 trong khi chức năng thật thấp hơn. Điều này quan trọng khi cụ dùng nhiều loại thuốc thải qua thận. Đó là lý do ở người già, bác sĩ đôi khi yêu cầu thêm cystatin C hoặc chỉnh liều thuốc thận trọng hơn con số trên phiếu.
Với người trẻ, eGFR dưới 90 lặp lại không nên coi là "do tuổi". Một người 30 tuổi có eGFR 70 nên được bác sĩ xem nước tiểu và hỏi thêm về khối cơ, thuốc, bệnh nền.
Khi eGFR có thể đánh lừa
Khối cơ bất thường. Người rất nhiều cơ có eGFR thấp giả; người cụt chi, nằm lâu, suy dinh dưỡng có eGFR cao giả.
Đang có đợt ốm cấp. Phương trình chỉ đúng khi creatinin ổn định. Trong lúc mất nước, nhiễm trùng nặng hay tổn thương thận cấp, eGFR trên phiếu không phản ánh đúng thực tế.
Mang thai. Thai kỳ làm mức lọc tăng sinh lý; phương trình thường dùng không được thiết kế cho phụ nữ mang thai.
Chế độ ăn đặc biệt. Ăn chay hoàn toàn lâu năm có thể làm creatinin thấp; ăn rất nhiều thịt hoặc bổ sung creatine làm ngược lại.
So kết quả khác phòng xét nghiệm. Khác máy, khác phương pháp đo creatinin, khác phương trình là ra eGFR lệch nhau vài đơn vị. Muốn theo dõi xu hướng, nên làm ở cùng một nơi khi có thể.
Dùng thuốc ảnh hưởng tới creatinin. Vài loại thuốc làm creatinin tăng nhẹ vì cản thận thải creatinin chứ không làm hại màng lọc; eGFR khi đó trông thấp hơn thực tế. Bác sĩ biết danh sách thuốc của bạn sẽ đọc đúng hơn.
Vì sao bác sĩ hỏi eGFR trước khi kê thuốc
Nhiều thuốc thông dụng được thải ra khỏi cơ thể qua thận: một số kháng sinh, thuốc tiểu đường, thuốc chống đông, thuốc giảm đau, thuốc chống động kinh. Khi thận lọc chậm, thuốc tồn lại lâu hơn trong máu, liều vốn an toàn với người thận khoẻ có thể trở thành quá liều. Vì thế bác sĩ và dược sĩ dùng eGFR để quyết định có cần giảm liều, giãn khoảng cách dùng hay chọn thuốc khác.
Điều này có hệ quả rất thực tế cho người lớn tuổi đi khám nhiều nơi. Mỗi bác sĩ kê một ít, không ai thấy toàn bộ danh sách, cũng không ai cầm eGFR mới nhất. Bạn có thể giúp bằng cách luôn mang theo kết quả eGFR gần nhất và danh sách tất cả thuốc, kể cả thuốc mua tự do, thuốc nam, thực phẩm chức năng, rồi hỏi thẳng: "Với mức lọc này, thuốc này có cần chỉnh không?"
Thuốc cản quang dùng khi chụp cắt lớp cũng là một lý do bác sĩ cần eGFR. Người có eGFR thấp có thể được chuẩn bị riêng trước khi chụp. Việc chỉnh liều hay đổi thuốc luôn là quyết định của người kê đơn; bạn đừng tự giảm hay ngừng thuốc chỉ vì thấy eGFR thấp.
Ghép eGFR với albumin niệu: vì sao một trục là chưa đủ
KDIGO đánh giá nguy cơ bệnh thận mạn bằng một bảng hai chiều: hàng là mức eGFR từ G1 tới G5, cột là mức albumin niệu từ A1 tới A3. Mỗi ô được tô màu theo nguy cơ tiến triển và biến cố tim mạch, từ thấp tới rất cao. Hai người cùng eGFR 50 có thể nằm ở hai ô rất khác nhau nếu một người nước tiểu sạch còn người kia có albumin niệu nặng.
Ví dụ dễ hình dung: ông A 72 tuổi, eGFR 55, albumin niệu bình thường, chỉ số ổn định năm năm nay. Ông B 50 tuổi, eGFR 80, nhưng albumin niệu tăng nặng. Nhìn eGFR thì ông A có vẻ đáng lo hơn, nhưng xét cả hai trục, ông B mới là người cần được chuyên khoa thận quan tâm sớm.
Bài học cho người đọc kết quả: đừng dừng ở dòng eGFR. Nếu bạn có bệnh nền mà phiếu chỉ có creatinin và eGFR, hãy hỏi về xét nghiệm albumin niệu. Ngược lại, nếu eGFR hơi thấp do tuổi nhưng albumin niệu bình thường và ổn định, bác sĩ thường xếp bạn vào nhóm nguy cơ thấp và chỉ cần theo dõi.
Cách tự theo dõi eGFR qua các năm
eGFR có giá trị nhất khi được đặt thành một chuỗi. Một vài thói quen giản dị giúp bạn và bác sĩ nhận ra thay đổi sớm:
- Giữ bản chụp hoặc bản giấy mọi phiếu kết quả có creatinin, eGFR, kể cả lần khám công ty.
- Lập một bảng nhỏ trên điện thoại gồm ngày, creatinin, eGFR, nơi làm, ghi chú hoàn cảnh như vừa ốm, vừa tập nặng.
- Nhìn xu hướng thay vì từng điểm: giảm đều đặn mỗi năm khác hẳn một điểm lệch rồi trở lại.
- Ghép thêm kết quả nước tiểu cùng ngày nếu có, đặc biệt ACR.
- Mang bảng này khi đi khám để bác sĩ không phải dựa vào trí nhớ của bạn.
Một số tài liệu chuyên môn coi eGFR giảm nhanh hơn mức bình thường của tuổi, hoặc rơi xuống một nhóm thấp hơn kèm giảm rõ so với trước, là dấu hiệu cần đánh giá thêm. Việc xác định mức nào là "nhanh" với bạn thuộc về bác sĩ, nhưng bảng theo dõi chính là thứ giúp họ thấy được điều đó.
Khi nào cần gặp bác sĩ và khi nào phải đi ngay
Nên đặt lịch khám nội khoa hoặc thận học khi: eGFR dưới 60 ở bất kỳ lần nào, dù bạn thấy khoẻ; eGFR dưới 90 ở người trẻ kèm bất thường nước tiểu; eGFR giảm rõ so với năm trước; hoặc bạn có tăng huyết áp, đái tháo đường mà chưa từng được đọc eGFR. Câu nên hỏi: kết quả này cần làm lại không, có cần đo thêm albumin niệu hay cystatin C, thuốc đang dùng có cần chỉnh theo thận không, lần kiểm tra tới là khi nào.
Đi cấp cứu hoặc khám trong ngày khi kèm theo: tiểu rất ít hoặc không tiểu, phù tăng nhanh, khó thở khi nằm, đau ngực, nôn nhiều, co giật, lú lẫn, ngủ li bì. Người đã biết eGFR thấp mà có những dấu hiệu này cần được xử trí ngay.
eGFR chỉ là một con số ước tính trong bức tranh lớn hơn. Khoảng tham chiếu, phương trình và ngưỡng có thể thay đổi; bác sĩ sẽ điều chỉnh việc theo dõi cho từng người.
Câu hỏi thường gặp
eGFR bao nhiêu là bình thường?
Theo KDIGO, eGFR từ 90 trở lên được xếp mức bình thường hoặc cao. Từ 60 đến 89 là giảm nhẹ, thường gặp ở người lớn tuổi và chưa phải bệnh nếu không có dấu hiệu tổn thương thận khác.
eGFR 75 ở người 60 tuổi có đáng lo không?
Thường không đáng lo nếu nước tiểu không có albumin, siêu âm bình thường và con số ổn định qua các năm. Bác sĩ có thể hẹn theo dõi định kỳ, đặc biệt nếu có tăng huyết áp hay đái tháo đường.
eGFR có tăng lên lại được không?
eGFR có thể tăng trở lại khi nguyên nhân làm giảm tạm thời được giải quyết, như mất nước hay một đợt thuốc. Khi đã có bệnh thận mạn, mục tiêu chính thường là giữ ổn định và làm chậm giảm.
Vì sao phiếu khám không có eGFR mà chỉ có creatinin?
Một số nơi chưa in eGFR tự động. Bạn có thể hỏi phòng xét nghiệm hoặc bác sĩ tính giúp từ creatinin, tuổi và giới; tự tính bằng công cụ trên mạng dễ nhầm đơn vị.
eGFR dưới 60 một lần thì có phải chạy thận không?
Không. Chạy thận chỉ được bàn ở mức suy thận rất nặng và do bác sĩ chuyên khoa quyết định. eGFR dưới 60 một lần trước hết cần làm lại và đánh giá nguyên nhân.
Làm sao biết eGFR đang giảm nhanh?
Cách thực tế là so các kết quả qua nhiều năm, tốt nhất cùng nơi làm. Nếu thấy con số giảm đều và rõ, hãy mang chuỗi kết quả tới bác sĩ để họ đánh giá tốc độ giảm.