AmTham.comÂm Thầm
Bệnh thận mạn và đường tiết niệu

Creatinin máu cao: chỉ số này nói gì và vì sao một lần đo chưa đủ kết luận

Creatinin máu lệch khỏi khoảng tham chiếu không có nghĩa là thận hỏng. Hiểu chất này từ đâu ra, điều gì làm nó tăng giả và bước tiếp theo nên làm gì.

Vietnamese jogger in her thirties stretches after running in a park in early morning, back turned to camera, soft golden light, green trees, relaxed atmosphere

Creatinin máu là chất thải từ cơ bắp được thận lọc ra; khi thận lọc kém, creatinin tích lại trong máu. Nhưng creatinin cũng thay đổi theo khối cơ, bữa ăn, mức vận động và lượng nước, nên một con số cao hơn khoảng tham chiếu chưa đủ để nói thận có vấn đề.

Bác sĩ hầu như không đọc creatinin đơn lẻ. Họ chuyển nó thành mức lọc cầu thận ước tính (eGFR), so với kết quả các lần trước và ghép với xét nghiệm nước tiểu. Phần dưới giải thích creatinin đến từ đâu, những gì làm nó lệch, cách chuẩn bị trước khi lấy máu và lúc nào một con số lệch thật sự cần đi khám.

Creatinin từ đâu ra và vì sao dùng để đo thận

Cơ bắp dùng một chất dự trữ năng lượng tên là creatine. Mỗi ngày, một phần nhỏ creatine chuyển thành creatinin một cách khá đều đặn, đi vào máu, rồi được thận lọc ra nước tiểu. Vì lượng sinh ra tương đối ổn định ở mỗi người, nồng độ creatinin trong máu phản ánh khá tốt việc thận lọc nhanh hay chậm: thận lọc kém thì creatinin dồn lại và tăng lên.

Điểm yếu nằm chính ở chữ "ở mỗi người". Lượng creatinin sinh ra phụ thuộc khối cơ, nên một vận động viên thể hình và một cụ bà gầy nhỏ có thể có creatinin chênh nhau rất xa dù thận cả hai đều tốt. Đây là lý do khoảng tham chiếu của nam thường cao hơn nữ, và vì sao các phòng xét nghiệm hiện nay tự tính thêm eGFR có tính tới tuổi và giới.

Một điểm nữa ít người biết: creatinin không tăng ngay khi thận bắt đầu giảm chức năng. Ở giai đoạn đầu, creatinin có thể vẫn nằm trong khoảng tham chiếu dù thận đã mất một phần đáng kể khả năng lọc, vì đường cong giữa hai đại lượng này không thẳng. Đó là lý do người có nguy cơ cần cả eGFR lẫn xét nghiệm albumin niệu.

Những thứ làm creatinin lệch mà không liên quan bệnh thận

Trước khi lo, hãy rà xem buổi lấy máu có rơi vào một trong các tình huống dưới đây không. Đây là nguyên nhân phổ biến khiến creatinin tăng nhẹ một lần rồi trở về bình thường khi làm lại.

Yếu tốLàm creatininVì sao
Khối cơ lớn, tập thể hìnhTăngNhiều cơ thì sinh nhiều creatinin hơn
Ăn nhiều thịt đã nấu chín trong bữa trước khi lấy máuTăng tạm thờiThịt nấu chín chứa sẵn creatinin
Tập nặng một hai ngày trướcTăng tạm thờiPhân giải cơ và mất nước
Mất nước do sốt, tiêu chảy, uống ítTăngMáu tới thận ít hơn, lọc tạm thời giảm
Bổ sung creatine khi tậpTăngNguyên liệu sinh creatinin nhiều hơn
Một số thuốcTăng nhẹCản thận bài tiết creatinin mà không hại màng lọc
Người già, người gầy, ít vận động, mang thaiThấp hơnÍt cơ hoặc thể tích máu tăng; có thể che mất thận giảm

Nếu kết quả rơi vào hoàn cảnh như trên, hãy ghi chú lại và nói với bác sĩ. Thường bác sĩ sẽ cho làm lại sau vài ngày tới vài tuần, trong điều kiện chuẩn hơn. Bạn không nên tự ngưng thuốc đang dùng vì nghĩ thuốc làm tăng creatinin; việc đó phải hỏi người kê đơn.

Chuẩn bị trước khi lấy máu đo creatinin

Creatinin không bắt buộc nhịn ăn như đường huyết hay mỡ máu, nhưng một vài việc nhỏ giúp kết quả phản ánh đúng hơn và tránh phải làm lại.

  1. Tránh bữa nhiều thịt, đặc biệt thịt nướng, thịt kho nhiều, trong tối hôm trước. Nếu gói khám có cả mỡ máu và đường huyết thì cứ nhịn ăn theo hướng dẫn chung.
  2. Không tập nặng, không chạy dài trong một hai ngày trước khi lấy máu.
  3. Uống nước bình thường, đừng cố nhịn khát hay ngược lại uống dồn thật nhiều trước giờ khám.
  4. Nếu đang bổ sung creatine, hoặc dùng thuốc thường xuyên, ghi vào phiếu hoặc báo người lấy máu.
  5. Nếu đang sốt, tiêu chảy, vừa ốm dậy, nên dời ngày xét nghiệm khi có thể, hoặc báo bác sĩ để họ đọc kết quả với bối cảnh đó.
  6. Lưu lại kết quả năm trước để so; một con số chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi đặt cạnh lịch sử của chính bạn.

Những bước này không làm kết quả "đẹp" giả tạo. Chúng chỉ loại các yếu tố nhiễu tạm thời để bác sĩ thấy đúng chức năng thận thường ngày của bạn.

Đọc creatinin cùng eGFR và lịch sử kết quả

Trên phiếu kết quả, creatinin thường ghi theo µmol/L, một số nơi ghi mg/dL. Muốn đổi từ mg/dL sang µmol/L thì nhân khoảng 88,4. Khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau vì máy và phương pháp khác nhau, nên so với khoảng in ngay trên phiếu, đừng so với con số đọc được trên mạng.

Ngay bên cạnh thường có eGFR, tính bằng phương trình CKD-EPI từ creatinin, tuổi và giới. Đây mới là con số bác sĩ quan tâm. Cùng creatinin 110 µmol/L, một người đàn ông 30 tuổi có eGFR cao hơn hẳn một phụ nữ 70 tuổi. Nếu phiếu không có eGFR, bạn có thể hỏi phòng xét nghiệm hoặc bác sĩ tính giúp.

Điều có giá trị hơn cả là xu hướng. Creatinin của bạn ba năm liền khoảng 80, năm nay lên 105 dù vẫn trong khoảng tham chiếu, là một thay đổi đáng hỏi. Ngược lại, một người luôn ở mức 120 do nhiều cơ, eGFR ổn định, nước tiểu sạch thì có thể chỉ là đặc điểm riêng. Khi nghi ngờ khối cơ làm nhiễu, bác sĩ có thể cho đo thêm cystatin C, một chất ít phụ thuộc cơ bắp, để đối chiếu.

Tình huống: anh tập gym và con số in đậm

Giả định anh Tuấn 33 tuổi ở TP Hồ Chí Minh, tập tạ năm buổi một tuần, uống bột creatine, ăn nhiều ức gà. Khám sức khoẻ định kỳ ra creatinin 128 µmol/L, cao hơn mức trên của phòng xét nghiệm, eGFR khoảng 65. Que thử nước tiểu không có đạm, không có máu, huyết áp bình thường. Anh tìm trên mạng, đọc chữ "suy thận" và mất ngủ hai đêm.

Cách xử lý hợp lý: trước hết không hoảng. Hồ sơ của anh có ít nhất ba yếu tố có thể đẩy creatinin lên mà thận không hề tổn thương: khối cơ lớn, creatine bổ sung và chế độ ăn nhiều đạm động vật. Anh nên gặp bác sĩ, kể rõ thói quen tập và bổ sung, rồi làm theo hướng dẫn: thường là tạm ngừng bổ sung một thời gian, tránh tập nặng và bữa thịt trước ngày lấy máu, làm lại creatinin, có thể thêm cystatin C và ACR.

Nếu lần sau mọi thứ về gần bình thường, câu chuyện kết thúc. Nếu vẫn thấp hoặc nước tiểu có albumin, bác sĩ sẽ tìm tiếp. Điều không nên làm là tự kết luận mình "chỉ do tập" mà bỏ qua, hoặc ngược lại tự kết luận suy thận rồi bỏ hẳn ăn đạm.

Khi creatinin lệch thật sự cần chú ý

Tăng rõ so với lần trước. Không cần vượt khoảng tham chiếu; một bước nhảy lớn so với mốc của chính bạn đã đáng hỏi bác sĩ.

eGFR dưới 60 lặp lại. Hai lần cách nhau trên ba tháng cùng dưới 60 là một trong các tiêu chí của bệnh thận mạn theo KDIGO.

Kèm bất thường nước tiểu. Creatinin tăng cùng lúc với có đạm, có hồng cầu trong nước tiểu khiến bác sĩ nghĩ tới tổn thương thật nhiều hơn là yếu tố nhiễu.

Kèm bệnh nền. Người có tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, đang dùng thuốc giảm đau kéo dài thì không nên xem nhẹ một lần tăng.

Tăng nhanh trong vài ngày. Creatinin tăng nhanh trong thời gian ngắn, nhất là khi đang ốm, nôn, tiêu chảy, mới dùng thuốc mới, gợi ý tổn thương thận cấp và cần được đánh giá sớm.

Kèm triệu chứng mới. Phù mi mắt, phù chân, nước tiểu nhiều bọt lâu tan, tiểu đêm nhiều hơn hẳn trước đây đi cùng creatinin tăng thì nên khám sớm thay vì đợi lần khám định kỳ năm sau.

Những việc không cần làm khi creatinin chỉ lệch nhẹ

Phản ứng thái quá với một con số in đậm gây hại không kém việc bỏ qua nó. Khi creatinin chỉ nhỉnh hơn khoảng tham chiếu một chút và chưa có bác sĩ đánh giá, những việc sau thường không giúp gì, thậm chí làm rối thêm:

  • Tự mua thuốc hay sản phẩm quảng cáo "bổ thận", "giải độc thận"; nhiều sản phẩm không rõ thành phần và chính chúng có thể làm hại thận.
  • Tự cắt hẳn thịt cá, trứng sữa; ăn kiêng đạm khi chưa có chẩn đoán có thể gây thiếu dinh dưỡng, và mức đạm phù hợp cho người bệnh thận là việc của bác sĩ.
  • Uống ồ ạt vài lít nước mỗi ngày để "rửa thận"; điều này không làm thận khoẻ hơn và có thể nguy hiểm với người có bệnh tim.
  • Chạy đi làm lại ở nhiều nơi trong cùng một tuần; kết quả các máy khác nhau càng khó so sánh và càng thêm lo.
  • Đòi chụp cắt lớp hay làm hàng loạt xét nghiệm chuyên sâu ngay khi bác sĩ chưa thấy cần.

Việc đáng làm thì đơn giản hơn nhiều: ghi lại hoàn cảnh hôm lấy máu, đặt lịch gặp bác sĩ, làm lại đúng cách. Phần lớn lần lệch nhẹ đơn lẻ sẽ được giải thích ở bước này.

Khi nào cần gặp bác sĩ, khi nào phải đi ngay

Đặt lịch gặp bác sĩ nội khoa trong vài tuần nếu creatinin vượt khoảng tham chiếu, eGFR dưới 60, hoặc tăng rõ so với lần trước dù chưa vượt ngưỡng. Mang theo phiếu kết quả các năm, danh sách thuốc, thực phẩm chức năng, bột bổ sung và kể thói quen tập luyện. Hỏi bác sĩ: có cần làm lại không, làm thêm ACR hay cystatin C không, và bao lâu kiểm tra lại.

Đi khám ngay trong ngày khi creatinin cao đi kèm tiểu ít hẳn đi, phù tăng nhanh, khó thở, nôn nhiều, lú lẫn, hoặc khi đang có đợt ốm nặng mất nước mà tiểu rất ít. Những tình huống này cần bác sĩ xử trí trực tiếp, không phải đợi xét nghiệm lại.

Một lời nhắc về phía ngược lại: creatinin thấp hơn khoảng tham chiếu ở người gầy, người cao tuổi thường không phải bệnh thận và không phải là "thận rất tốt". Nó chủ yếu phản ánh khối cơ ít, và đôi khi bác sĩ sẽ quan tâm tới dinh dưỡng, sức cơ hơn là quả thận. Khuyến cáo và khoảng tham chiếu có thể thay đổi theo thời gian và theo phòng xét nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Xét nghiệm creatinin có cần nhịn ăn không?

Không bắt buộc, nhưng nên tránh bữa nhiều thịt vào tối hôm trước và không tập nặng trước một hai ngày. Nếu cùng lúc làm đường huyết lúc đói hay mỡ máu thì nhịn ăn theo hướng dẫn của nơi khám.

Creatinin cao nhẹ có phải dấu hiệu suy thận không?

Không nhất thiết. Khối cơ lớn, bữa ăn nhiều thịt, tập nặng, mất nước và một số thuốc đều có thể làm creatinin tăng nhẹ. Bác sĩ sẽ xem eGFR, nước tiểu và cho làm lại trước khi kết luận.

Creatinin và eGFR khác nhau thế nào?

Creatinin là nồng độ đo được trong máu, còn eGFR là con số ước tính khả năng lọc của thận, tính từ creatinin cùng tuổi và giới. eGFR dễ so sánh giữa người với người hơn, nên bác sĩ thường đọc eGFR.

Uống bột creatine khi tập có làm hại thận không?

Bổ sung creatine làm tăng creatinin máu nên dễ gây hiểu nhầm khi đọc xét nghiệm. Việc có nên dùng hay không, nhất là khi đã có bệnh thận hoặc bệnh nền, phải hỏi bác sĩ.

Cystatin C là gì và khi nào cần làm?

Cystatin C là một chất khác trong máu cũng được thận lọc nhưng ít phụ thuộc khối cơ. Bác sĩ có thể chỉ định khi nghi creatinin bị nhiễu, ví dụ người rất nhiều cơ hoặc rất gầy.

Bao lâu nên kiểm tra creatinin một lần?

Người khoẻ không có yếu tố nguy cơ thường làm trong lần khám định kỳ. Người có tăng huyết áp, đái tháo đường hay bệnh thận thì tần suất do bác sĩ quyết định, thường ít nhất mỗi năm một lần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138