AmTham.comÂm Thầm
Bệnh thận mạn và đường tiết niệu

Gia đình có người bệnh thận: con cháu nên kiểm tra gì và nói gì với bác sĩ

Bố mẹ, anh chị em bị bệnh thận, chạy thận hay thận đa nang thì con cháu nên hỏi gì trong nhà, bàn xét nghiệm gì với bác sĩ và hiểu giới hạn của việc khám.

Grandmother, mother and little girl from a Vietnamese family share tea on a wooden veranda surrounded by potted plants, seen from behind, gentle morning light, muted blue tones

Có bố mẹ, anh chị em ruột bị bệnh thận làm tăng nguy cơ của bạn, vì gia đình chia sẻ cả gen lẫn lối sống và các bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường. Việc nên làm là tìm hiểu rõ người thân bị bệnh thận gì, rồi báo bác sĩ để được kiểm tra huyết áp, eGFR, xét nghiệm nước tiểu và siêu âm khi cần.

Tiền sử gia đình chỉ là một yếu tố nguy cơ, không phải bản án. Phần lớn bệnh thận ở người thân không phải bệnh di truyền đơn gen, và nhiều người có bố mẹ chạy thận vẫn có thận khoẻ cả đời. Bài này giúp bạn biết cần hỏi gì trong gia đình, các xét nghiệm thường được bàn, khi nào nên gặp chuyên khoa thận hoặc tư vấn di truyền, và những gì việc khám không trả lời được.

Vì sao bệnh thận hay "chạy trong nhà"

Có hai kiểu tụ tập bệnh thận trong gia đình. Kiểu phổ biến nhất là các thành viên cùng có tăng huyết áp, đái tháo đường type 2, béo phì, vốn là nguyên nhân hàng đầu của bệnh thận mạn. Ở đây gen chỉ góp một phần; thói quen ăn uống, vận động, hút thuốc chung một mái nhà góp phần không nhỏ. Kiểm tra định kỳ các bệnh nền này là cách bảo vệ thận hiệu quả nhất cho con cháu.

Kiểu thứ hai ít gặp hơn là bệnh thận di truyền thật sự. Hay được nhắc nhất là bệnh thận đa nang di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường: mỗi người con của người mắc có khoảng một nửa khả năng thừa hưởng gen bệnh, nam nữ như nhau. Ngoài ra còn một số bệnh cầu thận di truyền hiếm hơn, ví dụ hội chứng Alport, thường đi cùng tiểu máu và đôi khi giảm thính lực.

Phân biệt hai kiểu này quan trọng vì cách theo dõi khác nhau. Câu "bố bị suy thận" là chưa đủ thông tin; bác sĩ cần biết suy thận do đâu. Suy thận do đái tháo đường hai mươi năm của bố khác hẳn suy thận do thận đa nang của bố về ý nghĩa với con cái. Trong trường hợp đầu, điều quan trọng với bạn là phòng và phát hiện sớm đái tháo đường, tăng huyết áp. Trong trường hợp sau, bạn cần một kế hoạch kiểm tra thận riêng do bác sĩ chuyên khoa đặt ra.

Những gì nên hỏi lại trong gia đình

Trước khi đi khám, dành một buổi hỏi chuyện bố mẹ, cô dì chú bác. Thông tin càng cụ thể, bác sĩ càng định hướng nhanh. Những câu hỏi đáng ghi lại:

  • Người thân bị bệnh thận gì, ai chẩn đoán, có còn giấy tờ, phiếu ra viện không?
  • Bệnh được phát hiện ở tuổi nào, đã phải chạy thận hay ghép thận chưa, từ năm bao nhiêu tuổi?
  • Người đó có tăng huyết áp, đái tháo đường từ trước không, kéo dài bao lâu?
  • Có ai được nói là thận "có nhiều nang", "thận to" không?
  • Trong họ có ai bị tiểu máu kéo dài từ trẻ, giảm thính lực, hay có người đột tử do xuất huyết não không rõ nguyên nhân?
  • Có ai bị sỏi thận tái đi tái lại, gout từ trẻ không?
  • Anh chị em ruột của bạn đã ai đi kiểm tra thận chưa, kết quả ra sao?

Ghi lại thành một sơ đồ gia đình đơn giản: ai, quan hệ thế nào với bạn, bệnh gì, tuổi phát hiện. Một tờ giấy như vậy giúp buổi khám đầu tiên hiệu quả hơn nhiều so với kể theo trí nhớ. Nếu bố mẹ đã mất hoặc không nhớ, những gì bạn thu thập được vẫn có ích.

Các xét nghiệm thường được bác sĩ cân nhắc

Không có gói chuẩn cho mọi người có tiền sử gia đình; bác sĩ chọn theo loại bệnh của người thân và tuổi của bạn. Bảng dưới là các lựa chọn hay gặp.

Xét nghiệmĐể làm gìKhi nào thường dùng
Đo huyết ápTăng huyết áp sớm là dấu hiệu hay gặp ở nhiều bệnh thậnHầu như mọi trường hợp
Creatinin máu, eGFRĐánh giá chức năng lọcHầu như mọi trường hợp
Tổng phân tích nước tiểu, ACRTìm hồng cầu, albumin, protein bất thườngHầu như mọi trường hợp; đặc biệt khi người thân có bệnh cầu thận
Siêu âm thậnTìm nang, đo kích thước thậnKhi người thân có thận đa nang
Chụp cộng hưởng từ hoặc cắt lớp thậnĐánh giá chi tiết nang, thể tích thậnKhi bác sĩ cần, thường ở chuyên khoa thận
Xét nghiệm genXác định đột biến gây bệnhTrường hợp chọn lọc, sau tư vấn di truyền

Với thận đa nang, siêu âm có thể chưa thấy nang ở người còn trẻ dù đã mang gen; vì vậy một siêu âm bình thường ở tuổi hai mươi chưa chắc đã loại trừ. Bác sĩ chuyên khoa thận sẽ giải thích cách đọc kết quả theo tuổi của bạn. Tiêu chuẩn chẩn đoán và khuyến cáo có thể được cập nhật.

Tư vấn di truyền và xét nghiệm gen: lợi và điều cần cân nhắc

Xét nghiệm gen không phải bước mặc định. Nó hữu ích khi chẩn đoán của người thân chưa rõ, khi siêu âm không kết luận được, hoặc khi bạn chuẩn bị hiến thận cho người thân và cần chắc mình không mang cùng bệnh. Một số gia đình muốn biết trước khi sinh con. Những quyết định này nên đi qua một buổi tư vấn di truyền với bác sĩ có chuyên môn.

Mặt trái cần nghĩ trước: kết quả dương tính có thể gây lo âu kéo dài dù bệnh nhiều năm sau mới biểu hiện; kết quả có thể ảnh hưởng tới cách các thành viên khác trong gia đình nhìn nhận chuyện kết hôn, sinh con; và đôi khi xét nghiệm ra một biến thể "chưa rõ ý nghĩa" không giúp gì thêm mà còn thêm câu hỏi. Biết hay không biết, và biết lúc nào, là lựa chọn cá nhân. Bác sĩ tư vấn tốt sẽ giúp bạn cân nhắc chứ không quyết định thay bạn.

Nếu chưa muốn làm xét nghiệm gen, việc kiểm tra huyết áp, eGFR, nước tiểu định kỳ vẫn rất có giá trị. Nó không cho biết bạn có mang gen hay không, nhưng giúp phát hiện sớm những thay đổi cần chăm sóc.

Con nhỏ trong nhà: nên làm gì, không nên làm gì

Khi bố hoặc mẹ có bệnh thận di truyền, câu hỏi tiếp theo thường là các con nhỏ. Với thận đa nang, các tài liệu chuyên môn thường khuyên đo huyết áp định kỳ cho trẻ trong gia đình, vì tăng huyết áp có thể xuất hiện sớm và là thứ bác sĩ xử trí được. Việc có nên siêu âm hay xét nghiệm gen cho trẻ chưa có triệu chứng thì còn nhiều cân nhắc, nên được bàn với bác sĩ nhi thận hoặc tư vấn di truyền.

Lý do của sự thận trọng: kết quả xét nghiệm gen ở trẻ có thể đi theo các em suốt đời, trong khi các em chưa đủ tuổi tự quyết định có muốn biết hay không. Nhiều chuyên gia cho rằng nếu kết quả chưa thay đổi việc chăm sóc ngay lúc này, có thể đợi trẻ lớn để tự lựa chọn.

Điều bố mẹ làm được ngay: cho con khám sức khoẻ định kỳ, nói với bác sĩ nhi về tiền sử gia đình, giữ hồ sơ khám của con, và đưa con đi khám sớm khi có tiểu máu, đau hông lưng, nhiễm trùng tiểu lặp lại. Không cần cho trẻ dùng bất kỳ sản phẩm "bảo vệ thận" nào, và cũng không nên để nỗi lo của người lớn biến thành áp lực cho các em.

Tình huống: chị Thảo có mẹ chạy thận vì thận đa nang

Giả định chị Thảo 29 tuổi ở Lâm Đồng, mẹ chạy thận từ năm 55 tuổi vì thận đa nang. Chị khoẻ, huyết áp chưa từng đo, sắp kết hôn. Chị vừa lo cho mình vừa lo cho con sau này, nhưng mỗi lần nghĩ đến lại né đi khám vì sợ.

Một cách làm hợp lý: chị xin lại giấy tờ chẩn đoán của mẹ, rồi đặt lịch với bác sĩ nội thận. Buổi khám đầu thường gồm đo huyết áp, xét nghiệm máu, nước tiểu, siêu âm thận. Bác sĩ sẽ giải thích kết quả siêu âm ở tuổi của chị nói được gì và không nói được gì, và bàn về tư vấn di truyền nếu chị muốn biết chắc hơn trước khi sinh con.

Dù kết quả thế nào, chị cũng có lợi. Nếu không có dấu hiệu, chị yên tâm hơn và biết lịch kiểm tra tiếp theo. Nếu có, chị được theo dõi huyết áp và chức năng thận từ sớm, khi bác sĩ còn nhiều cách hỗ trợ. Điều chị không cần làm là tự mua thực phẩm "chống nang thận" hay đọc diễn đàn rồi tự kết luận.

Khi nào cần gặp bác sĩ và dấu hiệu phải đi cấp cứu

Nên gặp bác sĩ, tốt nhất là chuyên khoa thận, khi: bố mẹ hoặc anh chị em ruột bị thận đa nang hay bệnh thận di truyền đã được chẩn đoán; người thân phải chạy thận, ghép thận ở tuổi tương đối trẻ; bạn đã có tăng huyết áp trước 40 tuổi, tiểu máu, đạm niệu, hoặc eGFR giảm; hoặc bạn đang cân nhắc hiến thận cho người thân. Mang theo sơ đồ gia đình và giấy tờ chẩn đoán của người thân nếu có.

Đi cấp cứu ngay khi: đau đầu dữ dội đột ngột, kiểu "đau nhất từ trước tới nay", nhất là khi gia đình có người thận đa nang hoặc xuất huyết não, vì cần loại trừ vỡ phình mạch não; yếu liệt nửa người, nói khó, méo miệng; tiểu máu đỏ nhiều; đau hông lưng kèm sốt cao rét run; tiểu rất ít hoặc không tiểu.

Câu nên hỏi bác sĩ: với bệnh của người thân, nên kiểm tra gì và từ tuổi nào; kết quả bình thường hôm nay nghĩa là gì; bao lâu kiểm tra lại; có cần tư vấn di truyền không. Tiền sử gia đình là yếu tố nguy cơ, không phải chẩn đoán; khuyến cáo theo dõi có thể được cập nhật và bác sĩ sẽ điều chỉnh cho từng người.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh thận có di truyền không?

Một số bệnh thận di truyền thật sự, như thận đa nang di truyền trội, nhưng phần lớn bệnh thận trong gia đình liên quan tới tăng huyết áp, đái tháo đường và lối sống chung. Bác sĩ cần biết người thân bị bệnh gì để đánh giá.

Bố bị thận đa nang thì con có chắc bị không?

Không chắc. Với thận đa nang di truyền trội, mỗi người con có khoảng một nửa khả năng thừa hưởng gen bệnh. Kiểm tra huyết áp, siêu âm và trong một số trường hợp xét nghiệm gen giúp làm rõ.

Siêu âm thận bình thường có loại trừ thận đa nang không?

Ở người trẻ, siêu âm có thể chưa thấy nang dù đã mang gen. Bác sĩ chuyên khoa thận sẽ đọc kết quả theo tuổi và có thể đề nghị thêm phương pháp khác khi cần.

Muốn hiến thận cho người thân cần kiểm tra gì?

Người hiến được đánh giá rất kỹ về chức năng thận, huyết áp, đường huyết, hình ảnh thận và nhiều xét nghiệm khác. Nếu người nhận có bệnh thận di truyền, người hiến trong gia đình cần được loại trừ cùng bệnh.

Tư vấn di truyền là gì?

Đó là buổi trao đổi với bác sĩ có chuyên môn về di truyền để hiểu nguy cơ, lợi và hạn chế của xét nghiệm gen, ý nghĩa với bản thân và con cái, trước khi quyết định có làm hay không.

Gia đình có người chạy thận thì bao lâu nên kiểm tra thận?

Không có mốc chung cho mọi người. Bác sĩ sẽ dựa vào bệnh của người thân, tuổi và kết quả lần đầu của bạn để hẹn. Thường ít nhất là đo huyết áp và xét nghiệm máu, nước tiểu định kỳ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138