AmTham.comÂm Thầm
Mỡ máu và nguy cơ tim mạch

Tăng cholesterol gia đình: dấu hiệu ở người trẻ và khi nào nên xét nghiệm cho con

Tăng cholesterol gia đình là bệnh di truyền làm LDL rất cao từ nhỏ. Bài chỉ các gợi ý nhận biết, cách kiểm tra cả nhà và thời điểm nên xét nghiệm cho con.

Vietnamese father and teenage son seen from behind sitting together on clinic waiting chairs, father resting a hand on the boy shoulder, soft morning light, blue tones

Tăng cholesterol gia đình là bệnh di truyền làm gan kém thu dọn LDL khỏi máu, nên LDL cao từ khi còn bé, thường gấp đôi người cùng tuổi. Gợi ý mạnh nhất là LDL rất cao ở người trẻ, kèm người thân bị bệnh tim mạch sớm; khi trong nhà có người được chẩn đoán, các con nên được xét nghiệm từ nhỏ theo hẹn của bác sĩ.

Vì người bệnh phơi nhiễm với LDL cao từ lúc sinh ra, mạch máu tích luỹ tổn thương sớm hơn nhiều người khác, và nhồi máu cơ tim có thể xảy ra ở tuổi 30, 40 nếu không được phát hiện. Tin tốt là bệnh phát hiện được bằng xét nghiệm máu đơn giản, và phát hiện sớm thay đổi được diễn tiến. Bài dưới đây giải thích các dấu hiệu, cách kiểm tra cả gia đình và những câu nên hỏi bác sĩ.

Bệnh này là gì và di truyền thế nào

LDL trong máu được gan thu về nhờ các “ổ nhận” trên bề mặt tế bào gan, gọi là thụ thể LDL. Ở người mắc tăng cholesterol gia đình, một biến đổi gen làm thụ thể này thiếu hoặc hoạt động kém, hay làm hạt LDL khó gắn vào thụ thể. Các gen hay liên quan là LDLR, APOB và PCSK9. Kết quả là LDL ở lại trong máu lâu hơn, nồng độ cao hơn hẳn bình thường.

Bệnh di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường: chỉ cần nhận một bản gen bệnh từ cha hoặc mẹ là mắc. Mỗi người con của một người bệnh có khả năng một nửa nhận gen bệnh, bất kể là trai hay gái. Thể nhận gen bệnh từ cả cha lẫn mẹ hiếm gặp hơn nhiều nhưng rất nặng, LDL cực cao và biểu hiện từ thời thơ ấu, thường có u vàng ở da ngay khi còn nhỏ. Nếu cả hai vợ chồng đều có LDL rất cao, nên nói điều này với bác sĩ khi lên kế hoạch sinh con hoặc khi đưa con đi khám.

Điều cần nhấn mạnh: đây là bệnh do gen, không phải do lối sống. Người bệnh có thể gầy, ăn uống điều độ, chạy bộ đều mà vẫn có LDL rất cao. Ngược lại, không phải ai có LDL cao và có bố mẹ mỡ máu cao cũng mắc tăng cholesterol gia đình; phần lớn mỡ máu cao là do nhiều gen nhỏ cộng với lối sống. Phân biệt hai trường hợp là việc của bác sĩ, dựa trên mức LDL, khám và tiền sử gia đình.

Những gợi ý nên nghĩ tới bệnh

LDL rất cao ở người lớn. Hướng dẫn ACC/AHA 2018 coi LDL từ 4,9 mmol/L (190 mg/dL) trở lên ở người lớn là mức cần nghĩ tới nguyên nhân di truyền. Mức càng cao, người càng trẻ, khả năng càng lớn.

LDL cao bất thường ở trẻ em và thanh thiếu niên. Ngưỡng nghi ngờ ở trẻ thấp hơn người lớn và được các hội nhi khoa, Hội Xơ vữa động mạch châu Âu nêu riêng. Bác sĩ sẽ dùng mốc dành cho trẻ, không áp mốc người lớn.

Người thân bị bệnh tim mạch sớm. Cha, mẹ, anh chị em bị nhồi máu cơ tim, đặt stent, đột quỵ do xơ vữa trước 55 tuổi ở nam và trước 60 đến 65 tuổi ở nữ, tuỳ tiêu chí.

U vàng ở gân. Những cục cứng, không đau ở gân gót, gân mu bàn tay, khuỷu tay là dấu hiệu khá đặc hiệu. Chúng hiếm, nhưng khi có thì giá trị gợi ý rất cao.

Vòng trắng quanh lòng đen mắt trước 45 tuổi. Ở người già đây là thay đổi thường gặp; ở người trẻ thì đáng mang đi hỏi bác sĩ.

Người thân đã được chẩn đoán. Đây là lý do mạnh nhất để bạn và con cái đi xét nghiệm, kể cả khi mọi người đều thấy khoẻ.

Các tiêu chí bác sĩ hay dùng để chẩn đoán

Không có một xét nghiệm duy nhất. Bác sĩ thường dựa vào một bộ tiêu chí cho điểm hoặc phân nhóm. Bảng dưới để bạn nhận ra khi được nhắc tới, không dùng để tự chấm điểm:

Bộ tiêu chíXuất xứDựa vào gì
Tiêu chí Mạng lưới phòng khám lipid Hà Lan (Dutch Lipid Clinic Network)Hà Lan, được dùng rộng rãi ở châu Âu và châu ÁMức LDL, khám thấy u vàng gân, vòng giác mạc sớm, tiền sử gia đình, kết quả gen; cộng điểm xếp mức khả năng
Tiêu chí Simon BroomeVương quốc AnhCholesterol, LDL, u vàng gân, tiền sử gia đình, kết quả gen
Tiêu chí MEDPEDHoa KỳNgưỡng cholesterol theo tuổi và mức quan hệ họ hàng với người đã chẩn đoán

Trước khi dùng các tiêu chí này, bác sĩ thường loại trừ nguyên nhân thứ phát làm LDL tăng như suy giáp, hội chứng thận hư, ứ mật, một số thuốc. Một người có LDL cao do suy giáp chưa được phát hiện có thể bị chẩn đoán nhầm nếu bỏ qua bước này.

Tầm soát dây chuyền: kiểm tra cả gia đình từ một người được chẩn đoán

Khi một người được chẩn đoán, các hội chuyên môn như Hội Xơ vữa động mạch châu Âu khuyên kiểm tra lần lượt người thân, gọi là tầm soát dây chuyền. Quy trình thường như sau:

  1. Người được chẩn đoán đầu tiên xin bác sĩ một bản tóm tắt chẩn đoán, kết quả LDL và kết quả gen nếu có.
  2. Liệt kê người thân bậc một: cha mẹ, anh chị em ruột, con. Mỗi người có khả năng một nửa mang gen.
  3. Người thân bậc một đi xét nghiệm mỡ máu; nếu đã biết biến đổi gen trong nhà, có thể xét nghiệm gen đích cho người thân theo tư vấn của bác sĩ.
  4. Ai được xác định mắc bệnh thì tiếp tục mở rộng sang người thân của họ: cô dì chú bác, anh chị em họ.
  5. Trẻ em trong nhà được hẹn xét nghiệm theo độ tuổi bác sĩ nhi khoa khuyên.
  6. Lưu lại kết quả từng người để lần khám sau không phải bắt đầu lại.

Tầm soát dây chuyền là cách hiệu quả nhất để tìm người bệnh chưa biết mình mắc, vì mỗi ca được chẩn đoán dẫn tới vài ca khác trong cùng gia đình. Việc nói với người thân đôi khi khó; có thể nhờ bác sĩ viết thư giải thích ngắn để gia đình dễ hiểu.

Khi nào nên xét nghiệm mỡ máu cho con

Hướng dẫn của Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI) năm 2011, được Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ ủng hộ, khuyên xét nghiệm mỡ máu cho mọi trẻ một lần trong khoảng 9 đến 11 tuổi và một lần nữa trong khoảng 17 đến 21 tuổi. Với trẻ có cha mẹ mỡ máu rất cao hoặc gia đình có bệnh tim mạch sớm, hướng dẫn này cho phép xét nghiệm sớm hơn, từ sau 2 tuổi.

Ở gia đình đã biết có tăng cholesterol gia đình, Hội Xơ vữa động mạch châu Âu khuyên chẩn đoán cho trẻ càng sớm càng tốt, thường từ khoảng 5 tuổi hoặc sớm hơn với thể nặng. Mốc cụ thể cho con bạn do bác sĩ nhi khoa quyết định. Mục đích không phải để dán nhãn trẻ là “người bệnh”, mà để gia đình và bác sĩ có kế hoạch theo dõi trước khi mạch máu tích luỹ tổn thương.

Một điểm thực tế: xét nghiệm mỡ máu ở trẻ chỉ cần lấy một ống máu, nhiều nơi không yêu cầu nhịn ăn. Hãy giải thích cho trẻ đơn giản, không gây sợ, ví dụ “bác sĩ lấy một chút máu để xem cơ thể con có khoẻ không”, và tránh nói trước mặt trẻ những câu như “con bị bệnh tim giống ông”. Kết quả nên được bác sĩ nhi khoa đọc với ngưỡng dành cho trẻ em.

Xét nghiệm gen: có ích ở đâu và giới hạn ở đâu

Xét nghiệm gen tìm biến đổi ở LDLR, APOB, PCSK9 có thể xác nhận chẩn đoán và giúp tầm soát người thân chính xác hơn: khi đã biết biến đổi cụ thể trong nhà, người thân chỉ cần kiểm tra đúng điểm đó. Kết quả gen dương tính cũng giúp người bệnh hiểu rằng LDL cao không phải lỗi của lối sống.

Tuy vậy, xét nghiệm gen có giới hạn. Một tỷ lệ người có biểu hiện điển hình vẫn không tìm thấy biến đổi gen với các bộ xét nghiệm hiện có; kết quả âm tính không loại trừ bệnh và không có nghĩa LDL rất cao là vô hại. Một số biến đổi được báo là “chưa rõ ý nghĩa”, dễ gây lo lắng nếu không có người giải thích. Ngoài ra còn câu hỏi về quyền riêng tư dữ liệu gen.

Vì vậy nên làm xét nghiệm gen khi có bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn di truyền đi kèm, trước và sau khi có kết quả. Các bộ xét nghiệm gen bán thẳng cho người dùng, hứa “đọc toàn bộ nguy cơ bệnh”, không thay được quy trình này.

Khi nào cần gặp bác sĩ và dấu hiệu cần đi cấp cứu

Nên gặp bác sĩ nội khoa, tim mạch hoặc chuyên khoa nội tiết khi: LDL của bạn từ khoảng 4,9 mmol/L trở lên; bạn dưới 40 tuổi mà LDL cao rõ; bạn thấy u vàng ở gân; người thân được chẩn đoán tăng cholesterol gia đình hoặc bị bệnh tim mạch sớm. Với trẻ em, gặp bác sĩ nhi khoa để được hẹn xét nghiệm đúng tuổi.

Câu nên hỏi: “Có cần loại trừ suy giáp, bệnh thận không?”, “Em có nên làm xét nghiệm gen, ai sẽ giải thích kết quả?”, “Con em nên xét nghiệm lúc mấy tuổi?”, “Anh chị em em có cần kiểm tra không?”.

Người mắc tăng cholesterol gia đình cần đặc biệt chú ý dấu hiệu cấp cứu, vì biến cố có thể đến sớm: đau, tức, nặng ngực kéo dài vài phút, lan ra tay, hàm, lưng, kèm vã mồ hôi, khó thở; hoặc méo miệng, yếu tê nửa người, nói khó đột ngột. Gọi cấp cứu ngay, kể cả khi bạn còn trẻ. Các mốc tuổi và ngưỡng trong bài theo khuyến cáo được dùng rộng rãi; khuyến cáo có thể cập nhật, khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau, và bác sĩ điều chỉnh theo từng người.

Câu hỏi thường gặp

Tăng cholesterol gia đình có chữa khỏi được không?

Bệnh do gen nên không mất đi, nhưng LDL kiểm soát được và nguy cơ tim mạch giảm rõ khi được phát hiện, theo dõi sớm. Kế hoạch điều trị do bác sĩ chuyên khoa đặt ra và theo dõi suốt đời. Phát hiện sớm là yếu tố thay đổi diễn tiến nhiều nhất.

Bố bị tăng cholesterol gia đình thì con chắc chắn mắc không?

Không chắc chắn. Với thể thường gặp, mỗi người con có khả năng khoảng một nửa nhận gen bệnh. Cách duy nhất để biết là xét nghiệm mỡ máu, và nếu đã biết biến đổi gen trong nhà, có thể xét nghiệm gen đích theo tư vấn của bác sĩ.

Người gầy, ăn uống lành mạnh có thể mắc tăng cholesterol gia đình không?

Có. Đây là bệnh do gen, không phụ thuộc cân nặng hay lối sống. Nhiều người bệnh gầy, vận động đều mà LDL vẫn rất cao. Vì vậy không nên dựa vào vóc dáng để quyết định có xét nghiệm hay không.

Trẻ mấy tuổi thì nên xét nghiệm mỡ máu?

Hướng dẫn NHLBI 2011 của Hoa Kỳ khuyên xét nghiệm cho mọi trẻ khoảng 9 đến 11 tuổi và 17 đến 21 tuổi, sớm hơn từ sau 2 tuổi nếu gia đình có nguy cơ. Gia đình đã có người mắc tăng cholesterol gia đình nên hỏi bác sĩ nhi khoa mốc phù hợp.

Xét nghiệm gen âm tính có nghĩa là không mắc bệnh không?

Không hẳn. Một số người có biểu hiện điển hình vẫn không tìm thấy biến đổi gen bằng các bộ xét nghiệm hiện có. Nếu LDL rất cao, bác sĩ vẫn theo dõi và xử trí dựa trên mức LDL và nguy cơ, bất kể kết quả gen.

U vàng ở gân gót trông thế nào?

Thường là chỗ gân gót dày lên, sờ thấy cục cứng, không đau, không đỏ, đôi khi ở cả hai chân. Có thể gặp ở gân mu bàn tay, khuỷu tay. Thấy dấu hiệu này nên đi xét nghiệm mỡ máu và gặp bác sĩ, không tự kết luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138