Từ 40 tuổi, danh mục khám của người khoẻ mạnh dài thêm rõ rệt: đo huyết áp mỗi năm, đánh giá nguy cơ tim mạch trong 10 năm dựa trên mỡ máu, huyết áp, đường huyết và hút thuốc, phụ nữ bắt đầu chụp nhũ ảnh theo khuyến cáo, cả nam và nữ bắt đầu tầm soát ung thư đại trực tràng từ 45 tuổi, và nên có một lần khám mắt toàn diện làm nền.
Đây là thập kỷ mà tầm soát bắt đầu thật sự có lợi ở quy mô lớn, vì tỷ lệ mắc những bệnh có thể phát hiện sớm tăng lên đủ để cái lợi vượt cái hại. Bài dưới đây có bảng tách nam và nữ, so sánh các cách tầm soát đại trực tràng, nói về mặt trái của chụp nhũ ảnh, và những việc không cần làm. Các mốc tuổi ghi kèm tên tổ chức khuyến cáo; khuyến cáo có thể cập nhật và bác sĩ sẽ điều chỉnh theo bạn.
Bảng khám theo khuyến cáo cho người 40–50 tuổi
Bảng tách theo giới để bạn nhìn nhanh phần chung và phần riêng. Dòng nào ghi "theo nguy cơ" nghĩa là không phải ai cũng làm, bác sĩ sẽ quyết định sau khi hỏi tiền sử.
| Mục | Nam | Nữ | Nguồn khuyến cáo |
|---|---|---|---|
| Huyết áp | Mỗi năm | Mỗi năm | USPSTF: hằng năm từ 40 tuổi |
| Nguy cơ tim mạch 10 năm | Có, dùng mỡ máu, huyết áp, đường huyết, hút thuốc | Có, như nam | Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) cho người 40–75 tuổi |
| Đường huyết hoặc HbA1c | Khoảng 3 năm nếu bình thường | Khoảng 3 năm nếu bình thường | ADA |
| Đại trực tràng | Bắt đầu từ 45 tuổi | Bắt đầu từ 45 tuổi | USPSTF, Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ |
| Vú | Không | Chụp nhũ ảnh mỗi 2 năm từ 40 tuổi | USPSTF năm 2024 |
| Cổ tử cung | Không | Tiếp tục theo lịch 3–5 năm | USPSTF |
| Mắt | Khám mắt toàn diện một lần làm nền | Như nam | Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ |
| Tiền liệt tuyến | Chưa làm thường quy; trao đổi nếu có nguy cơ cao | Không | USPSTF bắt đầu bàn từ 55 tuổi |
Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ có lịch chụp nhũ ảnh hơi khác: cho phép bắt đầu từ 40, khuyến nghị hằng năm từ 45 đến 54. Sự khác biệt này phản ánh cách cân đo lợi và hại khác nhau, không phải bên nào sai. Bác sĩ của bạn sẽ chọn theo tiền sử và mật độ mô vú.
Tầm soát đại trực tràng: các cách hiện có khác nhau thế nào
Ung thư đại trực tràng có lợi thế hiếm có là phần lớn bắt đầu từ polyp, mà polyp có thể cắt bỏ trước khi thành ung thư. USPSTF chấp nhận nhiều cách tầm soát; điều quan trọng nhất là bạn chọn một cách và làm đều đặn.
| Cách | Làm thế nào | Tần suất nếu bình thường | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Xét nghiệm máu ẩn trong phân miễn dịch (FIT) | Lấy mẫu phân tại nhà, gửi phòng xét nghiệm | Mỗi năm | Không cần chuẩn bị ruột; dương tính phải nội soi |
| Xét nghiệm DNA phân kết hợp FIT | Lấy mẫu tại nhà | Mỗi 1–3 năm | Nhạy hơn nhưng dương tính giả nhiều hơn FIT |
| Nội soi đại tràng | Làm sạch ruột, soi toàn bộ đại tràng | Mỗi 10 năm | Vừa phát hiện vừa cắt polyp; có rủi ro nhỏ của thủ thuật |
| Chụp cắt lớp đại tràng | Chụp CT sau làm sạch ruột | Mỗi 5 năm | Thấy bất thường vẫn phải nội soi |
Chỗ hay sai nhất: làm xét nghiệm phân thấy dương tính rồi không đi nội soi vì sợ, hoặc vì nghĩ "chắc do trĩ". Một xét nghiệm phân dương tính không phải chẩn đoán ung thư, nhưng bỏ qua bước nội soi tiếp theo thì cả quy trình tầm soát mất ý nghĩa.
Chụp nhũ ảnh: lợi ích có thật, mặt trái cũng có thật
Chụp nhũ ảnh định kỳ giúp phát hiện ung thư vú khi khối u còn nhỏ, chưa sờ thấy, và đó là lý do USPSTF năm 2024 hạ tuổi bắt đầu xuống 40, chụp mỗi 2 năm tới 74 tuổi. Nhưng người đi chụp nên biết trước ba điều để không bị bất ngờ.
Thứ nhất, gọi lại để chụp thêm khá thường gặp, nhất là lần chụp đầu tiên vì chưa có phim cũ để so. Bị gọi lại không có nghĩa là có ung thư; phần lớn các lần gọi lại kết thúc bằng kết quả bình thường. Thứ hai, có những tổn thương được phát hiện và điều trị dù chúng có thể không bao giờ gây hại trong đời người đó, gọi là chẩn đoán quá mức. Thứ ba, phụ nữ châu Á thường có mô vú dày, khiến nhũ ảnh khó đọc hơn; bác sĩ có thể đề nghị siêu âm bổ sung, và đó là quyết định của bác sĩ theo kết quả cụ thể.
Siêu âm vú đơn thuần không thay thế được nhũ ảnh trong tầm soát theo các khuyến cáo lớn. Nếu cơ sở khám chỉ đề nghị siêu âm, hãy hỏi lý do và hỏi lịch chụp nhũ ảnh phù hợp với bạn.
Những việc ở tuổi 40 không cần làm dù hay được mời
Chụp cắt lớp vi tính động mạch vành cho mọi người. Đo điểm vôi hoá mạch vành có chỗ dùng khi bác sĩ đang lưỡng lự về nguy cơ tim mạch của một người cụ thể, nhưng không phải xét nghiệm tầm soát hàng loạt.
Đo PSA hằng năm cho nam 40 tuổi. USPSTF chỉ bàn chuyện này từ 55 tuổi; Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ gợi ý trao đổi từ 50 tuổi với người nguy cơ trung bình, sớm hơn nếu bố hoặc anh em ruột mắc sớm. Đo trước khi được giải thích lợi hại là đi ngược tinh thần của cả hai khuyến cáo.
Siêu âm tuyến giáp thường quy. USPSTF khuyến cáo không tầm soát ung thư tuyến giáp ở người không triệu chứng, vì phần lớn các nốt nhỏ phát hiện được là lành tính và việc theo đuổi chúng gây hại nhiều hơn lợi.
Chụp X-quang ngực để tìm ung thư phổi. X-quang ngực không phải công cụ tầm soát ung thư phổi. Người hút thuốc nhiều sẽ được bàn về chụp cắt lớp liều thấp từ 50 tuổi.
Nội soi dạ dày cho mọi người không triệu chứng. Không có khuyến cáo quốc tế lớn nào làm việc này cho người nguy cơ trung bình. Người có tiền sử gia đình ung thư dạ dày, nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori kéo dài hoặc có triệu chứng tiêu hoá kéo dài thì nên hỏi bác sĩ tiêu hoá để quyết định riêng.
Tình huống: chị Hà 44 tuổi và lần chụp nhũ ảnh bị gọi lại
Giả định chị Hà, 44 tuổi, giáo viên ở TP Hồ Chí Minh, đi chụp nhũ ảnh lần đầu theo lời khuyên của bác sĩ. Một tuần sau, cơ sở khám gọi chị quay lại chụp thêm và siêu âm vì "có vùng chưa rõ". Chị mất ngủ ba đêm, tìm đọc đủ thứ trên mạng và tự tin rằng mình bị ung thư.
Lần chụp bổ sung cho thấy đó là vùng mô vú dày chồng lên nhau, không có tổn thương. Bác sĩ dặn chị chụp lại theo lịch thường. Câu chuyện này rất phổ biến, và nó là một phần của cái giá tầm soát: lần chụp đầu chưa có phim cũ để so, nên tỷ lệ bị gọi lại cao hơn các lần sau.
Ba điều chị Hà có thể làm khác: hỏi trước khi chụp rằng tỷ lệ gọi lại ở lần đầu thường thế nào để chuẩn bị tinh thần; khi bị gọi lại thì hỏi thẳng mức độ nghi ngờ theo phân loại bác sĩ đang dùng, thay vì tự đoán; và giữ đĩa hoặc bản lưu ảnh chụp để lần sau mang theo, giúp người đọc phim có cái so sánh. Nếu lần sau chị đổi nơi chụp, việc mang phim cũ đi là cách đơn giản nhất để giảm số lần bị gọi lại không cần thiết.
Lên lịch cho cả thập kỷ thay vì từng năm một
Người tuổi 40 thường bận nhất đời, nên một lịch đơn giản dễ giữ hơn việc nhớ từng mục. Một cách làm:
- Năm 40: khám tổng quát với bác sĩ nội khoa, làm mỡ máu, đường huyết, đánh giá nguy cơ tim mạch, khám mắt toàn diện; nữ chụp nhũ ảnh lần đầu nếu chọn bắt đầu từ 40.
- Mỗi năm sau đó: đo huyết áp tại cơ sở y tế, cân nặng, vòng eo, hỏi lại tiền sử gia đình có gì mới.
- Năm 45: chọn cách tầm soát đại trực tràng cùng bác sĩ và ghi lại ngày làm.
- Mỗi 2 năm: nữ chụp nhũ ảnh theo lịch đã thống nhất.
- Mỗi 3 năm hoặc theo kết quả: đường huyết, mỡ máu.
- Đặt nhắc lịch trên điện thoại cho từng mục theo ngày làm thực tế, không theo năm dương lịch, để khỏi làm dồn hoặc quên.
Lịch này là khung tham khảo. Nếu bạn có tăng huyết áp, đái tháo đường hay tiền sử gia đình ung thư sớm, bác sĩ sẽ thay đổi nó, và lịch của bác sĩ được ưu tiên.
Khi nào cần gặp bác sĩ ngay, không chờ tầm soát
Tầm soát là cho người không có triệu chứng. Khi đã có dấu hiệu, xét nghiệm tầm soát có thể không phù hợp và bạn cần được khám chẩn đoán. Những dấu hiệu ở tuổi này nên đi khám sớm gồm: đi ngoài ra máu hoặc phân đen, thay đổi thói quen đại tiện kéo dài vài tuần, sụt cân không rõ lý do, thiếu máu không rõ nguyên nhân, khối ở vú hoặc tiết dịch núm vú, da vú lõm, chảy máu âm đạo giữa kỳ hoặc sau quan hệ, khó nuốt, ho kéo dài trên ba tuần.
Với tim mạch, đau tức ngực khi gắng sức rồi đỡ khi nghỉ là dấu hiệu cần khám trong vài ngày, không phải vài tháng. Thở dốc bất thường khi leo cầu thang mà trước đây không bị cũng vậy.
Gọi cấp cứu ngay khi đau ngực dữ dội kéo dài trên vài phút, vã mồ hôi, khó thở; hoặc đột ngột méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó, nhìn mờ một bên mắt. Đột quỵ và nhồi máu cơ tim ở tuổi bốn mươi không hiếm, và thời gian đến viện quyết định rất nhiều kết cục.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi 45 có cần nội soi đại tràng không nếu không có triệu chứng?
Theo USPSTF và Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ, người nguy cơ trung bình nên bắt đầu tầm soát đại trực tràng từ 45 tuổi. Nội soi là một lựa chọn, xét nghiệm phân tại nhà là lựa chọn khác; bác sĩ giúp bạn chọn cách phù hợp.
Phụ nữ 40 tuổi nên chụp nhũ ảnh hay siêu âm vú?
Các khuyến cáo lớn dùng chụp nhũ ảnh để tầm soát, USPSTF khuyên mỗi 2 năm từ 40 tuổi. Siêu âm thường được dùng bổ sung khi mô vú dày hoặc có bất thường, theo chỉ định của bác sĩ chứ không thay thế nhũ ảnh.
Đánh giá nguy cơ tim mạch 10 năm là gì?
Đó là cách bác sĩ ước tính khả năng bạn bị nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ trong 10 năm tới, dựa trên tuổi, giới, huyết áp, mỡ máu, đường huyết và hút thuốc. Kết quả giúp quyết định cần theo dõi sát hay can thiệp, không phải là chẩn đoán.
Xét nghiệm máu ẩn trong phân dương tính có phải bị ung thư không?
Không. Kết quả dương tính có thể do trĩ, polyp, viêm hoặc nguyên nhân khác. Điều quan trọng là phải nội soi đại tràng để tìm nguyên nhân; bỏ qua bước này thì xét nghiệm ban đầu không còn giá trị.
Nam giới 40 tuổi có nên xét nghiệm PSA không?
Người nguy cơ trung bình thường chưa cần. USPSTF bàn chuyện này từ 55 tuổi, Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ gợi ý trao đổi từ 50 tuổi. Nếu bố hoặc anh em ruột bị ung thư tiền liệt tuyến sớm, hãy hỏi bác sĩ để có lịch riêng.
Tuổi 40 có cần khám mắt dù nhìn vẫn rõ?
Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ khuyên khám mắt toàn diện một lần ở tuổi 40 làm nền, vì một số bệnh như glôcôm tiến triển âm thầm. Người có đái tháo đường hay tăng huyết áp thì khám theo lịch riêng bác sĩ dặn.