Xét nghiệm ACR đo tỷ số albumin trên creatinin trong một mẫu nước tiểu, cho biết màng lọc của thận có đang để lọt protein hay không. Đây thường là dấu hiệu tổn thương thận xuất hiện sớm nhất, nhiều khi trước cả lúc creatinin và eGFR thay đổi.
Với người có đái tháo đường hoặc tăng huyết áp, ACR là xét nghiệm then chốt mà nhiều gói khám tổng quát lại bỏ qua. Phần dưới giải thích albumin niệu là gì, ai cần làm, cách lấy mẫu để không ra kết quả giả, cách đọc ba mức và vì sao một lần dương tính chưa đủ kết luận.
Albumin niệu là gì, khác gì "đạm niệu" trên que thử
Albumin là protein nhiều nhất trong máu. Màng lọc cầu thận khoẻ giữ albumin lại, nên nước tiểu bình thường chỉ có lượng rất nhỏ. Khi màng lọc bị tổn thương do đường huyết cao, huyết áp cao kéo dài hay bệnh cầu thận, albumin bắt đầu lọt ra. Lượng lọt ra ban đầu rất ít, sau đó có thể tăng dần theo mức tổn thương.
Que thử nước tiểu trong tổng phân tích chỉ báo dương tính khi protein đã khá nhiều. Ở giai đoạn sớm, que thử vẫn âm tính trong khi ACR đã tăng. Đây là lý do một người đái tháo đường thấy dòng "protein: âm tính" trên phiếu nước tiểu không nên yên tâm hoàn toàn mà vẫn cần ACR.
Thuật ngữ cũ "microalbumin niệu" chỉ mức albumin tăng nhẹ mà que thử không thấy. Các hướng dẫn mới khuyến khích gọi là "albumin niệu tăng vừa" để tránh hiểu nhầm rằng "micro" nghĩa là nhỏ, không đáng kể. Thực tế ngay cả mức tăng vừa đã gắn với nguy cơ tim mạch và thận cao hơn.
Ngoài ACR trên mẫu nước tiểu bất kỳ, còn có cách thu nước tiểu 24 giờ để đo tổng lượng albumin hay protein. Cách này chính xác hơn về lý thuyết nhưng phiền và dễ sai vì quên hứng, đổ sót. Trong theo dõi thường ngày, ACR trên mẫu buổi sáng được các hướng dẫn ưu tiên vì đơn giản mà đủ tin cậy; nước tiểu 24 giờ được dùng khi bác sĩ cần con số chính xác cho quyết định chuyên sâu.
Ba mức albumin niệu theo KDIGO
ACR được tính bằng mg albumin trên mỗi gram creatinin niệu, hoặc mg trên mmol. Chia cho creatinin giúp bù trừ việc nước tiểu đặc hay loãng. Ngưỡng dưới đây theo KDIGO và cũng được ADA dùng; khuyến cáo có thể được cập nhật và đơn vị trên phiếu mỗi nơi có thể khác.
| Mức | ACR (mg/g) | ACR (mg/mmol) | Cách gọi |
|---|---|---|---|
| A1 | Dưới 30 | Dưới 3 | Bình thường hoặc tăng nhẹ |
| A2 | 30 đến 300 | 3 đến 30 | Tăng vừa (trước đây gọi microalbumin niệu) |
| A3 | Trên 300 | Trên 30 | Tăng nặng |
Hãy nhìn kỹ đơn vị trên phiếu. Cùng một mức A2, phiếu ghi mg/g sẽ là 45, phiếu ghi mg/mmol sẽ là khoảng 5. Đọc nhầm đơn vị là lỗi phổ biến khiến người ta hoảng oan hoặc yên tâm sai.
Mức A2 và A3, khi được khẳng định qua nhiều lần đo, là dấu hiệu tổn thương thận đủ để xếp vào bệnh thận mạn kể cả khi eGFR còn trên 60.
Vì sao albumin niệu còn là tín hiệu về tim mạch
Albumin lọt qua thận không chỉ nói chuyện của thận. Màng lọc cầu thận là một mạng mao mạch nhỏ; khi nó bị tổn thương, rất có thể các mạch máu nhỏ ở nơi khác trong cơ thể cũng đang chịu chung tác động của huyết áp cao, đường huyết cao, mỡ máu cao và thuốc lá. Vì vậy các hướng dẫn tim mạch và đái tháo đường đều coi albumin niệu là một dấu hiệu nguy cơ tim mạch, không chỉ dấu hiệu thận.
Điều này giải thích vì sao bác sĩ có thể hỏi thêm về huyết áp, mỡ máu, thói quen hút thuốc khi thấy ACR tăng, dù eGFR của bạn còn tốt. Họ đang nhìn nguy cơ tổng thể chứ không riêng quả thận. Người bệnh đôi khi thấy lạ khi đi khám "thận" mà lại được hẹn đo huyết áp liên tục hay xét nghiệm mỡ máu, nhưng đó là cách làm đúng.
Nói vậy không có nghĩa có albumin niệu là sắp có biến cố tim mạch. Nó chỉ là một mảnh thông tin giúp bác sĩ quyết định cần theo dõi sát tới đâu. Khi các yếu tố nguy cơ được kiểm soát tốt, albumin niệu ở nhiều người ổn định hoặc giảm.
Đọc ACR cùng eGFR: bốn kịch bản hay gặp
ACR bình thường, eGFR bình thường. Kịch bản mong muốn. Người có bệnh nền vẫn làm lại theo lịch bác sĩ hẹn, thường mỗi năm một lần, vì tình trạng có thể thay đổi theo thời gian.
ACR tăng, eGFR bình thường. Kịch bản hay gặp nhất ở người đái tháo đường, tăng huyết áp. Thận đã có dấu hiệu tổn thương dù vẫn lọc tốt; đây chính là lúc phát hiện sớm có giá trị nhất.
ACR bình thường, eGFR giảm. Có thể gặp ở người cao tuổi hoặc ở một số bệnh thận không làm rò albumin nhiều. Bác sĩ sẽ xem xu hướng eGFR, siêu âm và các nguyên nhân khác.
ACR tăng, eGFR giảm. Cả hai trục đều lệch, nguy cơ tiến triển cao hơn. Thường cần bác sĩ chuyên khoa thận tham gia và theo dõi dày hơn. Đây cũng là nhóm cần rà soát kỹ mọi thuốc đang dùng, kể cả thuốc giảm đau mua tự do.
Ai nên làm ACR định kỳ
ACR không phải xét nghiệm cho mọi người khoẻ mạnh. Nó dành cho những người mà tổn thương thận âm thầm là mối lo thực tế:
- Người đái tháo đường type 2: ADA khuyên đo ACR và eGFR ít nhất mỗi năm một lần, bắt đầu từ lúc chẩn đoán.
- Người đái tháo đường type 1: ADA khuyên bắt đầu sau khi mắc khoảng năm năm, sau đó hằng năm.
- Người tăng huyết áp, đặc biệt huyết áp khó kiểm soát hoặc mới được phát hiện.
- Người có bệnh tim mạch, người từng đột quỵ.
- Người có eGFR giảm hoặc người thân trong gia đình bị bệnh thận.
- Người béo phì kèm các yếu tố nguy cơ chuyển hoá khác, nếu bác sĩ thấy cần.
Người đã có albumin niệu thì tần suất làm lại do bác sĩ quyết định, có thể vài lần mỗi năm. Nếu bạn thuộc nhóm trên mà gói khám không có ACR, hãy chủ động hỏi bác sĩ có nên thêm không.
Lấy mẫu nước tiểu đúng để tránh dương tính giả
Albumin niệu dao động khá nhiều theo hoạt động trong ngày. Một mẫu lấy sai thời điểm dễ ra kết quả cao giả. Các bước sau giúp mẫu đáng tin hơn:
- Ưu tiên nước tiểu buổi sáng, lần tiểu đầu tiên sau khi ngủ dậy, nếu nơi khám cho phép mang mẫu tới.
- Không tập thể dục nặng trong khoảng một ngày trước khi lấy mẫu.
- Rửa sạch vùng sinh dục, bỏ phần đầu dòng nước tiểu, lấy phần giữa dòng vào lọ.
- Phụ nữ tránh lấy mẫu trong những ngày hành kinh hoặc ngay sau đó.
- Hoãn xét nghiệm nếu đang sốt, đang có triệu chứng nhiễm trùng tiểu như tiểu buốt, tiểu rắt.
- Báo cho bác sĩ nếu đường huyết đang rất cao hoặc huyết áp đang tăng vọt vào hôm đó.
Vì những yếu tố dao động này, KDIGO và ADA đều khuyên chỉ coi là có albumin niệu kéo dài khi ít nhất hai trong ba mẫu, lấy trong khoảng ba đến sáu tháng, cho kết quả tăng.
Tình huống: bà Lan được bác sĩ dặn làm lại
Giả định bà Lan 58 tuổi ở Đà Nẵng, đái tháo đường type 2 đã bốn năm, lần đầu được làm ACR ra 62 mg/g. Con gái bà đọc trên mạng thấy "tổn thương thận" và lo lắng. Hôm lấy mẫu, bà vừa đi bộ nhanh gần một giờ và mẫu nước tiểu lấy lúc gần trưa.
Bác sĩ của bà không kết luận ngay. Bà được hẹn lấy lại mẫu buổi sáng sau một ngày nghỉ ngơi, và thêm một lần sau đó vài tháng. Nếu hai trong ba lần đều trên 30 mg/g, bác sĩ mới xác nhận albumin niệu tăng vừa và bàn kế hoạch theo dõi, kiểm soát huyết áp, đường huyết. Nếu hai lần sau dưới 30, lần đầu nhiều khả năng do vận động.
Điểm đáng học: con gái bà không cần tìm thuốc hay thực phẩm "bảo vệ thận" cho mẹ. Việc đúng là giúp mẹ giữ lịch hẹn, lấy mẫu đúng cách và ghi lại kết quả các lần để mang theo. Nếu mẹ sống xa, con có thể nhắc lịch qua điện thoại, chụp lại phiếu kết quả mỗi lần, và ghi sẵn ba câu hỏi để mẹ mang vào phòng khám: kết quả lần này so với lần trước thế nào, có cần làm thêm gì, lần hẹn tới là khi nào. Những việc nhỏ này giữ cho quá trình theo dõi không bị đứt quãng, vốn là lý do phổ biến khiến tổn thương thận ở người lớn tuổi bị phát hiện muộn.
Khi nào cần gặp bác sĩ và dấu hiệu không nên chờ
Gặp bác sĩ nội khoa, nội tiết hoặc thận học khi ACR từ 30 mg/g trở lên ở bất kỳ lần nào, để được hướng dẫn làm lại đúng cách; khi ACR đã tăng hai lần; khi ACR tăng kèm eGFR giảm; hoặc khi bạn thuộc nhóm nguy cơ mà chưa từng làm ACR. Mức trên 300 mg/g thường được chuyển chuyên khoa thận sớm. Mang theo toàn bộ kết quả các lần, kể cả lần bình thường.
Đi khám ngay khi nước tiểu nổi rất nhiều bọt kéo dài kèm phù mặt, phù chân tăng nhanh, tăng cân nhanh do giữ nước, khó thở; hoặc nước tiểu đỏ, sẫm như nước trà kèm tiểu ít. Những dấu hiệu này có thể là hội chứng thận hư hay viêm cầu thận, cần bác sĩ đánh giá sớm.
Câu nên hỏi: mẫu lần này có bị nhiễu bởi gì không, khi nào làm lại, mục tiêu theo dõi với hoàn cảnh của mình là gì. Ngưỡng và tần suất có thể được các hội chuyên môn cập nhật, khoảng tham chiếu từng phòng xét nghiệm khác nhau, và bác sĩ sẽ điều chỉnh theo từng người.
Câu hỏi thường gặp
Microalbumin niệu và ACR có phải là một không?
ACR là cách đo phổ biến nhất hiện nay để phát hiện albumin trong nước tiểu, kể cả mức nhỏ trước đây gọi là microalbumin niệu. Hướng dẫn mới gọi mức 30 đến 300 mg/g là albumin niệu tăng vừa.
Que thử nước tiểu âm tính protein thì có cần làm ACR không?
Nếu bạn có đái tháo đường, tăng huyết áp hay bệnh tim mạch thì vẫn cần. Que thử chỉ phát hiện khi protein đã khá nhiều, còn ACR bắt được mức tăng nhỏ hơn nhiều.
Có cần nhịn ăn trước khi làm ACR không?
Không cần nhịn ăn. Quan trọng hơn là tránh tập nặng hôm trước, không lấy mẫu khi đang sốt, đang nhiễm trùng tiểu hay đang hành kinh, và ưu tiên nước tiểu buổi sáng.
Albumin niệu tăng có giảm được không?
Trong nhiều trường hợp, albumin niệu có thể giảm khi bác sĩ kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và các yếu tố liên quan. Cách làm cụ thể phải do bác sĩ đặt ra theo từng người.
Nước tiểu có bọt có phải là có albumin niệu không?
Không chắc. Bọt có thể do tiểu mạnh, nước tiểu đặc hay chất tẩy rửa trong bồn cầu. Bọt nhiều, lâu tan, kéo dài nhiều ngày thì nên đi xét nghiệm để biết, không nên tự đoán.
Người khoẻ mạnh không bệnh nền có nên làm ACR không?
Thường không cần làm định kỳ. ACR chủ yếu dành cho người có đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch, eGFR giảm hoặc tiền sử gia đình bệnh thận, theo chỉ định của bác sĩ.