AmTham.comÂm Thầm
Đọc kết quả khám và xét nghiệm

Cách đọc kết quả công thức máu: hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu nói lên điều gì

Phiếu công thức máu có hơn hai mươi dòng viết tắt. Đọc theo ba nhóm hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu để biết dòng nào đáng hỏi bác sĩ, dòng nào lệch nhẹ thường gặp.

A middle-aged Vietnamese woman sits at a wooden kitchen table holding a folded sheet of paper face down, morning light through a window, seen from behind, soft blue and coral tones

Công thức máu (còn gọi tổng phân tích tế bào máu ngoại vi) đo ba dòng tế bào: hồng cầu mang oxy, bạch cầu chống nhiễm trùng và tiểu cầu giúp cầm máu. Đọc phiếu theo đúng ba nhóm đó, nhìn chỉ số chính trước rồi mới tới chỉ số phụ, bạn sẽ biết dòng nào lệch nhẹ thường gặp và dòng nào cần mang hỏi bác sĩ.

Bài này giải thích ý nghĩa chung của từng nhóm, những lệch nhẹ hay khiến người ta lo không cần thiết, những kiểu lệch nên được bác sĩ xem sớm, và các câu nên hỏi khi cầm phiếu. Nó không giúp bạn tự chẩn đoán: cùng một con số có thể bình thường với người này và đáng chú ý với người khác, tuỳ tuổi, giới, bệnh nền và triệu chứng mà chỉ bác sĩ khám trực tiếp mới cân nhắc được.

Phiếu công thức máu gồm những phần nào

Một phiếu công thức máu làm bằng máy đếm tự động thường có từ hai mươi tới hơn hai mươi lăm dòng. Mỗi dòng có bốn cột: tên chỉ số (thường viết tắt tiếng Anh như RBC, HGB, WBC, PLT), kết quả, đơn vị và khoảng tham chiếu. Nhiều phòng xét nghiệm in thêm chữ H (cao) hoặc L (thấp), hoặc tô đậm những ô nằm ngoài khoảng tham chiếu.

Cách đọc hiệu quả nhất là gom thành ba khối. Khối hồng cầu gồm số lượng hồng cầu (RBC), lượng huyết sắc tố (HGB hay Hb), thể tích khối hồng cầu (HCT) và các chỉ số mô tả kích thước, màu sắc của hồng cầu như MCV, MCH, MCHC, RDW. Khối bạch cầu gồm tổng số bạch cầu (WBC) và công thức bạch cầu, tức tỷ lệ cùng số lượng tuyệt đối của bạch cầu trung tính, lympho, mono, ái toan, ái kiềm. Khối tiểu cầu gồm số lượng tiểu cầu (PLT) và vài chỉ số kích thước như MPV.

Trong mỗi khối có một chỉ số “chính” mà bác sĩ nhìn đầu tiên: huyết sắc tố cho khối hồng cầu, tổng bạch cầu cho khối bạch cầu, số lượng tiểu cầu cho khối tiểu cầu. Các chỉ số còn lại chủ yếu giúp giải thích vì sao chỉ số chính lệch. Vì vậy khi một chỉ số phụ như MCHC hay MPV lệch nhẹ mà chỉ số chính vẫn trong khoảng, ý nghĩa thường nhỏ hơn nhiều so với cảm giác khi thấy chữ H in đậm.

Khối hồng cầu: huyết sắc tố là chỉ số đọc đầu tiên

Thiếu máu được xác định chủ yếu dựa trên huyết sắc tố (HGB), không dựa trên số lượng hồng cầu. Bảng dưới đây nói ý nghĩa chung của từng dòng; ngưỡng cụ thể xem cột tham chiếu trên chính phiếu của bạn, vì mỗi phòng xét nghiệm, mỗi máy và mỗi nhóm tuổi, giới có khoảng riêng.

Chỉ sốĐo cái gìLệch thường gợi ý gì (cần bác sĩ xác nhận)
HGB (huyết sắc tố)Lượng chất mang oxy trong máuThấp: có thể thiếu máu, cần tìm nguyên nhân. Cao: có thể do mất nước, hút thuốc, sống vùng cao hoặc bệnh tuỷ xương
RBC (số lượng hồng cầu)Số hồng cầu trong một thể tích máuĐọc cùng HGB. RBC cao mà MCV thấp là kiểu hay gặp ở người mang gen thalassemia
HCT (thể tích khối hồng cầu)Phần trăm thể tích máu là hồng cầuThường đi cùng chiều HGB; tăng nhẹ khi lấy máu lúc cơ thể thiếu nước
MCV (thể tích trung bình hồng cầu)Hồng cầu to hay nhỏNhỏ: thiếu sắt hoặc mang gen thalassemia. To: thiếu vitamin B12, folat, uống rượu nhiều, bệnh gan, tuyến giáp
MCH, MCHCLượng huyết sắc tố trong mỗi hồng cầuThường đi theo MCV; ít khi có ý nghĩa riêng nếu HGB và MCV bình thường
RDW (độ phân bố kích thước)Hồng cầu đều hay không đều cỡTăng khi có nhiều cỡ hồng cầu cùng lúc, giúp bác sĩ phân biệt các nguyên nhân thiếu máu

Một chỗ hay gặp ở người Việt: MCV và MCH thấp trong khi huyết sắc tố bình thường hoặc chỉ thấp nhẹ, số lượng hồng cầu lại hơi cao. Kiểu này có thể là thiếu sắt sớm nhưng cũng có thể là người mang gen thalassemia thể ẩn, và hai trường hợp được xử trí khác hẳn nhau. Đừng tự mua viên sắt uống khi thấy MCV thấp; bác sĩ có thể cho làm thêm xét nghiệm sắt huyết thanh, ferritin hoặc điện di huyết sắc tố để phân biệt. Với người chuẩn bị có con, việc biết mình mang gen hay không còn quan trọng cho tư vấn trước sinh.

Khối bạch cầu: đọc số tuyệt đối, đừng chỉ nhìn phần trăm

Tổng số bạch cầu (WBC) tăng thường gặp nhất khi có nhiễm trùng cấp, nhưng cũng tăng nhẹ ở người hút thuốc, người đang căng thẳng, vừa vận động mạnh, phụ nữ mang thai hoặc người dùng một số thuốc như corticoid. Bạch cầu giảm nhẹ có thể gặp sau một đợt nhiễm virus, do một số thuốc, hoặc là đặc điểm riêng của vài người khoẻ mạnh. Một lần lệch nhẹ, không có triệu chứng, thường được bác sĩ hẹn làm lại sau vài tuần chứ không kết luận ngay.

Phần công thức bạch cầu in cả phần trăm (ký hiệu %) và số tuyệt đối (thường ký hiệu # hoặc đơn vị G/L). Nhiều người hoảng khi thấy tỷ lệ lympho 45 phần trăm bị đánh chữ H, trong khi số tuyệt đối lympho vẫn bình thường vì tổng bạch cầu hơi thấp. Bác sĩ huyết học thường dựa vào số tuyệt đối. Khi đọc, bạn nên nhìn cột số tuyệt đối trước, rồi mới tới phần trăm.

Bạch cầu ái toan (EOS) tăng nhẹ là lệch hay gặp trong khám sức khoẻ định kỳ. Nguyên nhân thường là dị ứng (viêm mũi dị ứng, chàm, hen) hoặc nhiễm ký sinh trùng; cũng có những nguyên nhân hiếm hơn. Không nên tự mua thuốc tẩy giun uống chỉ vì một dòng EOS cao: bác sĩ sẽ hỏi triệu chứng, tiền sử dị ứng, thói quen ăn gỏi sống, rau sống, rồi mới quyết định có cần xét nghiệm thêm hay không.

Kiểu lệch cần gặp bác sĩ sớm là bạch cầu tăng hoặc giảm nhiều, có xuất hiện tế bào lạ (máy hoặc người đọc lam ghi chú “tế bào non”, “blast”), hoặc bạch cầu bất thường đi kèm thiếu máu và tiểu cầu thấp cùng lúc. Khi hai hoặc ba dòng tế bào cùng lệch, bác sĩ thường muốn khám và làm thêm xét nghiệm sớm chứ không chờ.

Khối tiểu cầu: con số thấp đôi khi chỉ là máu bị vón

Tiểu cầu giúp máu đông khi có vết thương. Số lượng tiểu cầu (PLT) thấp có thể gặp sau nhiễm virus (sốt xuất huyết là ví dụ quen thuộc ở nước ta), do thuốc, bệnh gan, lách to, bệnh miễn dịch hoặc bệnh tuỷ xương. Tiểu cầu cao nhẹ hay gặp khi đang viêm, sau mất máu, thiếu sắt, và thường trở lại bình thường khi nguyên nhân qua đi.

Có một tình huống mà người làm xét nghiệm biết rõ nhưng người cầm phiếu ít ai biết: giảm tiểu cầu giả. Ở một số người, tiểu cầu vón thành cục trong ống nghiệm chứa chất chống đông EDTA (ống nắp tím dùng cho công thức máu). Máy đếm thấy ít tiểu cầu rời nên in con số thấp, trong khi trong cơ thể tiểu cầu vẫn đủ. Người như vậy không có dấu hiệu chảy máu gì. Khi bác sĩ nghi ngờ, phòng xét nghiệm có thể soi lam máu hoặc lấy lại bằng ống chống đông khác để kiểm tra. Đây là lý do một kết quả tiểu cầu thấp bất ngờ ở người hoàn toàn khoẻ thường được làm lại trước khi kết luận gì.

MPV (thể tích trung bình tiểu cầu) và PDW là các chỉ số phụ, lệch riêng lẻ ít có ý nghĩa khi số lượng tiểu cầu bình thường. Điều cần để ý hơn là triệu chứng: chảy máu chân răng kéo dài, chảy máu cam khó cầm, chấm xuất huyết đỏ li ti dưới da, bầm tím không rõ va chạm, kinh nguyệt ra nhiều bất thường. Có những dấu hiệu này thì nên đi khám, dù phiếu cũ có bình thường.

Tình huống mẫu: phiếu khám công ty của anh Hùng

Bối cảnh. Anh Hùng 38 tuổi, làm kế toán ở Đà Nẵng, nhận phiếu khám sức khoẻ công ty có ba dòng tô đậm: MCV thấp, MCH thấp, RBC cao; huyết sắc tố nằm sát mép dưới khoảng tham chiếu. Anh không mệt, không khó thở, vẫn chạy bộ đều. Trên mạng anh đọc thấy “thiếu máu thiếu sắt” và định ra hiệu thuốc mua viên sắt.

Chỗ dễ sai. Ba dòng lệch cùng nhau trông đáng sợ nhưng thật ra chúng kể cùng một câu chuyện: hồng cầu nhỏ và nhiều. Kiểu này có hai hướng giải thích chính là thiếu sắt hoặc mang gen thalassemia. Uống sắt khi không thiếu sắt không giúp gì và kéo dài cả việc tìm đúng nguyên nhân.

Việc nên làm. Anh mang phiếu tới bác sĩ, kèm kết quả các năm trước nếu còn. Nếu năm nào MCV cũng thấp như vậy, đó là manh mối quan trọng. Bác sĩ có thể cho làm ferritin và điện di huyết sắc tố. Nếu đúng là mang gen, anh không cần điều trị gì, nhưng nên báo cho vợ để cân nhắc xét nghiệm trước khi có con.

Điều rút ra. Đọc theo khối giúp bạn thấy nhiều dòng tô đậm có khi chỉ là một vấn đề, và một vấn đề có thể có hai cách hiểu khác nhau, cần bác sĩ phân định.

Khi nào nên gặp bác sĩ sớm và khi nào cần đi cấp cứu

Phần lớn lệch nhẹ trên công thức máu được bác sĩ hẹn làm lại hoặc giải thích ngay trong buổi đọc kết quả. Nên đặt lịch khám sớm, không chờ lần khám định kỳ sau, khi:

  • Huyết sắc tố thấp rõ, hoặc thấp hơn hẳn so với lần trước của chính bạn.
  • Hai hoặc ba dòng tế bào (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu) cùng lệch trong một lần xét nghiệm.
  • Phiếu có ghi chú tế bào bất thường, tế bào non, hoặc đề nghị soi lam máu.
  • Có kèm triệu chứng: mệt kéo dài, da xanh, hồi hộp khi gắng sức nhẹ, sốt kéo dài, sụt cân không rõ lý do, ra mồ hôi đêm, hạch to, chảy máu hoặc bầm tím bất thường.
  • Đi ngoài phân đen hoặc có máu, kinh nguyệt ra nhiều kéo dài, vì đây có thể là nguồn mất máu gây thiếu máu.

Cần đến cơ sở cấp cứu ngay khi có chảy máu nhiều không cầm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen kèm choáng váng hoặc ngất, khó thở hay đau ngực, sốt cao kèm lú lẫn hoặc rét run dữ dội. Những dấu hiệu này quan trọng hơn mọi con số trên phiếu.

Các câu nên hỏi khi mang phiếu công thức máu tới bác sĩ

Buổi đọc kết quả thường ngắn. Chuẩn bị sẵn câu hỏi giúp bạn ra về với kế hoạch rõ ràng thay vì chỉ một câu “không sao đâu” hay “theo dõi thêm”.

  1. Trong các dòng lệch, dòng nào thật sự đáng chú ý và dòng nào chỉ là lệch nhẹ đi kèm?
  2. Kết quả này có phù hợp với kết quả các năm trước của em không, hay là thay đổi mới?
  3. Có cần làm lại không, nếu có thì sau bao lâu và cần chuẩn bị gì (nhịn ăn, tránh vận động mạnh, ngưng thuốc nào phải hỏi trước)?
  4. Có cần xét nghiệm thêm để tìm nguyên nhân không, ví dụ sắt, ferritin, vitamin B12, điện di huyết sắc tố?
  5. Thuốc em đang dùng có thể ảnh hưởng tới kết quả không?
  6. Những triệu chứng nào thì em nên quay lại khám sớm hơn lịch hẹn?

Ghi lại câu trả lời ngay trên phiếu hoặc trong điện thoại. Năm sau khi khám lại, bạn sẽ có sẵn bối cảnh để so sánh, và bác sĩ lần sau cũng đọc kết quả nhanh và chính xác hơn.

Câu hỏi thường gặp

Công thức máu có cần nhịn ăn không?

Công thức máu đơn thuần thường không bắt buộc nhịn ăn. Tuy vậy, nếu cùng lần lấy máu bạn làm đường huyết lúc đói hoặc mỡ máu thì cần nhịn theo hướng dẫn của nơi xét nghiệm, nên hỏi trước khi đi.

Một chỉ số bị đánh chữ H hoặc L có nghĩa là bị bệnh không?

Không nhất thiết. Khoảng tham chiếu được xây dựng sao cho một phần nhỏ người khoẻ vẫn nằm ngoài. Lệch nhẹ, đơn lẻ, không có triệu chứng thường chỉ cần bác sĩ xem và có thể làm lại sau một thời gian.

MCV thấp có phải luôn là thiếu sắt?

Không. MCV thấp hay gặp ở cả người thiếu sắt lẫn người mang gen thalassemia, và một số nguyên nhân ít gặp khác. Bác sĩ thường cho làm thêm ferritin hoặc điện di huyết sắc tố để phân biệt trước khi quyết định hướng xử trí.

Bạch cầu tăng nhẹ khi đang bị cảm có cần lo không?

Khi đang nhiễm trùng, bạch cầu thay đổi là phản ứng bình thường của cơ thể. Nếu lấy máu đúng lúc đang ốm, bác sĩ thường đề nghị làm lại khi đã khoẻ để biết mức nền thật của bạn.

Tiểu cầu thấp nhưng không có triệu chứng gì thì sao?

Nên báo bác sĩ để được xem lại, vì có trường hợp tiểu cầu vón trong ống nghiệm làm con số thấp giả. Bác sĩ có thể cho soi lam máu hoặc lấy lại mẫu bằng loại ống khác để kiểm tra.

Có nên so kết quả công thức máu giữa hai phòng xét nghiệm khác nhau?

So được về xu hướng nhưng cần thận trọng, vì máy móc và khoảng tham chiếu có thể khác nhau. Tốt nhất nhìn vị trí của kết quả so với khoảng tham chiếu của từng nơi, và nhờ bác sĩ đánh giá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138