AmTham.comÂm Thầm
Chọn gói khám sức khoẻ tổng quát

Khám theo nguy cơ thay vì chọn gói to nhất: tự lập danh sách khám trong 20 phút

Thay vì chọn gói khám to nhất, hãy lập danh sách theo nguy cơ của chính mình: năm câu hỏi, một bảng tự chấm, rồi mang tới bác sĩ để chốt mục cần làm.

Vietnamese man around forty at a wooden kitchen table at night writing in a small notebook beside a cup of tea, warm lamp light, over-the-shoulder view

Khám theo nguy cơ nghĩa là bắt đầu từ chính bạn (tuổi, giới, bệnh đang có, thuốc đang dùng, hút thuốc, rượu bia, cân nặng, tiền sử gia đình) rồi mới chọn xét nghiệm, thay vì bắt đầu từ một gói có sẵn rồi hy vọng nó vừa với mình. Cách này thường cho ra danh sách ngắn hơn gói lớn nhưng trúng hơn: có đủ các tầm soát thật sự liên quan tới bạn, bỏ được những mục chỉ làm dày phiếu kết quả.

Phần dưới là một quy trình tự làm ở nhà, mất khoảng hai mươi phút: năm nhóm câu hỏi, một bảng tự chấm để biết nhóm bệnh nào cần ưu tiên, và cách mang danh sách đó tới bác sĩ để chốt. Danh sách tự lập không thay cho chỉ định; nó giúp buổi tư vấn ngắn mà không sót.

Vì sao gói to nhất hay không vừa với ai cả

Một gói khám được thiết kế để bán cho hàng nghìn người khác nhau. Để ai cũng thấy "đủ", gói thường gom mọi thứ có thể làm trong một buổi sáng tại một chỗ: nhiều xét nghiệm máu, vài loại siêu âm, điện tim, X-quang. Những gì phải hẹn riêng, cần chuẩn bị, hay cần bác sĩ chuyên khoa thực hiện, như nội soi đại tràng hay chụp nhũ ảnh, lại hay vắng mặt.

Kết quả là một nghịch lý: người đàn ông 50 tuổi hút thuốc hai mươi năm và người phụ nữ 30 tuổi không yếu tố nguy cơ nào có thể cầm cùng một gói, trong khi nhu cầu của họ khác nhau gần như hoàn toàn. Người thứ nhất thiếu các tầm soát quan trọng nhất với mình; người thứ hai trả tiền cho cả chục mục không cần.

Khám theo nguy cơ đảo thứ tự: biết mình thuộc nhóm nào trước, rồi chọn công cụ. Đây cũng là cách các khuyến cáo như của Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) hay Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) được viết: mỗi tầm soát gắn với một nhóm tuổi và nhóm nguy cơ cụ thể, không phải cho tất cả mọi người.

Năm nhóm câu hỏi tự trả lời trước khi đi khám

Viết câu trả lời ra giấy hoặc ghi chú trên điện thoại. Đừng làm trong đầu, vì lúc ngồi trước bác sĩ bạn sẽ quên phân nửa.

  1. Bạn là ai: tuổi, giới, có đang mang thai hay dự định mang thai, đã mãn kinh chưa.
  2. Bạn đang có gì: bệnh đã được chẩn đoán, thuốc đang dùng đều đặn (cả thuốc tự mua lâu ngày như thuốc giảm đau), lần khám gần nhất và kết quả nào từng bị nhắc theo dõi.
  3. Bạn sống thế nào: hút thuốc (bao nhiêu năm, mỗi ngày bao nhiêu), uống rượu bia (mấy lần mỗi tuần), ít vận động, ngủ kém, làm việc trong môi trường bụi, hoá chất.
  4. Cơ thể bạn đang ra sao: cân nặng, vòng eo, huyết áp lần đo gần nhất, có từng được bảo đường huyết hay mỡ máu "hơi cao" không.
  5. Gia đình bạn có gì: bố mẹ, anh chị em ruột có ai bị bệnh tim mạch, đột quỵ, đái tháo đường, ung thư (loại gì, phát hiện ở tuổi nào), bệnh thận, viêm gan B.

Hai câu hỏi cuối hay bị bỏ qua nhất mà lại thay đổi danh sách nhiều nhất. Tiền sử gia đình chỉ là một yếu tố nguy cơ, nhưng là yếu tố bác sĩ cần biết để quyết định có tầm soát sớm hơn mốc tuổi thông thường hay không.

Bảng tự chấm: nhóm bệnh nào bạn cần ưu tiên

Đánh dấu những ô đúng với bạn. Nhóm nào có nhiều dấu thì đưa lên đầu danh sách hỏi bác sĩ. Bảng này để sắp xếp câu hỏi, không dùng để tự kết luận mình có bệnh.

Nhóm cần ưu tiênDấu hiệu nguy cơ trong câu trả lời của bạnMục thường được bác sĩ cân nhắc
Tim mạch, huyết ápHút thuốc, thừa cân, vòng eo lớn, huyết áp từng cao, bố mẹ bệnh tim sớmĐo huyết áp nhiều lần, mỡ máu, đường huyết, đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể
Đường huyếtTừ 35 tuổi, thừa cân, ít vận động, từng đái tháo đường thai kỳ, gia đình có người đái tháo đườngĐường huyết lúc đói hoặc HbA1c
GanUống rượu thường xuyên, thừa cân, chưa từng xét nghiệm viêm gan B, C, gia đình có người mang virusMen gan, xét nghiệm viêm gan B, C, siêu âm gan
ThậnTăng huyết áp, đái tháo đường, dùng thuốc giảm đau lâu ngày, gia đình bệnh thậnCreatinin và eGFR, albumin niệu, tổng phân tích nước tiểu
Ung thư có tầm soátĐến tuổi tầm soát cổ tử cung, vú, đại trực tràng; hút thuốc nhiều năm; gia đình có người mắcTầm soát theo tuổi và tiêu chí của khuyến cáo
XươngPhụ nữ sau mãn kinh, dùng corticoid lâu ngày, gãy xương sau va chạm nhẹ, thấp điĐo mật độ xương

Các mục trong cột cuối là những gì khuyến cáo phổ biến hay nhắc tới. Khuyến cáo có thể cập nhật, khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau, và bác sĩ sẽ thêm bớt theo từng người.

Hai người, hai danh sách: ví dụ cụ thể

Anh Tuấn, 52 tuổi, kỹ sư ở Hải Phòng, hút thuốc gần ba mươi năm, huyết áp lần đo ở công ty hơi cao, bố mất vì đột quỵ ở tuổi 60. Bảng tự chấm của anh dồn dấu vào tim mạch, đường huyết và ung thư có tầm soát. Danh sách mang tới bác sĩ: đo lại huyết áp và hỏi có nên đo tại nhà, mỡ máu, đường huyết, chức năng thận, tầm soát đại trực tràng (chưa từng làm), hỏi về chụp cắt lớp liều thấp tầm soát phổi vì đủ tuổi và số năm hút. Anh không cần bảng vitamin hay dấu ấn ung thư trong máu.

Chị Hà, 29 tuổi, nhân viên ngân hàng ở Cần Thơ, không hút thuốc, cân nặng bình thường, chưa từng xét nghiệm viêm gan, mẹ mang viêm gan B. Danh sách của chị ngắn hơn nhiều: huyết áp, cân nặng, xét nghiệm viêm gan B (và hỏi về tiêm phòng nếu chưa có miễn dịch), viêm gan C một lần, tầm soát cổ tử cung theo tuổi, cộng các xét nghiệm nền. Gói "cao cấp" công ty giới thiệu có tới bốn loại siêu âm và điện tim gắng sức, nhưng lại không có viêm gan B.

Hai danh sách đều có lý do rõ ràng cho từng dòng. Đó là dấu hiệu bạn đang khám theo nguy cơ, không theo gói.

Những chỗ hay sai khi tự lập danh sách

Coi danh sách tự lập là chỉ định. Danh sách chỉ là đầu vào cho bác sĩ. Bác sĩ có thể bỏ một mục bạn tưởng cần, hoặc thêm một mục bạn không biết, vì nhìn thấy điều bạn không thấy khi khám.

Bỏ phần khám lâm sàng vì "chỉ cần xét nghiệm". Nghe tim phổi, khám bụng, khám da, khám tuyến giáp, khám vú, hỏi kỹ triệu chứng là phần rẻ nhất mà nhiều khi phát hiện được nhiều nhất.

Giấu bớt thói quen. Nói giảm số điếu thuốc hay số lần uống rượu làm bảng tự chấm và lời khuyên của bác sĩ lệch đi. Bác sĩ cần con số thật, không cần lời hứa sẽ bỏ.

Chỉ nghĩ đến bệnh của bố mẹ. Tiền sử gia đình quan trọng nhưng không phải tất cả. Người không có ai trong nhà bị đái tháo đường vẫn có thể mắc nếu thừa cân và ít vận động.

Lập một lần rồi dùng mãi. Danh sách cần làm lại khi bạn sang mốc tuổi mới, khi có bệnh mới, đổi thuốc, hay khi người thân vừa được chẩn đoán một bệnh có tính gia đình.

Mang danh sách tới bác sĩ: trình bày gọn trong năm phút

Buổi tư vấn trước khám thường ngắn. Để tận dụng, hãy sắp danh sách thành ba phần theo thứ tự: điều quan trọng nhất về bạn (bệnh đang có, thuốc đang dùng, hút thuốc), nhóm bệnh bảng tự chấm cho là cần ưu tiên, và các mục bạn đang phân vân có nên làm không. Nói phần một trước, vì nó thay đổi cách bác sĩ nghe hai phần sau.

Đừng mở đầu bằng "em muốn làm gói đầy đủ nhất". Câu đó khiến cuộc nói chuyện xoay quanh gói chứ không xoay quanh bạn. Thay vào đó: "Em 52 tuổi, hút thuốc ba mươi năm, bố bị đột quỵ, chưa từng tầm soát đại tràng. Em muốn biết nên ưu tiên làm gì." Bác sĩ có ngay đủ thông tin để khuyên.

Ghi lại câu trả lời ngay tại chỗ, đặc biệt là những mục bác sĩ bảo không cần và lý do. Năm sau, khi một người tư vấn khác mời bạn thêm mục đó, bạn đã có câu trả lời sẵn. Nếu đi khám cùng người nhà, nhờ họ ghi giúp để bạn tập trung nghe.

Nếu bác sĩ đề nghị một mục không có trong danh sách của bạn, đừng ngại hỏi lý do. Thường đó là chỗ bạn học được điều mới về nguy cơ của chính mình.

Khi nào cần gặp bác sĩ ngay, không cần lập danh sách

Quy trình trên dành cho người đang khoẻ muốn tầm soát. Nếu bạn đang có triệu chứng, hãy đi khám vì triệu chứng đó: ho kéo dài, sụt cân, đi ngoài thay đổi thói quen hoặc ra máu, khát và tiểu nhiều, phù, mệt bất thường, khó thở khi gắng sức. Khi đó bác sĩ sẽ khám có mục tiêu, nhanh và trúng hơn bất kỳ gói nào.

Đi cấp cứu ngay khi đau ngực dữ dội hay đau ngực kèm vã mồ hôi, khó thở đột ngột, méo miệng, yếu tê nửa người, nói khó, đau đầu dữ dội chưa từng có, lú lẫn đột ngột. Người có huyết áp rất cao kèm bất kỳ dấu hiệu nào ở trên cũng cần được đưa tới cơ sở cấp cứu, không tự xử lý ở nhà.

Câu nên hỏi bác sĩ ở cuối buổi tư vấn: "Trong danh sách này, mục nào bác sĩ thấy em không cần, và mục nào em đang thiếu?" Câu hỏi này giúp bạn học được cách bác sĩ nghĩ, để lần sau tự lập danh sách tốt hơn. Nếu sau buổi khám có chỉ số bất thường, hẹn gặp lại bác sĩ để được giải thích, đừng tự đọc rồi tự kết luận.

Câu hỏi thường gặp

Tự lập danh sách khám có an toàn không, lỡ bỏ sót thì sao?

Danh sách tự lập chỉ là bước chuẩn bị, không phải quyết định cuối. Bạn vẫn mang nó tới bác sĩ để rà lại; bác sĩ sẽ thêm những gì còn thiếu. Cách này thường ít sót hơn chọn gói sẵn mà không hỏi gì.

Không biết tiền sử bệnh của gia đình thì làm sao?

Hỏi bố mẹ, cô chú, anh chị em càng cụ thể càng tốt: bệnh gì, phát hiện ở tuổi nào. Nếu không có thông tin, cứ nói rõ với bác sĩ là không biết; bác sĩ sẽ dựa vào các yếu tố còn lại để quyết định.

Người không có yếu tố nguy cơ nào có cần khám không?

Vẫn nên đo huyết áp, cân nặng, vòng eo định kỳ, làm các tầm soát theo tuổi và giới, và xét nghiệm viêm gan B, C nếu chưa từng làm. Không có nguy cơ không có nghĩa là không cần gì, chỉ là danh sách ngắn hơn.

Hút thuốc đã bỏ nhiều năm thì có còn tính là nguy cơ không?

Có thể vẫn tính, tuỳ số năm đã hút và thời gian đã bỏ. Một số khuyến cáo tầm soát ung thư phổi vẫn áp dụng cho người đã bỏ thuốc trong vòng mười lăm năm. Hãy kể đủ với bác sĩ để được đánh giá.

Khám theo nguy cơ có tốn kém hơn mua gói không?

Không nhất thiết. Danh sách theo nguy cơ thường ngắn hơn, nhưng có thể có mục phải hẹn riêng như nội soi hay chụp nhũ ảnh. Tính tổng lại, nhiều người chi ít hơn mà vẫn làm đủ các tầm soát quan trọng.

Có nên dùng bảng tự chấm để tự đoán mình có bệnh không?

Không. Bảng tự chấm chỉ để sắp xếp ưu tiên khi hỏi bác sĩ. Có nhiều yếu tố nguy cơ không có nghĩa là đã mắc bệnh, và không có yếu tố nào cũng không có nghĩa là chắc chắn khoẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138