AmTham.comÂm Thầm
Bệnh thận mạn và đường tiết niệu

Kiểm tra thận khi bị tiểu đường hoặc tăng huyết áp: xét nghiệm gì và bao lâu một lần

Tiểu đường và tăng huyết áp là hai nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn. Cần làm xét nghiệm nào, bao lâu một lần theo ADA, KDIGO và cách giữ lịch theo dõi.

Retired Vietnamese couple in their sixties walk slowly along a riverside path at dusk, seen from behind holding hands, warm coral sky reflecting on calm water

Người bị đái tháo đường hoặc tăng huyết áp nên được kiểm tra thận định kỳ bằng hai xét nghiệm: eGFR từ máu và tỷ số albumin/creatinin niệu (ACR). Với đái tháo đường type 2, Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) khuyên làm ít nhất mỗi năm một lần, bắt đầu ngay từ lúc chẩn đoán.

Đây là hai nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn và cả hai đều gây hại thận trong im lặng. Tin tốt là phát hiện ở giai đoạn albumin niệu sớm cho bác sĩ nhiều cách can thiệp. Bài này nói rõ vì sao hai bệnh này làm hại thận, lịch kiểm tra theo các khuyến cáo có tên, cách sắp xếp để không bị đứt lịch, và khi nào cần gặp bác sĩ sớm hơn hẹn.

Đường huyết cao và huyết áp cao làm hại thận thế nào

Thận là cơ quan nhận rất nhiều máu so với kích thước của nó, và đơn vị lọc ở thận là những cuộn mao mạch rất nhỏ. Đường huyết cao kéo dài làm thành mạch nhỏ dày lên, màng lọc mất dần khả năng giữ protein. Huyết áp cao kéo dài thì đẩy áp lực quá lớn vào cầu thận, làm các mạch nuôi thận xơ cứng dần. Hai cơ chế này thường cộng dồn ở cùng một người.

Cả hai quá trình kéo dài nhiều năm và không gây đau. Ở giai đoạn đầu, dấu hiệu duy nhất thường là albumin xuất hiện trong nước tiểu. Lâu hơn, mức lọc bắt đầu giảm. Khi đó người bệnh vẫn có thể thấy khoẻ, đi làm bình thường. Chỉ xét nghiệm mới bắt được. Những dấu hiệu như phù chân, mệt, ngứa da, buồn nôn thường chỉ xuất hiện khi chức năng thận đã giảm nhiều, lúc lựa chọn của bác sĩ đã hẹp đi.

Quan hệ còn đi theo chiều ngược lại: thận tổn thương làm huyết áp khó kiểm soát hơn. Vì vậy người đã có tăng huyết áp thấy huyết áp tự nhiên khó giữ hơn trước, dù vẫn dùng thuốc đều, cũng là lý do hợp lý để hỏi bác sĩ về thận.

Lịch kiểm tra thận theo các khuyến cáo có tên

Bảng dưới tóm tắt khuyến cáo được dùng phổ biến. Đây là mức tối thiểu cho người chưa có bệnh thận; khi đã có bất thường, bác sĩ sẽ hẹn dày hơn. Khuyến cáo có thể được cập nhật theo từng năm.

Tình trạngXét nghiệmTần suất tối thiểuNguồn
Đái tháo đường type 2eGFR và ACRMỗi năm, từ lúc chẩn đoánADA
Đái tháo đường type 1eGFR và ACRMỗi năm, bắt đầu sau khoảng năm năm mắc bệnhADA
Tăng huyết ápCreatinin và eGFR, xét nghiệm nước tiểu, có thể ACRKhi chẩn đoán, sau đó định kỳ theo bác sĩCác hướng dẫn tăng huyết áp, KDIGO
Đã có bệnh thận mạneGFR, ACR, có thể kali, công thức máuTừ một tới vài lần mỗi năm tuỳ ô nguy cơKDIGO
Mới bắt đầu hoặc đổi một số thuốc huyết ápCreatinin, kaliThường sau vài tuần, theo hẹn của bác sĩThực hành lâm sàng

Một số thuốc huyết áp được dùng rộng rãi vì bảo vệ thận có thể làm creatinin nhích lên nhẹ lúc đầu và làm thay đổi kali máu. Đó là lý do bác sĩ hẹn xét nghiệm sớm sau khi bắt đầu thuốc. Mức nhích lên nào là chấp nhận được do bác sĩ đánh giá; người bệnh không nên tự ngừng thuốc khi thấy creatinin tăng.

Sắp xếp để không bị đứt lịch theo dõi

Thực tế, lý do lớn nhất khiến biến chứng thận bị phát hiện muộn không phải thiếu xét nghiệm, mà là lịch theo dõi bị bỏ dở. Một vài thói quen giúp giữ lịch:

  1. Chọn một tháng cố định trong năm, ví dụ tháng sinh nhật, làm "tháng kiểm tra thận" để dễ nhớ.
  2. Mỗi lần tái khám bệnh nền, hỏi bác sĩ: lần làm eGFR và ACR gần nhất là khi nào, đã tới hạn chưa.
  3. Giữ một tờ hoặc một ghi chú điện thoại gồm ngày, eGFR, ACR, huyết áp đo hôm đó, nơi làm.
  4. Nếu đổi nơi khám, mang theo kết quả cũ để bác sĩ mới so sánh được.
  5. Khi đi khám chuyên khoa khác như mắt, xương khớp, báo bác sĩ rằng bạn có bệnh nền và eGFR gần nhất, để họ cân nhắc khi kê thuốc.
  6. Con cái lo cho bố mẹ có thể đặt nhắc lịch chung trên điện thoại và chụp lại phiếu kết quả mỗi lần.

Lịch kiểm tra giản dị, đều đặn mỗi năm có giá trị hơn nhiều so với một lần làm thật nhiều xét nghiệm rồi bỏ quên năm năm.

Ngoài eGFR và ACR: xét nghiệm nào cần, xét nghiệm nào không cần thường quy

Nhiều người có bệnh nền lo rằng hai xét nghiệm là quá ít và muốn làm thêm. Một số xét nghiệm có chỗ đứng rõ, một số chỉ cần khi có lý do:

  • Kali máu: thường được làm cùng creatinin khi đã có bệnh thận hoặc đang dùng một số thuốc huyết áp, vì kali cao hay thấp đều ảnh hưởng tới tim.
  • Tổng phân tích nước tiểu: có ích để phát hiện hồng cầu, nhiễm trùng, đường niệu; nhưng không thay được ACR trong việc phát hiện albumin sớm.
  • Siêu âm thận: không cần làm hằng năm chỉ vì có đái tháo đường hay tăng huyết áp; bác sĩ chỉ định khi eGFR giảm, có tiểu máu, nghi sỏi hay tắc nghẽn.
  • Công thức máu: thiếu máu thường xuất hiện khi bệnh thận đã tiến triển, nên bác sĩ đưa vào theo dõi ở người có eGFR giảm.
  • Các xét nghiệm "chức năng thận chuyên sâu" trong gói khám cao cấp: không thay đổi quyết định với người có eGFR và ACR bình thường, dễ sinh kết quả lệch vô nghĩa và lo âu.

Nguyên tắc chung là làm đúng xét nghiệm, đúng lịch, ở cùng một nơi khi có thể, thay vì làm nhiều. Khi không chắc một xét nghiệm có cần không, hãy hỏi bác sĩ: kết quả này sẽ thay đổi việc theo dõi của mình thế nào. Nếu câu trả lời là không thay đổi gì, xét nghiệm đó có thể bỏ qua.

Tình huống: ông Sơn chỉ đo đường huyết mà chưa từng làm ACR

Giả định ông Sơn 63 tuổi ở Hải Phòng, đái tháo đường type 2 đã tám năm và tăng huyết áp. Ông tái khám đều, mỗi lần đều đo đường huyết, HbA1c, huyết áp. Creatinin được làm hai năm một lần, luôn "trong giới hạn". Ông chưa bao giờ làm ACR vì không ai nhắc, và ông cũng không biết có xét nghiệm đó.

Con trai ông đọc tài liệu và hỏi bác sĩ ở lần tái khám sau. Kết quả ACR là 120 mg/g, nằm ở mức tăng vừa. Bác sĩ cho làm lại để khẳng định, và sau hai lần đều tăng, kế hoạch theo dõi của ông được điều chỉnh: kiểm soát huyết áp chặt hơn, xem lại thuốc, hẹn xét nghiệm thận dày hơn. eGFR của ông vẫn trên 70.

Câu chuyện này cho thấy hai điều. Một là creatinin bình thường không loại trừ tổn thương thận ở người đái tháo đường. Hai là người nhà có thể đóng vai trò lớn chỉ bằng một câu hỏi đúng lúc. Bạn không cần biết thuốc nào phù hợp; bạn chỉ cần biết hỏi "đã làm ACR chưa".

Chỗ người bệnh hay hiểu sai

"Đường huyết ổn rồi thì thận không sao." Kiểm soát đường huyết tốt giảm nguy cơ, nhưng không đưa nó về không. Thời gian mắc bệnh, huyết áp, hút thuốc, di truyền đều góp phần. Vẫn cần xét nghiệm.

"Thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường uống lâu hại thận." Đây là lo lắng phổ biến khiến nhiều người tự bỏ thuốc. Thực tế, huyết áp và đường huyết không kiểm soát mới là thủ phạm chính gây hại thận. Thắc mắc về thuốc nào thì hỏi bác sĩ kê đơn.

"Một lần ACR bình thường là yên tâm mãi." Tổn thương thận có thể xuất hiện sau nhiều năm mắc bệnh. Kết quả tốt năm nay chỉ cho biết tình trạng hiện tại; lịch kiểm tra hằng năm vẫn cần được giữ, nhất là khi tuổi tăng, bệnh nền lâu năm hơn.

"Thuốc nam an toàn hơn cho thận." Nhiều sản phẩm không rõ thành phần, có thể chứa chất gây hại thận hoặc tương tác với thuốc đang dùng. Người có bệnh nền nên báo bác sĩ mọi thứ mình uống.

"Không đau lưng, tiểu bình thường là thận ổn." Biến chứng thận do đái tháo đường và tăng huyết áp gần như không gây đau, lượng nước tiểu cũng thường bình thường cho tới rất muộn.

"Khám mắt, khám chân là việc khác." Tổn thương mạch nhỏ ở mắt, thận, thần kinh thường đi cùng nhau. Có bất thường ở một nơi là lý do để kiểm tra kỹ những nơi còn lại.

Khi nào cần gặp bác sĩ sớm hơn lịch hẹn

Hãy gọi hoặc đặt lịch sớm khi: ACR tăng lên mức mới so với lần trước; eGFR giảm rõ; huyết áp đo nhiều lần cao hơn hẳn thường ngày dù vẫn dùng thuốc đều; phù chân, phù mặt mới xuất hiện; nước tiểu nổi bọt nhiều kéo dài; hoặc vừa được bác sĩ khác kê thêm thuốc mà bạn chưa chắc có hợp với thận không.

Đi cấp cứu ngay khi: đau ngực, khó thở, phải ngồi dậy mới thở được; yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ đột ngột, là dấu hiệu nghi đột quỵ; đau đầu dữ dội đột ngột kèm huyết áp rất cao; tiểu rất ít hoặc không tiểu; người đái tháo đường thở nhanh, nôn, khát dữ dội, lơ mơ. Những dấu hiệu này không thể chờ tới lịch tái khám.

Câu nên hỏi ở mỗi lần tái khám: eGFR và ACR của mình đang ở mức nào trong bảng nguy cơ; lần kiểm tra tới là khi nào; thuốc nào đang dùng cần lưu ý cho thận. Lịch và mục tiêu cụ thể luôn do bác sĩ đặt cho từng người; các khuyến cáo của ADA, KDIGO cũng được rà soát định kỳ, nên mốc trong bài có thể thay đổi. Nếu bạn đọc được khuyến cáo khác trên mạng, hãy mang câu hỏi đó tới bác sĩ thay vì tự đổi lịch theo dõi.

Câu hỏi thường gặp

Người tiểu đường type 2 bao lâu nên xét nghiệm thận một lần?

Theo ADA, ít nhất mỗi năm một lần cả eGFR và ACR, bắt đầu từ lúc được chẩn đoán. Nếu đã có albumin niệu hoặc eGFR giảm, bác sĩ thường hẹn dày hơn.

Tăng huyết áp lâu năm có gây suy thận không?

Tăng huyết áp không kiểm soát kéo dài là một trong hai nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn. Kiểm tra thận định kỳ giúp phát hiện sớm khi bác sĩ còn nhiều cách làm chậm tiến triển.

Đã làm creatinin rồi có cần ACR nữa không?

Có, với người đái tháo đường và tăng huyết áp. Creatinin phản ánh khả năng lọc, còn ACR phát hiện màng lọc bị rò rỉ, thường sớm hơn creatinin nhiều năm.

Vì sao uống thuốc huyết áp mới mà bác sĩ hẹn xét nghiệm máu sớm?

Một số thuốc huyết áp có thể làm creatinin nhích lên nhẹ và thay đổi kali máu lúc mới dùng. Bác sĩ hẹn xét nghiệm để kiểm tra mức thay đổi đó có trong giới hạn an toàn hay không.

Tiền đái tháo đường có cần kiểm tra thận không?

Không có lịch bắt buộc như với đái tháo đường, nhưng tiền đái tháo đường thường đi cùng tăng huyết áp, béo phì. Hãy hỏi bác sĩ có nên đo thêm eGFR và ACR dựa trên các yếu tố nguy cơ của bạn.

Con cái có thể giúp bố mẹ theo dõi thận thế nào?

Giữ lại các phiếu kết quả, đặt nhắc lịch kiểm tra hằng năm, và hỏi bác sĩ ở mỗi lần tái khám xem đã làm eGFR và ACR chưa. Không tự mua thuốc hay thực phẩm bổ thận cho bố mẹ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138