AmTham.comÂm Thầm
Tuổi nào nên khám gì

Nam giới nên khám gì theo tuổi: huyết áp, gan, tiền liệt tuyến và những mục hay bị bỏ

Nam giới hay chỉ đi khám khi đã đau. Những mục tầm soát dành riêng cho nam theo tuổi, chuyện PSA cần cân nhắc, và các dấu hiệu nam hay giấu mà bác sĩ cần biết.

A middle-aged Vietnamese man in a work polo shirt waits on a plastic chair in a quiet clinic hallway, elbows on knees, seen from the side, cool morning light

Nam giới nên đo huyết áp, đường huyết, mỡ máu theo cùng mốc tuổi như nữ, xét nghiệm viêm gan B, C một lần, tầm soát đại trực tràng từ 45 tuổi, cân nhắc PSA trong khoảng 55–69 tuổi sau khi được giải thích lợi hại, người từng hút thuốc siêu âm động mạch chủ bụng một lần ở tuổi 65–75, và người hút thuốc nhiều được bàn về chụp phổi liều thấp từ 50 tuổi.

Khó khăn lớn nhất với nam giới thường không nằm ở danh mục mà ở thói quen: chỉ đi khám khi đau, ngại kể những chuyện như rượu bia, ngáy, rối loạn cương, tâm trạng. Trong khi đó, chính những chuyện này lại là manh mối của bệnh tim mạch và chuyển hoá đang tiến triển âm thầm. Bài này đi qua danh mục theo tuổi và những điều nên nói với bác sĩ. Khuyến cáo có thể cập nhật; bác sĩ điều chỉnh theo từng người.

Danh mục cho nam giới theo các mốc tuổi

Bảng ghi mốc bắt đầu cho người nguy cơ trung bình. Người hút thuốc, uống rượu nhiều, thừa cân hoặc có tiền sử gia đình sẽ bắt đầu sớm hơn hoặc làm dày hơn.

Mốc tuổiThêm mục gìNguồn khuyến cáo
Từ 18 tuổiHuyết áp; xét nghiệm viêm gan C, viêm gan B, HIV ít nhất một lầnUSPSTF, CDC
Từ 20 tuổiMỡ máu làm mốc, nhắc lại vài năm một lần nếu nguy cơ thấpHiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ
Từ 35 tuổiĐường huyết lúc đói hoặc HbA1c khoảng 3 năm một lầnADA
Từ 40 tuổiHuyết áp mỗi năm; đánh giá nguy cơ tim mạch 10 năm; khám mắt nềnUSPSTF, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ
Từ 45 tuổiTầm soát ung thư đại trực tràngUSPSTF
Từ 50 tuổiChụp phổi liều thấp nếu hút từ 20 gói-năm, đang hút hoặc bỏ chưa quá 15 nămUSPSTF
55–69 tuổiQuyết định có xét nghiệm PSA hay khôngUSPSTF
65–75 tuổiSiêu âm động mạch chủ bụng một lần nếu từng hút thuốcUSPSTF

USPSTF hiện chưa đủ bằng chứng để khuyến nghị đo mật độ xương thường quy cho nam giới. Nam dùng corticoid lâu ngày, có bệnh nội tiết, hoặc từng gãy xương sau va chạm nhẹ nên hỏi bác sĩ để được đánh giá riêng. Tất cả các mốc trong bảng đều có thể thay đổi khi khuyến cáo được cập nhật, và khoảng tham chiếu của từng xét nghiệm khác nhau giữa các phòng xét nghiệm.

PSA: một xét nghiệm máu đơn giản nhưng quyết định không đơn giản

PSA là một protein do tuyến tiền liệt tiết ra. Nó tăng trong ung thư tiền liệt tuyến, nhưng cũng tăng khi phì đại tuyến tiền liệt lành tính, viêm, sau xuất tinh, sau đạp xe đường dài hay sau thủ thuật vùng tiết niệu. Vì thế một con số PSA cao không nói được là có ung thư hay không; nó chỉ mở ra chuỗi bước tiếp theo, có thể gồm chụp cộng hưởng từ và sinh thiết.

USPSTF năm 2018 khuyên nam 55–69 tuổi tự quyết định có làm hay không sau khi được giải thích. Lợi ích là giảm nhẹ nguy cơ tử vong do ung thư tiền liệt tuyến ở một số người. Mặt trái là nhiều ung thư phát hiện được tiến triển rất chậm, có thể không bao giờ gây hại, nhưng một khi đã biết thì nhiều người chọn điều trị, và điều trị có thể để lại tiểu không tự chủ, rối loạn cương. Từ 70 tuổi, USPSTF khuyến cáo không tầm soát bằng PSA.

Câu nên hỏi bác sĩ trước khi làm: nếu PSA cao, bước tiếp theo ở đây là gì? Có lựa chọn theo dõi tích cực cho ung thư nguy cơ thấp không? Nam giới có bố hoặc anh em ruột mắc ung thư tiền liệt tuyến sớm nên hỏi về việc bắt đầu sớm hơn.

Những điều nam giới hay giấu mà bác sĩ cần nghe

Rượu bia thật sự uống bao nhiêu. USPSTF khuyến nghị bác sĩ hỏi mọi người lớn về việc uống rượu bia không lành mạnh. Trả lời "thỉnh thoảng" trong khi tuần nào cũng tiếp khách ba buổi làm bác sĩ đọc sai men gan, huyết áp và triglycerid của bạn.

Rối loạn cương. Ở nam giới trung niên, rối loạn cương có thể liên quan tới mạch máu, và có khi xuất hiện trước các vấn đề tim mạch khác. Nói ra không phải để xin thuốc mà để bác sĩ xem lại huyết áp, đường huyết, mỡ máu, hút thuốc.

Ngáy to, ngừng thở khi ngủ. Vợ hoặc người ngủ cùng thường biết trước. Kèm buồn ngủ ban ngày, đau đầu buổi sáng, huyết áp khó kiểm soát thì nên được đánh giá ngưng thở khi ngủ.

Tâm trạng. Căng thẳng kéo dài, cáu gắt, mất hứng thú, uống nhiều hơn để ngủ được có thể là trầm cảm ở nam giới. USPSTF khuyến nghị tầm soát trầm cảm ở người lớn; câu hỏi đơn giản nhưng chỉ có tác dụng khi bạn trả lời thật.

Thuốc tự mua. Thuốc giảm đau dùng kéo dài, thuốc tăng cơ, thuốc bổ không rõ nguồn gốc có thể ảnh hưởng gan, thận, huyết áp. Kể hết, kể cả khi ngại.

Tình huống: anh Tuấn 45 tuổi, "khoẻ như vâm" nhưng chưa từng khám

Giả định anh Tuấn, 45 tuổi, kinh doanh ở Đà Nẵng, mười năm chưa đi khám vì không ốm vặt bao giờ. Anh hút nửa bao mỗi ngày từ năm 22 tuổi, uống bia gần như mỗi tối, vòng eo đã lên hai cỡ quần. Vợ anh than anh ngáy to và có lúc như ngừng thở.

Nếu chỉ đi theo danh mục tuổi, anh cần: huyết áp, đường huyết, mỡ máu, đánh giá nguy cơ tim mạch, viêm gan B và C, và tầm soát đại trực tràng vì đã 45. Nhưng với hồ sơ của anh, bác sĩ sẽ quan tâm thêm tới gan vì rượu bia và vòng eo, tới chuyện ngừng thở khi ngủ, và tính số gói-năm để biết vài năm nữa anh có thuộc diện chụp phổi liều thấp không. Nửa bao mỗi ngày trong 23 năm là khoảng 11,5 gói-năm, chưa tới ngưỡng 20 nhưng sẽ tới nếu hút tiếp.

Điều có lợi nhất với anh Tuấn không phải gói khám to, mà là một buổi nói thật với bác sĩ về thuốc lá và rượu bia, và chịu đi làm lại những mục bác sĩ hẹn.

Một buổi khám gọn cho người bận: chuẩn bị trong mười lăm phút

Nhiều nam giới trì hoãn vì nghĩ đi khám mất cả ngày. Với các mục tầm soát theo tuổi, một buổi sáng là đủ nếu chuẩn bị đúng:

  1. Gọi trước hỏi cơ sở khám: có cần nhịn ăn không, có lấy máu sớm được không, kết quả có trong ngày không.
  2. Tối hôm trước không uống rượu bia, không tập nặng; sáng hôm khám không hút thuốc trước khi đo huyết áp.
  3. Viết sẵn trên điện thoại: số gói-năm nếu hút thuốc, số buổi uống rượu bia mỗi tuần, thuốc đang dùng, bệnh của bố mẹ anh chị em.
  4. Nhờ vợ hoặc người ngủ cùng xác nhận chuyện ngáy, ngừng thở khi ngủ, vì bạn khó tự biết.
  5. Khi gặp bác sĩ, nói ngay mục đích: muốn tầm soát theo tuổi và theo nguy cơ của mình, không cần gói lớn.
  6. Hỏi bác sĩ: với hồ sơ này, ba việc quan trọng nhất em cần làm năm nay là gì?
  7. Đặt nhắc lịch cho các mục hẹn làm lại ngay khi ra khỏi phòng khám, trước khi quay lại công việc.

Phần lớn thời gian ở buổi khám là chờ. Mang theo phiếu cũ và danh sách viết sẵn giúp bác sĩ không phải hỏi đi hỏi lại, và giúp bạn không quên những chuyện ngại nói khi đã ngồi trước mặt bác sĩ.

Những thứ nam giới không cần làm dù hay được mời

Các gói "khám nam khoa toàn diện" thường gom nhiều mục. Với người không triệu chứng, các mục sau thường không có lợi:

  • Tầm soát ung thư tinh hoàn bằng khám hoặc siêu âm định kỳ: USPSTF khuyến cáo không làm ở người không triệu chứng. Tuy vậy, nếu tự sờ thấy khối cứng ở bìu thì cần đi khám sớm.
  • Đo PSA hằng năm ở nam dưới 50 tuổi nguy cơ trung bình, hoặc từ 70 tuổi trở lên.
  • Đo hormone sinh dục nam cho mọi người: chỉ có ý nghĩa khi có triệu chứng cụ thể và cần đo đúng giờ, đúng cách.
  • Siêu âm tuyến tiền liệt thường quy ở người không có triệu chứng tiểu tiện.
  • Chụp X-quang ngực mỗi năm ở người hút thuốc thay cho chụp cắt lớp liều thấp; X-quang không phải công cụ tầm soát ung thư phổi.

Tiền bỏ vào những mục này không làm bạn an toàn hơn; nó chỉ làm bạn yên tâm sai chỗ, trong khi các mục có bằng chứng như đại trực tràng hay huyết áp lại có thể bị bỏ qua. Khi được mời thêm một mục, hãy hỏi một câu đơn giản: khuyến cáo nào khuyên người như em làm mục này, và kết quả bất thường thì bước tiếp theo là gì? Nếu câu trả lời mơ hồ, bạn có quyền từ chối.

Khi nào cần gặp bác sĩ ngay

Đi khám sớm khi có: tiểu khó, tia tiểu yếu dần, tiểu đêm nhiều lần, tiểu ra máu; khối cứng ở tinh hoàn hoặc bìu to lên; đi ngoài ra máu hoặc phân đen; ho kéo dài, ho ra máu, khàn tiếng kéo dài ở người hút thuốc; vàng da, bụng to dần, chân phù; đau ngực hoặc khó thở khi gắng sức mà trước đây không bị; sụt cân không rõ lý do.

Đừng chờ đủ lâu mới đi. Nhiều nam giới để triệu chứng tiết niệu kéo dài hàng năm vì nghĩ "tuổi già ai cũng vậy"; phần lớn là lành tính nhưng chỉ bác sĩ mới phân biệt được.

Gọi cấp cứu ngay khi đau ngực dữ dội lan ra tay, hàm, lưng, kèm vã mồ hôi; khó thở đột ngột; méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó; đau bụng hoặc đau lưng dữ dội đột ngột ở người hút thuốc lâu năm; đau tinh hoàn dữ dội đột ngột, vì đây có thể là xoắn tinh hoàn cần xử lý trong vài giờ; nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen nhiều kèm choáng ở người uống rượu nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Nam giới bao nhiêu tuổi thì nên xét nghiệm PSA?

USPSTF khuyên nam 55–69 tuổi tự quyết định sau khi được giải thích lợi hại, và khuyến cáo không làm thường quy từ 70 tuổi. Người có bố hoặc anh em ruột mắc sớm nên hỏi bác sĩ về việc bắt đầu sớm hơn.

Rối loạn cương có liên quan gì tới tim mạch?

Rối loạn cương có thể do mạch máu bị tổn thương, cùng cơ chế với bệnh tim mạch, và đôi khi xuất hiện trước. Vì vậy nên kể với bác sĩ để được kiểm tra huyết áp, đường huyết, mỡ máu, chứ không chỉ tìm cách xử lý triệu chứng.

Nam giới có cần đo mật độ xương không?

USPSTF chưa đủ bằng chứng để khuyến nghị đo thường quy cho nam giới. Người dùng corticoid lâu ngày, có bệnh nội tiết, từng gãy xương sau va chạm nhẹ hoặc thấp đi rõ nên hỏi bác sĩ để được đánh giá.

Có nên tự khám tinh hoàn hằng tháng không?

USPSTF không khuyến nghị tầm soát ung thư tinh hoàn ở người không triệu chứng. Tuy vậy, biết cơ thể mình bình thường ra sao giúp nhận ra thay đổi; nếu sờ thấy khối cứng hoặc bìu to lên thì đi khám sớm.

Uống bia nhiều thì nên kiểm tra những gì?

Bác sĩ thường xem men gan, có thể siêu âm gan, đo huyết áp, mỡ máu và hỏi kỹ lượng uống. Điều quan trọng là kể thật lượng bia rượu để bác sĩ đánh giá đúng và tư vấn cách giảm phù hợp.

Đàn ông 40 tuổi có cần nội soi đại tràng không?

Người nguy cơ trung bình bắt đầu tầm soát đại trực tràng từ 45 tuổi theo USPSTF, bằng nội soi hoặc xét nghiệm phân. Nếu bố mẹ, anh chị em ruột từng mắc ung thư đại trực tràng, hãy hỏi bác sĩ vì có thể cần bắt đầu sớm hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138