Người hút thuốc, uống rượu bia nhiều, thừa cân hoặc dùng corticoid kéo dài nên bắt đầu một số xét nghiệm sớm hơn và làm dày hơn người cùng tuổi: người thừa cân xét nghiệm đường huyết trước 35 tuổi, người hút thuốc nhiều được bàn chụp phổi liều thấp từ 50 tuổi, người uống rượu nhiều được xem gan và huyết áp kỹ hơn, người dùng corticoid lâu được đánh giá xương sớm.
Các bảng "tuổi nào khám gì" hầu hết được viết cho người nguy cơ trung bình. Chỉ một yếu tố nguy cơ là đủ làm lịch đó thay đổi, và nhiều người có cùng lúc hai ba yếu tố mà không biết mình đã ra khỏi nhóm trung bình. Bài này đi qua từng yếu tố, nêu khuyến cáo có tên nguồn, và giải thích vì sao dừng yếu tố nguy cơ thường quan trọng hơn mọi xét nghiệm. Khuyến cáo có thể cập nhật; bác sĩ quyết định lịch cụ thể.
Mỗi yếu tố nguy cơ làm thay đổi lịch khám thế nào
Bảng dưới không thay thế đánh giá của bác sĩ; nó giúp bạn biết nên nêu yếu tố nào và hỏi mục nào khi đi khám.
| Yếu tố | Mục nên làm sớm hơn hoặc thêm | Nguồn khuyến cáo |
|---|---|---|
| Hút thuốc lá | Chụp phổi liều thấp từ 50 tuổi nếu đủ 20 gói-năm; siêu âm động mạch chủ bụng ở nam 65–75; đánh giá nguy cơ tim mạch | USPSTF |
| Uống rượu bia nhiều | Hỏi sàng lọc mức uống; men gan, siêu âm gan khi bác sĩ thấy cần; huyết áp; triglycerid | USPSTF về sàng lọc rượu bia |
| Thừa cân, vòng eo lớn | Đường huyết sớm hơn 35 tuổi nếu có thêm nguy cơ; mỡ máu; huyết áp; men gan | ADA dùng mốc chỉ số khối cơ thể 23 cho người gốc châu Á |
| Dùng corticoid kéo dài | Đánh giá nguy cơ loãng xương, đường huyết, huyết áp, mắt | Thực hành lâm sàng theo chỉ định |
| Bố mẹ, anh chị em ruột bị ung thư đại trực tràng | Tầm soát đại trực tràng sớm hơn, thường bằng nội soi | Nhóm đặc nhiệm đa hội chuyên khoa tiêu hoá Hoa Kỳ |
| Người thân bệnh tim sớm hoặc cholesterol rất cao | Mỡ máu sớm, có thể từ tuổi trẻ | Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ |
Tiền sử gia đình chỉ là một yếu tố trong nhiều yếu tố, không phải lời tiên đoán. Nhưng nó là thông tin bác sĩ cần để chọn đúng thời điểm bắt đầu.
Hút thuốc: tính gói-năm và hiểu vì sao bỏ thuốc quan trọng hơn chụp phim
Gói-năm là cách đo tổng lượng thuốc đã hút: số bao mỗi ngày nhân với số năm hút. Hút một bao mỗi ngày trong 20 năm hay hai bao mỗi ngày trong 10 năm đều là 20 gói-năm. USPSTF năm 2021 dùng ngưỡng 20 gói-năm, tuổi 50–80, đang hút hoặc bỏ chưa quá 15 năm, làm điều kiện chụp cắt lớp phổi liều thấp hằng năm.
Thuốc lá còn liên quan tới bệnh mạch vành, đột quỵ, phình động mạch chủ bụng, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, ung thư bàng quang, ung thư miệng họng. Tầm soát chỉ bắt được một phần trong số đó. Một lần chụp phổi bình thường không có nghĩa phổi bạn ổn với thuốc lá, chỉ có nghĩa lúc đó chưa thấy khối u.
Chỗ hay sai là coi kết quả tầm soát bình thường như giấy phép hút tiếp. Bỏ thuốc ở bất kỳ tuổi nào đều giảm nguy cơ theo thời gian, và đó là việc có lợi nhất bạn làm được. Hãy hỏi bác sĩ về các cách hỗ trợ bỏ thuốc; người có hỗ trợ thường bỏ được dễ hơn người tự cố gắng một mình. Thuốc lá điện tử, thuốc lá làm nóng chưa được coi là an toàn, và người dùng nên kể với bác sĩ như kể về thuốc lá thường.
Rượu bia: điều bác sĩ hỏi và vì sao cần trả lời thật
USPSTF khuyến nghị bác sĩ sàng lọc việc uống rượu bia không lành mạnh ở người lớn, thường bằng vài câu hỏi ngắn về tần suất, lượng mỗi lần và số lần uống nhiều trong một dịp. Không có xét nghiệm máu nào thay được những câu hỏi này.
Uống nhiều kéo dài có thể gây gan nhiễm mỡ do rượu, viêm gan, xơ gan, tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, tăng triglycerid, và làm tăng nguy cơ một số ung thư. Giai đoạn đầu thường không có triệu chứng; men gan có thể bình thường dù gan đã tổn thương, nên bác sĩ đọc men gan cùng với lượng uống và các xét nghiệm khác.
Giả định anh Phong, 38 tuổi, ở TP Hồ Chí Minh, đi khám thấy men gan tăng gấp rưỡi khoảng tham chiếu. Anh kể với bác sĩ là "chỉ uống xã giao". Sau khi được hỏi cụ thể, hoá ra tuần anh có bốn buổi tiếp khách, mỗi buổi trên mười lon. Hai cách trả lời dẫn tới hai hướng xử lý khác hẳn. Bác sĩ không ở đó để phán xét, mà cần con số thật để đọc đúng kết quả của bạn.
Thừa cân và vòng eo: ngưỡng của người châu Á thấp hơn
Chỉ số khối cơ thể. Lấy cân nặng chia cho bình phương chiều cao tính bằng mét. Với người gốc châu Á, WHO và ADA dùng mốc thấp hơn người châu Âu: ADA khuyên người gốc châu Á có chỉ số từ 23 trở lên và có thêm yếu tố nguy cơ nên xét nghiệm đường huyết, không chờ 35 tuổi.
Vòng eo nói nhiều hơn cân nặng. Người có cân nặng bình thường nhưng bụng to vẫn có thể có mỡ nội tạng nhiều, kéo theo kháng insulin, gan nhiễm mỡ, mỡ máu cao. Đo vòng eo ngang rốn, thở ra bình thường, và theo dõi xu hướng qua các năm.
Gan nhiễm mỡ đi kèm. Người thừa cân hay được phát hiện gan nhiễm mỡ qua siêu âm. Kết quả này nên được đọc cùng đường huyết và mỡ máu, không tách riêng, và không xử lý bằng thuốc bổ gan.
Ngừng thở khi ngủ. Thừa cân, cổ to, ngáy to, buồn ngủ ban ngày là cụm dấu hiệu nên kể với bác sĩ, vì ngừng thở khi ngủ liên quan tới tăng huyết áp khó kiểm soát.
Đừng chờ giảm cân rồi mới đi khám. Nhiều người ngại đi khám vì sợ bị nhắc chuyện cân nặng. Kết quả xét nghiệm của bạn hôm nay mới là thứ cần biết; giảm cân là chuyện bàn sau với bác sĩ.
Dùng thuốc kéo dài cũng là một yếu tố nguy cơ
Một nhóm hay bị quên là người đang dùng thuốc kéo dài vì bệnh khác. Corticoid dạng uống dùng nhiều tháng, thường cho bệnh khớp, hen nặng, bệnh tự miễn, có thể làm mất xương, tăng đường huyết, tăng huyết áp và ảnh hưởng mắt. Người dùng loại thuốc này nên được đánh giá nguy cơ loãng xương sớm, không chờ tới mốc 65 tuổi của phụ nữ.
Một số thuốc khác cũng làm thay đổi lịch theo dõi: thuốc giảm đau chống viêm dùng liên tục có thể ảnh hưởng thận và dạ dày; một số thuốc chống động kinh ảnh hưởng xương; vài thuốc tâm thần ảnh hưởng cân nặng, đường huyết, mỡ máu. Nhiều người còn tự mua thuốc có corticoid trộn lẫn mà không biết, nhất là các loại thuốc xương khớp không rõ nguồn gốc.
Việc cần làm không phải là tự ngưng thuốc, vì ngưng đột ngột một số thuốc như corticoid có thể nguy hiểm. Việc cần làm là mang toàn bộ thuốc tới buổi khám, nói rõ đã dùng bao lâu, và hỏi bác sĩ: thuốc này có cần em kiểm tra thêm gì định kỳ không? Nếu bạn đang được nhiều bác sĩ khác nhau kê đơn, nhờ một bác sĩ chính xem toàn bộ danh sách một lượt.
Tự kiểm xem mình còn trong nhóm nguy cơ trung bình không
Trước khi chọn danh mục khám theo tuổi, hãy trả lời nhanh các câu dưới. Mỗi câu "có" là một điều cần nói với bác sĩ:
- Bạn có đang hút thuốc, hoặc từng hút trong 15 năm qua? Nếu có, tính số gói-năm.
- Trong tuần bạn uống rượu bia mấy buổi, mỗi buổi bao nhiêu? Có buổi nào uống nhiều tới mức quên chuyện hôm trước không?
- Chỉ số khối cơ thể của bạn từ 23 trở lên, hoặc vòng eo tăng rõ trong vài năm qua?
- Bạn có dùng corticoid dạng uống kéo dài, hoặc thuốc nào đó liên tục theo đơn từ nhiều tháng?
- Bố mẹ, anh chị em ruột có ai mắc ung thư đại trực tràng, ung thư vú, bệnh tim, đột quỵ sớm, đái tháo đường?
- Bạn từng bị tiểu đường thai kỳ, tiền sản giật, hoặc đã được nói là đường huyết, mỡ máu, huyết áp "hơi cao"?
- Mang danh sách câu trả lời tới bác sĩ và hỏi: với chừng này yếu tố, lịch tầm soát của em khác gì người cùng tuổi?
Có từ hai yếu tố trở lên thì gần như chắc chắn bạn cần một lịch riêng, không dùng được bảng chung. Không ai có thể sửa tuổi hay gen, nhưng thuốc lá, rượu bia và vòng eo là ba thứ bạn thay đổi được.
Khi nào cần gặp bác sĩ ngay
Với người hút thuốc: ho kéo dài trên ba tuần, ho ra máu, khàn tiếng kéo dài, khó thở tăng dần, sụt cân là lý do đi khám sớm. Với người uống rượu nhiều: vàng da, bụng to dần, chân phù, dễ bầm tím, lú lẫn, run tay buổi sáng. Với người thừa cân: khát nhiều tiểu nhiều, mệt kéo dài, ngáy kèm ngừng thở, đau tức ngực khi gắng sức.
Gọi cấp cứu ngay khi: đau ngực dữ dội, khó thở, vã mồ hôi; méo miệng, yếu liệt một bên, nói khó; nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen nhiều kèm choáng váng; đau bụng hoặc đau lưng dữ dội đột ngột ở người hút thuốc lâu năm; lơ mơ, co giật sau khi ngưng uống rượu đột ngột ở người nghiện rượu. Người uống rượu nhiều muốn bỏ hẳn nên hỏi bác sĩ trước, vì ngưng đột ngột có thể nguy hiểm.
Ngoài các tình huống trên, nếu bạn thấy mình thuộc nhiều nhóm nguy cơ mà đã lâu chưa đi khám, đừng chờ một dịp đặc biệt. Đặt một lịch gặp bác sĩ nội khoa trong tháng này và mang theo danh sách tự kiểm ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Người hút thuốc nên chụp phổi từ bao nhiêu tuổi?
Theo USPSTF, người 50–80 tuổi hút từ 20 gói-năm trở lên, đang hút hoặc bỏ chưa quá 15 năm, nên chụp cắt lớp liều thấp mỗi năm. X-quang ngực thông thường không phải công cụ tầm soát ung thư phổi. Hãy hỏi bác sĩ bạn có đủ điều kiện không.
Gói-năm hút thuốc là gì?
Gói-năm bằng số bao thuốc hút mỗi ngày nhân với số năm hút. Hút một bao mỗi ngày trong 20 năm là 20 gói-năm. Con số này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ và quyết định bạn có thuộc diện tầm soát phổi hay không.
Người thừa cân nên xét nghiệm đường huyết từ bao nhiêu tuổi?
ADA khuyên người gốc châu Á có chỉ số khối cơ thể từ 23 trở lên và có thêm yếu tố nguy cơ nên xét nghiệm ở bất kỳ tuổi trưởng thành nào, không chờ 35 tuổi. Bác sĩ sẽ chọn xét nghiệm và tần suất phù hợp.
Men gan bình thường thì có nghĩa uống rượu chưa hại gan không?
Không chắc. Men gan có thể bình thường dù gan đã tổn thương, và có thể tăng vì lý do khác. Bác sĩ cần đọc men gan cùng lượng rượu bia bạn uống, siêu âm và các xét nghiệm khác để đánh giá.
Bố bị ung thư đại trực tràng thì con nên nội soi khi nào?
Người có bố mẹ, anh chị em ruột mắc ung thư đại trực tràng thường được khuyên bắt đầu tầm soát sớm hơn người nguy cơ trung bình, thường bằng nội soi. Thời điểm cụ thể phụ thuộc tuổi người thân lúc mắc, hãy hỏi bác sĩ tiêu hoá.
Đã bỏ thuốc lá nhiều năm có còn cần tầm soát phổi không?
USPSTF giới hạn ở người bỏ chưa quá 15 năm, còn Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ năm 2023 đã bỏ giới hạn này. Người từng hút nhiều, dù bỏ đã lâu, nên hỏi bác sĩ để quyết định theo tình trạng cụ thể.