AmTham.comÂm Thầm
Tuổi nào nên khám gì

Người trên 65 tuổi nên khám gì: tầm soát nào tiếp tục, tầm soát nào nên dừng

Với bố mẹ trên 65 tuổi, khám nhiều hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn. Mục nên tiếp tục, mục có thể dừng theo khuyến cáo, và những việc quan trọng hơn xét nghiệm.

An elderly Vietnamese woman with grey hair walks slowly with her adult son through a sunlit garden path, both seen from behind, gentle golden hour light

Người trên 65 tuổi vẫn nên đo huyết áp, theo dõi đường huyết, mỡ máu, chức năng thận, phụ nữ đo mật độ xương, nam từng hút thuốc siêu âm động mạch chủ bụng một lần; nhưng một số tầm soát ung thư có mốc dừng theo khuyến cáo, và các việc như đánh giá nguy cơ té ngã, rà soát thuốc, kiểm tra nghe nhìn thường mang lại nhiều lợi ích hơn thêm xét nghiệm.

Con cái thường muốn bố mẹ "khám hết cho yên tâm". Ở người lớn tuổi, điều này có khi ngược tác dụng: một nội soi đại tràng ở người 88 tuổi có rủi ro thật, trong khi lợi ích phát hiện sớm cần nhiều năm mới thấy. Bài này giúp bạn biết tầm soát nào tiếp tục, tầm soát nào cân nhắc dừng, và những thứ đáng chú ý hơn. Khuyến cáo có thể cập nhật; bác sĩ điều chỉnh theo sức khoẻ thực tế của từng người, không chỉ theo số tuổi.

Tuổi thọ còn lại và sức khoẻ chung quan trọng hơn số tuổi

Các khuyến cáo tầm soát ở người cao tuổi hầu như đều dựa trên một ý: lợi ích của phát hiện sớm thường cần khoảng 10 năm mới hiện ra, trong khi cái hại của thủ thuật, lo âu và điều trị đến ngay. Vì thế một người 76 tuổi còn khoẻ, đi lại tự lập, không bệnh nặng có thể được lợi từ tầm soát nhiều hơn một người 70 tuổi đang suy tim nặng.

Đó là lý do bạn sẽ thấy các khuyến cáo dùng chữ "cân nhắc theo từng người" ở khoảng 75–85 tuổi. Bác sĩ sẽ nhìn vào bệnh nền, khả năng chịu đựng thủ thuật, kết quả tầm soát trước đây, và mong muốn của chính người bệnh.

Với con cái, chỗ hay sai là quyết định thay bố mẹ. Người cao tuổi có quyền chọn không làm một thủ thuật xâm lấn, nhất là khi đã được giải thích lợi hại. Việc của bạn là giúp bố mẹ hiểu thông tin, chuẩn bị câu hỏi, đi cùng tới buổi khám, chứ không phải đặt sẵn gói lớn nhất rồi đưa đi. Một người được tôn trọng lựa chọn cũng hợp tác tốt hơn với kế hoạch theo dõi về sau.

Tầm soát nào tiếp tục, tầm soát nào cân nhắc dừng

Bảng dưới tổng hợp các mốc của Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) cho người nguy cơ trung bình. Người có tiền sử bất thường, đang theo dõi bệnh, hoặc nguy cơ cao sẽ có lịch riêng.

MụcSau 65 tuổiGhi chú
Huyết ápTiếp tục mỗi nămMục tiêu điều trị ở người già do bác sĩ cá thể hoá
Mật độ xương (nữ)Đo từ 65 tuổi nếu chưa đoNam: USPSTF chưa đủ bằng chứng, bác sĩ quyết định theo nguy cơ
Siêu âm động mạch chủ bụngMột lần ở nam 65–75 tuổi từng hút thuốcKhông cần lặp lại nếu bình thường
Đại trực tràngTiếp tục tới 75; 76–85 cân nhắc từng ngườiTrên 85 thường không làm
Nhũ ảnhMỗi 2 năm tới 74 tuổiTừ 75 chưa đủ bằng chứng, quyết định cùng bác sĩ
Cổ tử cungCó thể dừng sau 65 nếu các lần trước đầy đủ và bình thườngChưa từng tầm soát thì vẫn nên làm
PSAKhuyến cáo không làm thường quy từ 70 tuổiCó triệu chứng thì là khám bệnh, không phải tầm soát
Chụp phổi liều thấpTới 80 tuổi nếu đủ điều kiện hút thuốcDừng khi sức khoẻ không cho phép phẫu thuật nếu phát hiện

Dừng tầm soát không có nghĩa là dừng khám. Nó chỉ có nghĩa là không tìm bệnh ở người không có triệu chứng bằng xét nghiệm đó nữa. Mọi dấu hiệu mới vẫn phải được khám ngay.

Những việc đáng làm hơn thêm một xét nghiệm máu

Đánh giá nguy cơ té ngã. Té ngã là nguyên nhân hàng đầu dẫn tới gãy xương và mất khả năng tự lập ở người già. USPSTF khuyến nghị tập luyện có hướng dẫn cho người từ 65 tuổi có nguy cơ té ngã cao. Hãy kể với bác sĩ nếu bố mẹ từng ngã trong năm qua, đi đứng chậm hơn, hay vịn đồ đạc khi đi.

Rà soát toàn bộ thuốc. Người cao tuổi thường uống nhiều loại thuốc từ nhiều bác sĩ khác nhau. Một số thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc hạ huyết áp liều cao làm tăng nguy cơ chóng mặt và té ngã. Mang tất cả vỏ thuốc tới buổi khám để bác sĩ xem một lượt.

Kiểm tra nghe và nhìn. Nghe kém, nhìn kém làm người già rút khỏi giao tiếp, dễ ngã và dễ bị nhầm là lú lẫn. USPSTF chưa khuyến nghị tầm soát hàng loạt, nhưng nếu gia đình thấy bố mẹ hay hỏi lại, xem tivi to tiếng, đi cầu thang dò dẫm thì đó là lý do đi khám.

Để ý trí nhớ và tâm trạng. Không có xét nghiệm máu cho sa sút trí tuệ. Người nhà là người thấy sớm nhất: quên việc vừa làm, lạc đường quen, thay đổi tính tình. Buồn chán kéo dài, mất hứng thú cũng cần được kể ra; trầm cảm ở người già hay bị bỏ qua.

Tiêm chủng. Cúm hằng năm, phế cầu, zona và vi rút hợp bào hô hấp là những vắc xin hay được bàn ở người cao tuổi theo Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật Hoa Kỳ. Bác sĩ sẽ xem loại nào phù hợp.

Những thứ hay bị làm thừa ở người cao tuổi

Khi thương bố mẹ, con cái dễ chọn "làm thêm cho chắc". Ở người già, mỗi thủ thuật thừa lại có rủi ro lớn hơn người trẻ: thuốc làm sạch ruột gây mất nước, thuốc an thần gây ngã, thuốc cản quang ảnh hưởng thận. Các mục sau thường không mang lại lợi ích ở người không triệu chứng:

  • Bộ xét nghiệm chỉ điểm ung thư nhiều chất: không được khuyến cáo để tầm soát, và ở người già càng dễ tăng nhẹ do viêm, bệnh thận, bệnh gan.
  • Chụp cắt lớp toàn thân "cho chắc": hay phát hiện nốt nhỏ ở phổi, gan, thận, tuyến thượng thận, kéo theo nhiều lần chụp lại mà phần lớn là vô hại.
  • Nội soi đại tràng lặp lại khi lần trước gần đây bình thường và đã ngoài 85 tuổi.
  • Đo PSA hằng năm ở nam trên 70 tuổi không có triệu chứng.
  • Tầm soát cổ tử cung ở phụ nữ trên 65 tuổi đã tầm soát đầy đủ với kết quả bình thường.
  • Điện tim, siêu âm tim lặp lại mỗi năm khi không có triệu chứng và không có bệnh tim đang theo dõi.

Điều quan trọng là phân biệt: các mục này có thể rất cần khi có triệu chứng hoặc bệnh đang theo dõi. Lúc đó bác sĩ chỉ định, và đó là khám bệnh chứ không phải tầm soát.

Tình huống: con muốn "khám hết", bố muốn về sớm

Giả định ông Tư, 79 tuổi, sống ở Huế, có tăng huyết áp và đái tháo đường đang điều trị ổn, đi lại tự lập, sáng nào cũng đi bộ quanh khu nhà. Con gái ở TP Hồ Chí Minh về thăm, đặt cho ông một gói khám lớn gồm nội soi dạ dày, nội soi đại tràng, chụp cắt lớp ngực bụng và một loạt xét nghiệm chỉ điểm ung thư.

Bác sĩ nội khoa xem hồ sơ thì thấy ông nội soi đại tràng lúc 72 tuổi, kết quả bình thường; ông chưa từng hút thuốc; chưa ai kiểm tra albumin niệu và soi đáy mắt cho ông trong hai năm qua; ông ngã một lần ở nhà tắm tháng trước nhưng không kể vì sợ con lo. Những việc bác sĩ đề nghị: kiểm tra thận và mắt theo bệnh đái tháo đường, rà soát lại thuốc huyết áp vì ông hay chóng mặt khi đứng dậy, đánh giá té ngã, và bàn với ông về việc có cần nội soi đại tràng lần nữa hay không.

Danh sách đó ít hơn gói khám ban đầu nhiều, nhưng nhắm đúng những rủi ro thật của ông lúc này. Cú ngã trong nhà tắm, nếu không được chú ý, có thể gây hậu quả nặng hơn mọi thứ gói khám kia tìm được.

Cách đi khám cùng bố mẹ để buổi khám có ích

Người cao tuổi hay ngại hỏi, dễ quên lời dặn. Người đi cùng làm được nhiều việc nếu chuẩn bị trước:

  1. Trước buổi khám, hỏi bố mẹ có gì muốn nói với bác sĩ: đau ở đâu, ngủ thế nào, có ngã không, có lo gì không. Ghi lại theo lời của bố mẹ.
  2. Gom tất cả thuốc đang dùng, kể cả thuốc nam, thuốc mua ở hiệu thuốc, cho vào một túi mang theo.
  3. Mang các kết quả cũ: lần nội soi, chụp nhũ ảnh, đo mật độ xương gần nhất và năm làm.
  4. Trong buổi khám, để bố mẹ tự trả lời trước, chỉ bổ sung khi cần. Bác sĩ cần nghe chính người bệnh.
  5. Hỏi bác sĩ: với sức khoẻ hiện tại của bố, mục tầm soát nào còn có lợi, mục nào có thể dừng?
  6. Hỏi tiếp: dấu hiệu nào ở nhà thì phải đưa đi khám ngay?
  7. Ghi lại lời dặn và lịch hẹn, đọc lại cho bố mẹ nghe trước khi về.

Nếu bố mẹ sống xa, hãy thống nhất với người chăm sóc tại chỗ về danh sách dấu hiệu cần đưa đi viện, để không phải chờ gọi điện hỏi ý kiến.

Khi nào cần gặp bác sĩ ngay, khi nào gọi cấp cứu

Người cao tuổi hay có triệu chứng không điển hình: nhồi máu cơ tim có khi chỉ là mệt và khó thở, nhiễm trùng có khi chỉ là lú lẫn đột ngột chứ không sốt cao. Vì vậy mọi thay đổi đột ngột so với bình thường đều đáng được khám sớm. Những dấu hiệu nên đưa đi khám trong ngày: lú lẫn, nói lảm nhảm mới xuất hiện; ăn uống kém, nằm nhiều bất thường; ngã, dù có vẻ không đau; sụt cân nhanh; đi ngoài ra máu; tiểu ít, phù chân tăng dần.

Gọi cấp cứu ngay nếu: méo miệng, yếu hoặc tê nửa người, nói khó, nhìn mờ đột ngột; đau ngực, khó thở, vã mồ hôi; ngất; ngã rồi không đứng dậy được hoặc đau hông, không đi được; đau đầu dữ dội đột ngột; lơ mơ, gọi khó tỉnh. Với đột quỵ, ghi lại thời điểm bắt đầu có triệu chứng vì bác sĩ cấp cứu sẽ hỏi ngay câu này.

Câu hỏi thường gặp

Người 80 tuổi có nên nội soi đại tràng tầm soát không?

Theo USPSTF, người 76–85 tuổi được cân nhắc từng người dựa trên sức khoẻ chung và tiền sử tầm soát; trên 85 tuổi thường không làm. Nếu có triệu chứng như đi ngoài ra máu thì đó là khám bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định riêng.

Mẹ 68 tuổi chưa từng đo mật độ xương thì có cần đo không?

Có. USPSTF khuyến nghị mọi phụ nữ từ 65 tuổi đo mật độ xương. Kết quả giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ gãy xương và quyết định bước tiếp theo, kể cả lịch đo lại.

Bố 72 tuổi có nên xét nghiệm PSA không?

USPSTF khuyến cáo không tầm soát ung thư tiền liệt tuyến bằng PSA thường quy ở nam từ 70 tuổi, vì hại vượt lợi. Nếu bố có triệu chứng tiểu khó, tiểu ra máu, đau xương thì cần đi khám để bác sĩ quyết định.

Siêu âm động mạch chủ bụng là gì và ai cần làm?

Đó là siêu âm kiểm tra động mạch lớn ở bụng xem có phình hay không. USPSTF khuyến nghị làm một lần cho nam 65–75 tuổi từng hút thuốc. Phình động mạch chủ thường không triệu chứng nhưng có thể vỡ rất nguy hiểm.

Người già khoẻ mạnh có cần khám mỗi năm không?

Gặp bác sĩ mỗi năm có ích để đo huyết áp, rà soát thuốc, tiêm chủng, hỏi về té ngã và trí nhớ. Nhưng không có nghĩa phải làm lại toàn bộ xét nghiệm và chụp chiếu mỗi năm; bác sĩ chọn mục theo từng người.

Bố mẹ từ chối làm nội soi thì con nên làm gì?

Hãy hỏi lý do và để bác sĩ giải thích lợi hại, hỏi xem có lựa chọn khác như xét nghiệm phân tại nhà không. Người cao tuổi có quyền quyết định; điều quan trọng là quyết định được đưa ra khi đã hiểu thông tin.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138