Nguy cơ tim mạch tổng thể là ước tính khả năng một người bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ hay biến cố tim mạch khác trong một khoảng thời gian, thường là 10 năm, dựa trên nhiều yếu tố cộng lại: tuổi, giới, hút thuốc, huyết áp, cholesterol và đái tháo đường. Bác sĩ dùng con số này để quyết định cần theo dõi và can thiệp tới đâu.
Cách nhìn tổng thể ra đời vì từng yếu tố riêng lẻ dễ gây hiểu lầm: một người huyết áp hơi cao, mỡ máu hơi cao, có hút thuốc có thể nguy cơ cao hơn người chỉ có một chỉ số rất lệch. Bài này giải thích những thang tính phổ biến, các yếu tố nằm ngoài thang, giới hạn của chúng, và cách bạn chuẩn bị để buổi đánh giá có ích.
Vì sao một chỉ số riêng lẻ không đủ
Các yếu tố nguy cơ tim mạch không cộng mà nhân với nhau. Hút thuốc làm tổn thương lớp lót mạch máu, huyết áp cao tạo áp lực cơ học lên thành mạch, LDL cung cấp nguyên liệu cho mảng xơ vữa, đường huyết cao đẩy nhanh quá trình viêm. Có hai ba yếu tố ở mức vừa phải cùng lúc thường nguy hiểm hơn một yếu tố ở mức cao đơn độc.
Ngược lại, chỉ nhìn một chỉ số còn có thể dẫn tới can thiệp thừa. Người 30 tuổi không hút thuốc với LDL hơi cao có nguy cơ 10 năm rất thấp; điều trị dồn dập cho họ có thể chẳng mang thêm lợi ích bao nhiêu. Đánh giá tổng thể giúp dồn sự chú ý vào người thật sự cần.
Đây cũng là tinh thần chung của các khuyến cáo lớn: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Hiệp hội Tim mạch châu Âu (ESC) và ACC/AHA đều khuyên đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể ở người trưởng thành trước khi quyết định mức can thiệp với từng yếu tố. Hội Tim mạch học Việt Nam cũng tham chiếu các khuyến cáo quốc tế này trong khuyến cáo của mình.
Các thang ước tính nguy cơ thường gặp
Mỗi thang được xây dựng từ dữ liệu của một số quần thể nhất định, dùng cho một độ tuổi nhất định. Bảng dưới để bạn nhận ra tên thang khi bác sĩ nhắc tới:
| Thang | Do ai phát triển | Dùng cho ai | Ước tính gì |
|---|---|---|---|
| SCORE2 | Hiệp hội Tim mạch châu Âu (ESC), 2021 | Người 40–69 tuổi chưa có bệnh tim mạch | Nguy cơ 10 năm bị biến cố tim mạch gây tử vong và không tử vong |
| SCORE2-OP | ESC, 2021 | Người từ 70 tuổi | Tương tự, điều chỉnh cho người cao tuổi |
| Pooled Cohort Equations | ACC/AHA, 2013 | Người 40–79 tuổi | Nguy cơ 10 năm bị bệnh tim mạch do xơ vữa |
| Bảng nguy cơ tim mạch WHO | Tổ chức Y tế Thế giới, cập nhật 2019 | Người 40–74 tuổi, có phiên bản theo khu vực | Nguy cơ 10 năm, dùng được cả khi không có xét nghiệm cholesterol |
Các thang đều cần cùng một nhóm thông tin cơ bản: tuổi, giới, hút thuốc, huyết áp tâm thu, cholesterol và với một số thang là đái tháo đường. Thang của WHO có phiên bản dùng cân nặng thay cho cholesterol, hữu ích ở nơi chưa sẵn xét nghiệm. Các thang không dùng cho người đã có bệnh tim mạch do xơ vữa, đái tháo đường kèm tổn thương cơ quan, bệnh thận mạn nặng hay tăng cholesterol gia đình; những người này mặc nhiên được xếp nguy cơ cao hoặc rất cao.
Những yếu tố nằm ngoài thang nhưng bác sĩ vẫn cân nhắc
Hướng dẫn ACC/AHA 2018–2019 gọi đây là các yếu tố làm tăng nguy cơ, có ích khi người bệnh nằm ở vùng nguy cơ ranh giới hoặc trung bình:
- Cha mẹ, anh chị em ruột mắc bệnh tim mạch do xơ vữa sớm (nam trước 55 tuổi, nữ trước 65 tuổi).
- LDL kéo dài từ 4,1 mmol/L (160 mg/dL) trở lên.
- Hội chứng chuyển hoá: vòng eo lớn, triglycerid cao, HDL thấp, huyết áp và đường huyết cao đi cùng nhau.
- Bệnh thận mạn.
- Tiền sử tiền sản giật hoặc mãn kinh sớm trước 40 tuổi ở phụ nữ.
- Bệnh viêm mạn tính như viêm khớp dạng thấp, vảy nến, nhiễm HIV.
- Triglycerid kéo dài từ 2,0 mmol/L (175 mg/dL) trở lên.
- Lipoprotein(a) cao, ApoB cao, hoặc chỉ số viêm hs-CRP tăng kéo dài khi đã được đo.
Hướng dẫn ESC cũng nêu các yếu tố bổ sung tương tự, kèm hoàn cảnh xã hội và sức khoẻ tâm thần. Nếu bạn có một trong những điều này, hãy chủ động nói với bác sĩ, vì chúng không tự hiện ra trong phiếu xét nghiệm.
Một ví dụ: cùng nhà, hai mức nguy cơ
Anh Minh 52 tuổi và vợ là chị Hương 50 tuổi, sống ở Hà Nội, cùng đi khám. Cả hai có cholesterol toàn phần gần bằng nhau, khoảng 5,8 mmol/L. Anh Minh hút thuốc từ thời sinh viên, huyết áp tâm thu khoảng 145 mmHg. Chị Hương không hút thuốc, huyết áp 120 mmHg, mới mãn kinh năm ngoái.
Khi nhập vào một thang như SCORE2, nguy cơ 10 năm của anh Minh cao hơn chị Hương nhiều lần dù mỡ máu như nhau, chủ yếu vì thuốc lá, huyết áp và giới tính nam. Bác sĩ có thể ưu tiên bàn với anh Minh chuyện bỏ thuốc và kiểm soát huyết áp, trong khi với chị Hương là hẹn theo dõi mỡ máu sau mãn kinh, vì giai đoạn này LDL thường tăng.
Chi tiết đáng chú ý: nếu chị Hương có thêm tiền sử tiền sản giật khi mang thai, hoặc bố mẹ bị nhồi máu cơ tim sớm, cách nhìn của bác sĩ có thể thay đổi dù thang tính không đổi. Đó là lý do bạn nên kể đầy đủ tiền sử, không chỉ đưa tờ kết quả.
Giới hạn của thang tính và mặt trái cần biết
Thang tính là công cụ ước lượng cho nhóm người, không phải lời phán cho từng cá nhân. Nguy cơ 10% có nghĩa là trong 100 người giống bạn, khoảng 10 người có biến cố trong 10 năm; bạn có thể thuộc nhóm 90 hay nhóm 10, thang không biết. Các thang cũng được xây dựng chủ yếu từ dữ liệu châu Âu, Bắc Mỹ, có thể ước tính lệch khi áp vào người châu Á; một số hội chuyên môn khuyên hiệu chỉnh theo khu vực, đó là lý do WHO có bảng theo vùng.
Một giới hạn lớn nữa là tuổi. Vì tuổi chiếm phần lớn trong công thức, người trẻ gần như luôn có nguy cơ 10 năm thấp, kể cả khi mỡ máu và huyết áp đáng lo. Khuyến cáo ESC và ACC/AHA đều nhắc tới việc xem thêm nguy cơ suốt đời hoặc nguy cơ 30 năm ở người trẻ có yếu tố nguy cơ, để không bỏ sót người cần thay đổi sớm.
Ở chiều ngược lại, người cao tuổi dễ có điểm nguy cơ cao chỉ vì tuổi, trong khi lợi ích thực của can thiệp còn phụ thuộc sức khoẻ chung, các bệnh khác và mong muốn của họ. Vì vậy con số trên thang chỉ là điểm bắt đầu cuộc trao đổi, không phải quyết định cuối cùng.
Những hiểu lầm hay gặp về nguy cơ tim mạch
Mỡ máu bình thường thì tim mạch không sao. Mỡ máu chỉ là một phần. Người hút thuốc nhiều năm, huyết áp cao không kiểm soát vẫn có thể có nguy cơ cao với cholesterol bình thường. Ngược lại, người cholesterol hơi cao nhưng không yếu tố nào khác có thể nguy cơ thấp.
Thấy khoẻ, leo cầu thang không mệt nghĩa là tim tốt. Xơ vữa có thể tiến triển nhiều năm mà chưa làm hẹp lòng mạch tới mức gây khó chịu khi gắng sức. Không có triệu chứng không loại trừ được nguy cơ; đó cũng là lý do người khoẻ vẫn nên được đánh giá.
Điện tim bình thường là đủ yên tâm. Điện tim lúc nghỉ thường bình thường ở người có xơ vữa chưa gây thiếu máu cơ tim. Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) không khuyến cáo làm điện tim tầm soát cho người lớn nguy cơ thấp không triệu chứng. Đánh giá nguy cơ dựa trên các yếu tố đã nêu có giá trị hơn.
Nguy cơ thấp năm nay thì mười năm sau vẫn thấp. Tuổi tăng, huyết áp, cân nặng, đường huyết và mỡ máu đều có thể thay đổi. Nguy cơ cần được đánh giá lại định kỳ, thường dày hơn khi có thay đổi lớn như mãn kinh, phát hiện đái tháo đường hay bắt đầu tăng huyết áp.
Người gầy không cần lo tim mạch. Cân nặng chỉ là một yếu tố. Người gầy vẫn có thể hút thuốc, tăng huyết áp, mỡ máu cao do di truyền. Các thang tính nguy cơ phần lớn không dùng cân nặng làm biến chính.
Chuẩn bị trước buổi đánh giá nguy cơ và khi nào cần gặp bác sĩ
Buổi đánh giá có giá trị khi bác sĩ có đủ dữ kiện. Bạn có thể chuẩn bị theo các bước:
- Gom kết quả mỡ máu, đường huyết, chức năng thận gần nhất, kèm các năm trước nếu có.
- Ghi lại các lần đo huyết áp gần đây, nếu đã đo ở nhà thì mang theo sổ ghi.
- Ghi rõ tình trạng hút thuốc: số năm, số điếu mỗi ngày, đã bỏ từ khi nào.
- Liệt kê bệnh của bố mẹ, anh chị em: bệnh gì, phát hiện năm bao nhiêu tuổi.
- Với phụ nữ: tuổi mãn kinh, tiền sử tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ.
- Mang danh sách thuốc đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn.
- Hỏi bác sĩ: “Nguy cơ 10 năm của em khoảng bao nhiêu, thuộc nhóm nào?”, “Yếu tố nào của em đáng ưu tiên nhất?”, “Bao lâu nên đánh giá lại?”.
Nên đặt lịch đánh giá nếu bạn từ 40 tuổi trở lên mà chưa từng được tính nguy cơ, hoặc trẻ hơn mà có nhiều yếu tố nguy cơ. Gọi cấp cứu ngay khi có đau tức ngực kéo dài, khó thở đột ngột, vã mồ hôi, hoặc méo miệng, yếu tê nửa người, nói khó. Các ngưỡng, độ tuổi trong bài theo khuyến cáo được dùng rộng rãi; khuyến cáo có thể cập nhật và bác sĩ điều chỉnh theo từng người.
Câu hỏi thường gặp
Nguy cơ tim mạch 10 năm bao nhiêu là cao?
Mỗi thang và mỗi hướng dẫn chia ngưỡng khác nhau, và ngưỡng của SCORE2 còn thay đổi theo nhóm tuổi. Vì vậy không nên tự đối chiếu một con số phần trăm với ngưỡng lấy từ thang khác. Bác sĩ sẽ cho bạn biết bạn thuộc nhóm nào theo thang họ dùng.
Người dưới 40 tuổi có cần đánh giá nguy cơ tim mạch không?
Các thang 10 năm thường bắt đầu từ 40 tuổi, nhưng người trẻ vẫn nên được đánh giá các yếu tố nguy cơ riêng lẻ. Hướng dẫn ACC/AHA khuyên người 20 đến 39 tuổi đánh giá yếu tố nguy cơ định kỳ, và cân nhắc nguy cơ suốt đời nếu có nhiều yếu tố.
Có thể tự tính nguy cơ tim mạch trên mạng không?
Có thể tham khảo, nhưng cần nhập đúng số liệu, đúng đơn vị và chọn thang phù hợp với tuổi. Thang không tính tới tiền sử gia đình hay các yếu tố làm tăng nguy cơ khác. Mang kết quả tự tính tới bác sĩ để được giải thích, đừng tự quyết định dựa vào đó.
Đã có bệnh tim mạch thì có cần tính nguy cơ nữa không?
Người đã có bệnh tim mạch do xơ vữa như từng nhồi máu cơ tim, đặt stent, đột quỵ do nhồi máu được xếp nguy cơ rất cao, không cần dùng các thang dành cho người chưa có bệnh. Việc theo dõi lúc này do bác sĩ tim mạch đảm nhận.
Nguy cơ tim mạch có giảm được không?
Một số yếu tố như tuổi, giới, gen không thay đổi được, nhưng hút thuốc, huyết áp, mỡ máu và đường huyết thay đổi được, và nguy cơ ước tính giảm theo. Kế hoạch cụ thể cho từng người nên được xây dựng cùng bác sĩ, dựa trên yếu tố nổi trội nhất.
Phụ nữ có nguy cơ tim mạch thấp hơn nam không?
Ở cùng độ tuổi, phụ nữ trước mãn kinh thường có nguy cơ thấp hơn nam, nhưng khoảng cách thu hẹp sau mãn kinh. Tiền sử tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ, mãn kinh sớm làm nguy cơ tăng. Phụ nữ không nên chủ quan vì nghĩ bệnh tim là bệnh của nam giới.