Trong các mục chẩn đoán hình ảnh và thăm dò chức năng, chỉ một số ít có lý do rõ ở người khoẻ không triệu chứng theo khuyến cáo phổ biến: đo mật độ xương ở phụ nữ từ 65 tuổi, chụp cắt lớp liều thấp tầm soát phổi ở người hút thuốc nhiều đủ tiêu chí, siêu âm động mạch chủ bụng một lần ở nam 65 đến 75 tuổi từng hút thuốc, chụp nhũ ảnh theo tuổi. Các mục khác như siêu âm tuyến giáp, điện tim, X-quang ngực, siêu âm tim hay chụp toàn thân thường nên để bác sĩ chỉ định khi có lý do.
Siêu âm bụng là trường hợp ở giữa: rất hay có trong gói khám, không có hại trực tiếp, cho thấy gan nhiễm mỡ hay sỏi, nhưng cũng hay phát hiện những thứ nhỏ vô hại khiến bạn lo. Bài này đi qua từng mục, nói rõ nó trả lời câu hỏi gì, mặt trái là gì, và lúc nào mới thật sự cần.
Từng mục hình ảnh và thăm dò: có lý do khi nào
Cột giữa ghi theo khuyến cáo của Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) và các hội chuyên ngành, áp dụng cho người không triệu chứng. Khuyến cáo có thể cập nhật, và bác sĩ điều chỉnh theo từng người.
| Mục | Ở người khoẻ không triệu chứng | Thường có lý do khi |
|---|---|---|
| Đo mật độ xương (DEXA) | Khuyên ở phụ nữ từ 65 tuổi, sớm hơn ở người sau mãn kinh có nguy cơ | Dùng corticoid lâu ngày, gãy xương sau va chạm nhẹ |
| Chụp cắt lớp liều thấp ngực | Khuyên ở người 50 đến 80 tuổi hút thuốc nhiều năm theo tiêu chí | Bác sĩ đánh giá đủ tiêu chí về số năm hút |
| Siêu âm động mạch chủ bụng | Khuyên một lần ở nam 65 đến 75 tuổi từng hút thuốc | Tiền sử gia đình phình động mạch chủ |
| Siêu âm tuyến giáp | USPSTF khuyên không tầm soát ung thư tuyến giáp ở người không triệu chứng | Sờ thấy khối, bướu cổ, tiền sử chiếu xạ vùng cổ |
| Điện tim lúc nghỉ, điện tim gắng sức | USPSTF khuyên không làm thường quy ở người nguy cơ thấp | Đau ngực, hồi hộp, khó thở, bác sĩ cần đánh giá |
| X-quang ngực | Không dùng để tầm soát ung thư phổi | Ho kéo dài, yêu cầu theo nghề nghiệp, khám sức khoẻ đi làm |
| Siêu âm động mạch cảnh | USPSTF khuyên không tầm soát hẹp động mạch cảnh ở người không triệu chứng | Bác sĩ nghi có bệnh mạch máu |
| Chụp cắt lớp, cộng hưởng từ toàn thân | Không hội chuyên môn lớn nào khuyên làm thường quy | Hầu như chỉ khi có chỉ định cụ thể |
Khi thấy một mục nằm ở cột "không khuyên làm thường quy" trong gói của mình, không có nghĩa nơi khám làm sai; nó chỉ có nghĩa bạn nên hỏi vì sao mục đó lại được chọn cho bạn.
Siêu âm bụng: được gì, và cái giá của những phát hiện tình cờ
Siêu âm bụng gần như luôn có trong gói khám tổng quát ở nước ta. Nó không dùng tia xạ, nhanh, không đau, và có thể thấy gan nhiễm mỡ, sỏi mật, sỏi thận, một số khối bất thường. Với người uống rượu nhiều, thừa cân hay mang viêm gan B, siêu âm gan là mục có lý do rõ; ở người mang viêm gan B mạn, bác sĩ chuyên khoa thường đặt lịch siêu âm định kỳ riêng.
Mặt trái nằm ở những gì siêu âm thấy mà không cần thấy. Nang gan nhỏ, nang thận đơn thuần, u máu gan nhỏ, polyp túi mật vài milimét, sỏi mật không gây triệu chứng là những phát hiện khá thường gặp ở người khoẻ. Đa số chỉ cần ghi nhận hoặc theo dõi, nhưng dòng chữ trên phiếu dễ khiến người đọc lo lắng, đi khám thêm nhiều nơi, có khi đòi chụp cắt lớp.
Cách nhìn hợp lý: siêu âm bụng chấp nhận được trong gói, nhưng khi phiếu có phát hiện, nên để bác sĩ nói phát hiện đó cần làm gì, thay vì tự tra mạng. Câu nên hỏi: "Phát hiện này có cần theo dõi không, bao lâu một lần, và dấu hiệu nào thì em phải quay lại sớm?"
Một mẹo nhỏ: giữ lại mô tả siêu âm các năm. Một nang thận ba năm liền không đổi kích thước nói lên nhiều điều hơn một lần siêu âm bất kỳ, và giúp bác sĩ yên tâm không cần làm thêm. Nếu đổi nơi khám, mang theo các phiếu cũ để người siêu âm mới có cơ sở so sánh.
Điện tim và các thăm dò tim: vì sao không phải càng nhiều càng tốt
Điện tim lúc nghỉ. Rẻ, nhanh, không hại, nên hay có trong gói. Nhưng ở người không triệu chứng và nguy cơ thấp, điện tim thường quy hiếm khi đổi được cách chăm sóc, trong khi những thay đổi không đặc hiệu trên điện tim lại khá thường gặp và dẫn tới siêu âm tim, điện tim gắng sức không cần thiết.
Điện tim gắng sức. Có giá trị khi bác sĩ cần đánh giá đau ngực hay khó thở khi gắng sức. Ở người khoẻ, tỷ lệ dương tính giả đáng kể, và một kết quả dương tính giả có thể dẫn tới chụp mạch vành, một thủ thuật xâm lấn.
Siêu âm tim. Dành cho người có triệu chứng, có tiếng thổi khi nghe tim, tăng huyết áp lâu năm cần đánh giá, hay tiền sử gia đình bệnh cơ tim. Không phải mục tầm soát cho mọi người.
Điều thật sự đánh giá nguy cơ tim mạch. Huyết áp, mỡ máu, đường huyết, hút thuốc, tuổi, giới và tiền sử gia đình, gộp lại thành một ước tính nguy cơ tổng thể. Bác sĩ dùng ước tính này để quyết định có cần làm thêm gì, hiệu quả hơn bất kỳ máy đo nào làm đại trà.
Khi nào điện tim vẫn đáng có. Điện tim nền có thể hữu ích ở người lớn tuổi, người có bệnh tim mạch, người sắp phẫu thuật hay bắt đầu một số thuốc ảnh hưởng nhịp tim. Đó là chỉ định có lý do, do bác sĩ đặt, khác với làm đồng loạt cho mọi người.
Chụp toàn thân và X-quang ngực: hai mục hay bị hiểu sai
Chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ "toàn thân" được quảng cáo như cách nhìn thấu mọi thứ bên trong. Vấn đề là chụp kỹ người khoẻ sẽ thấy rất nhiều thứ nhỏ: nốt phổi vài milimét, nang thận, khối nhỏ ở tuyến thượng thận, thoái hoá cột sống. Phần lớn vô hại, nhưng mỗi thứ có thể kéo theo chụp lại, sinh thiết, và lo âu kéo dài. Chụp cắt lớp còn có liều tia xạ, cộng dồn nếu làm mỗi năm. Không hội chuyên môn lớn nào khuyên làm thường quy cho người không triệu chứng.
X-quang ngực thì ngược lại: rất phổ biến, liều thấp, thường được yêu cầu trong khám sức khoẻ đi làm. Nhưng nhiều người tưởng X-quang ngực là cách tầm soát ung thư phổi, điều này không đúng. Các nghiên cứu lớn cho thấy X-quang ngực định kỳ không giảm tử vong do ung thư phổi; tầm soát ung thư phổi được khuyến cáo là chụp cắt lớp liều thấp, chỉ cho người đủ tiêu chí về tuổi và số năm hút thuốc.
Nếu bạn hút thuốc nhiều năm và lo về phổi, câu đúng để hỏi không phải "có X-quang chưa" mà là "em có thuộc nhóm nên chụp cắt lớp liều thấp không". Câu trả lời phụ thuộc vào tuổi, số năm hút, số lượng hút mỗi ngày và thời gian đã bỏ thuốc nếu có.
Khi gói có mục hình ảnh bạn phân vân: cách quyết định
Bốn bước sau áp dụng cho bất kỳ mục chụp chiếu hay thăm dò nào bạn thấy trong danh mục mà không chắc có cần.
- Tra mục đó trong bảng ở trên: nó thuộc nhóm có khuyến cáo cho người như bạn, hay nhóm "để bác sĩ chỉ định"?
- Tự hỏi mình có triệu chứng hay yếu tố nguy cơ nào liên quan không: đau ngực khi gắng sức, sờ thấy khối ở cổ, hút thuốc nhiều năm, gia đình có người phình động mạch chủ.
- Hỏi bác sĩ: "Nếu mục này ra bất thường, bước tiếp theo sẽ là gì?" Nếu bước tiếp theo là chuỗi chụp chiếu, thủ thuật mà bạn không sẵn lòng, hãy cân nhắc kỹ trước khi làm bước đầu.
- Nếu vẫn phân vân, hoãn lại. Mục không có khuyến cáo cho người khoẻ thì hoãn không làm bạn mất gì; khi có triệu chứng, bác sĩ sẽ chỉ định đúng lúc.
Ông Bình, 66 tuổi ở Khánh Hoà, từng hút thuốc ba mươi năm, cầm gói khám có siêu âm tuyến giáp và siêu âm động mạch cảnh nhưng không có siêu âm động mạch chủ bụng. Khi hỏi bác sĩ theo các bước trên, ông được khuyên làm siêu âm động mạch chủ bụng một lần và bỏ hai mục kia.
Khi nào cần gặp bác sĩ ngay
Mọi điều ở trên dành cho người không có triệu chứng. Khi có triệu chứng, các mục hình ảnh trở thành công cụ chẩn đoán và bác sĩ sẽ chỉ định đúng loại: đau bụng kéo dài hay tái đi tái lại, vàng da, sờ thấy khối ở cổ hay ở bụng, ho kéo dài nhiều tuần, ho ra máu, hồi hộp, đánh trống ngực, khó thở khi gắng sức, đau ngực khi leo cầu thang.
Đi cấp cứu ngay nếu đau ngực dữ dội hay tức ngực kéo dài, đau lan lên hàm, ra tay, kèm vã mồ hôi; khó thở đột ngột; đau bụng hay đau lưng dữ dội đột ngột, nhất là ở người lớn tuổi từng hút thuốc; ngất; yếu tê nửa người, méo miệng, nói khó.
Nếu phiếu siêu âm hay chụp chiếu của bạn có một phát hiện, hãy hẹn gặp bác sĩ để được giải thích. Phần lớn phát hiện tình cờ chỉ cần theo dõi, nhưng việc quyết định thuộc về bác sĩ đã xem hình ảnh và biết bối cảnh của bạn. Đừng tự đi chụp thêm ở nơi khác chỉ để "xem cho chắc" trước khi gặp bác sĩ, vì mỗi lần chụp lại có thể đưa ra thêm một mô tả mới khiến mọi thứ rối hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên siêu âm tuyến giáp mỗi năm khi khám tổng quát không?
Ở người không triệu chứng, USPSTF khuyên không tầm soát ung thư tuyến giáp vì siêu âm phát hiện rất nhiều nhân nhỏ vô hại, dẫn tới chọc hút, phẫu thuật không cần. Nếu sờ thấy khối, có bướu cổ hay tiền sử chiếu xạ vùng cổ, hãy gặp bác sĩ để được chỉ định.
X-quang ngực bình thường có nghĩa là phổi không có ung thư không?
Không. X-quang ngực không phải công cụ tầm soát ung thư phổi và có thể bỏ sót tổn thương nhỏ. Người đủ tiêu chí về tuổi và số năm hút thuốc nên hỏi bác sĩ về chụp cắt lớp liều thấp, phương pháp được khuyến cáo.
Chụp cắt lớp toàn thân có hại gì nếu tự trả tiền?
Ngoài liều tia xạ, cái hại chính là phát hiện tình cờ: nhiều nốt, nang nhỏ vô hại dẫn tới chụp lại, sinh thiết, lo âu. Không hội chuyên môn lớn nào khuyên chụp toàn thân thường quy cho người không triệu chứng.
Điện tim bình thường thì tim có khoẻ không?
Điện tim lúc nghỉ bình thường không loại trừ được bệnh mạch vành hay các bệnh tim khác. Nguy cơ tim mạch được đánh giá tốt hơn bằng huyết áp, mỡ máu, đường huyết, hút thuốc, tuổi và tiền sử gia đình. Có triệu chứng thì cần gặp bác sĩ dù điện tim bình thường.
Siêu âm thấy nang gan, nang thận có đáng lo không?
Nang đơn thuần ở gan và thận là phát hiện khá thường gặp và đa số vô hại. Tuy vậy, chỉ bác sĩ đã xem mô tả hình ảnh mới nói được nang của bạn thuộc loại nào và có cần theo dõi không. Mang phiếu tới bác sĩ để được giải thích.
Ai nên siêu âm động mạch chủ bụng?
USPSTF khuyên siêu âm một lần ở nam giới 65 đến 75 tuổi từng hút thuốc. Người có tiền sử gia đình phình động mạch chủ nên hỏi bác sĩ. Khuyến cáo có thể cập nhật và bác sĩ sẽ cân nhắc theo từng người.