Có. Nhóm thuốc giảm đau chống viêm không steroid, dùng nhiều cho đau khớp, đau lưng, đau bụng kinh, có thể làm giảm chức năng thận, nhất là khi dùng kéo dài, dùng ở người lớn tuổi, người mất nước hoặc người đã có bệnh thận, tim, tăng huyết áp. Tổn thương này thường không gây đau và chỉ thấy qua xét nghiệm.
Điều này không có nghĩa thuốc giảm đau là xấu hay ai dùng cũng hỏng thận. Phần lớn người khoẻ dùng ngắn ngày theo hướng dẫn không gặp vấn đề. Bài này giúp bạn nhận ra mình có thuộc nhóm cần cẩn thận không, nên kiểm tra thận bằng xét nghiệm gì và những tình huống phải báo bác sĩ ngay. Bài không đưa ra lời khuyên chọn thuốc hay liều.
Vì sao một số thuốc giảm đau ảnh hưởng tới thận
Thận cần một dòng máu ổn định để lọc. Khi cơ thể thiếu nước, khi huyết áp thấp hay khi tim bơm yếu, thận tự giữ dòng máu của mình bằng các chất trung gian gọi là prostaglandin, giúp giãn mạch máu đi vào cầu thận. Nhóm thuốc giảm đau chống viêm không steroid hoạt động bằng cách giảm prostaglandin để bớt đau, bớt viêm, và đồng thời làm yếu đi cơ chế tự bảo vệ đó.
Ở người khoẻ, đủ nước, cơ chế này ít khi cần huy động nên ảnh hưởng thường nhỏ. Nhưng ở người lớn tuổi, người đang tiêu chảy, sốt, nắng nóng ra nhiều mồ hôi, người đã có bệnh thận hay suy tim, thận phụ thuộc nhiều vào prostaglandin hơn. Khi đó dùng thuốc có thể làm mức lọc tụt nhanh, gọi là tổn thương thận cấp.
Ngoài ra, dùng thuốc giảm đau kéo dài nhiều năm, liều cao, có liên quan tới tổn thương mô thận mạn tính. Thuốc cũng có thể làm giữ muối nước, tăng huyết áp, gián tiếp làm hại thận ở người vốn có tăng huyết áp. Những thay đổi này diễn ra lặng lẽ, không đau, không thay đổi lượng nước tiểu ở giai đoạn đầu.
Cần phân biệt rõ: nguy cơ không giống nhau giữa các loại thuốc giảm đau, giữa liều thấp và liều cao, giữa vài ngày và vài năm. Bài này không xếp hạng thuốc nào an toàn hơn; điều đó phụ thuộc vào bệnh nền, tuổi và các thuốc khác bạn đang dùng, và chỉ người kê đơn hoặc dược sĩ nắm đủ thông tin mới cân nhắc được.
Ai cần cẩn thận nhất
Các tài liệu chuyên môn và hướng dẫn KDIGO đều nhắc tới việc rà soát thuốc giảm đau ở những người sau. Nếu bạn hoặc bố mẹ thuộc một trong các nhóm này, hãy nói với bác sĩ trước khi dùng thuốc giảm đau thường xuyên:
- Người trên 60 tuổi, đặc biệt khi dùng nhiều loại thuốc cùng lúc.
- Người đã có bệnh thận mạn hoặc từng có eGFR thấp.
- Người có suy tim, xơ gan, hoặc từng phù nhiều.
- Người tăng huyết áp đang dùng thuốc lợi tiểu hoặc một số thuốc huyết áp tác động lên thận; kết hợp ba nhóm thuốc này làm tăng rõ nguy cơ tổn thương thận cấp.
- Người đái tháo đường lâu năm.
- Người đang mất nước: tiêu chảy, nôn, sốt cao, lao động ngoài trời nắng nóng, uống ít nước.
- Người phải dùng thuốc giảm đau hằng ngày nhiều tuần, nhiều tháng cho đau khớp, đau lưng mạn tính.
Thuộc nhóm nguy cơ không có nghĩa là không được dùng thuốc giảm đau. Nó có nghĩa là việc chọn thuốc, thời gian dùng và theo dõi thận cần do bác sĩ hoặc dược sĩ cân nhắc, thay vì tự mua theo lời quen biết.
Thuốc trôi nổi, thuốc gia truyền: rủi ro khó thấy nhất
Ở nhiều gia đình, người lớn tuổi đau nhức xương khớp hay dùng các loại thuốc viên, thuốc tán, thuốc ngâm được giới thiệu là "gia truyền", "thảo dược", không có nhãn rõ ràng. Cơ quan quản lý dược đã nhiều lần cảnh báo về các sản phẩm trôi nổi trộn tân dược mà không ghi trên nhãn, trong đó có thuốc giảm đau chống viêm và corticoid. Người dùng thấy "hết đau nhanh" nên tin dùng lâu dài, trong khi chính lượng thuốc ẩn ấy có thể gây hại thận, dạ dày và nhiều cơ quan khác.
Một số thảo dược không rõ nguồn gốc cũng tự chúng có độc tính trên thận. Vì người dùng không biết mình đang uống gì, bác sĩ cũng khó đánh giá. Đây là lý do khi đi khám, câu hỏi "bác có đang uống thuốc gì không" phải bao gồm cả thuốc nam, thuốc bắc, thuốc gói, thực phẩm chức năng.
Việc bạn có thể làm: khi đưa bố mẹ đi khám, gom tất cả các loại đang dùng vào một túi, chụp ảnh hoặc mang theo. Đừng chỉ kể tên vì tên gọi dân gian thường không giúp bác sĩ biết thành phần. Nếu sản phẩm không rõ nguồn gốc, hãy hỏi bác sĩ có nên tạm ngưng không.
Nên kiểm tra thận bằng gì khi dùng thuốc giảm đau lâu ngày
Không có lịch chuẩn chung cho mọi người; bác sĩ sẽ quyết định dựa trên tuổi, bệnh nền và loại thuốc. Bảng dưới giúp bạn biết các xét nghiệm thường được dùng và mỗi cái trả lời câu hỏi gì.
| Xét nghiệm | Trả lời câu hỏi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Creatinin máu và eGFR | Thận còn lọc tốt không, có giảm so với trước không | Nên có kết quả trước khi bắt đầu dùng kéo dài để làm mốc |
| Kali máu | Thận có còn thải kali bình thường không | Đặc biệt khi đang dùng kèm một số thuốc huyết áp, lợi tiểu |
| Tổng phân tích nước tiểu | Có protein, hồng cầu, bạch cầu bất thường không | Rẻ, nhanh, có trong gói khám |
| ACR niệu | Có albumin rò qua màng lọc không | Hữu ích ở người có đái tháo đường, tăng huyết áp |
| Đo huyết áp | Thuốc có làm huyết áp tăng không | Thuốc giảm đau chống viêm có thể làm tăng huyết áp ở một số người |
Điểm mấu chốt là có mốc trước và so sánh sau. Một kết quả eGFR đơn lẻ trong lúc đang dùng thuốc khó diễn giải nếu không biết trước đó ra sao. Người phải dùng thuốc giảm đau dài ngày nên hỏi bác sĩ về một lịch xét nghiệm cụ thể cho mình.
Đau kéo dài: tìm nguyên nhân thay vì chỉ tìm thuốc
Phần lớn người dùng thuốc giảm đau dài ngày đang sống chung với một cơn đau chưa được tìm nguyên nhân kỹ: đau gối, đau lưng, đau vai gáy kéo dài nhiều tháng. Mỗi lần đau lại mua thuốc, hết thuốc lại mua tiếp, vòng lặp có thể kéo dài nhiều năm mà chưa lần nào được bác sĩ cơ xương khớp khám.
Một buổi khám đúng chuyên khoa thường mang lại nhiều hơn một đơn thuốc: xác định nguyên nhân, xem có cần chụp chiếu, có phương pháp nào không dùng thuốc hay không, và nếu cần thuốc thì loại nào hợp với thận, dạ dày, tim mạch của riêng bạn. Khi nguyên nhân được xử lý, nhu cầu dùng thuốc giảm đau thường giảm theo, kéo theo nguy cơ cho thận cũng giảm.
Nếu bạn là con cái, hãy chú ý xem bố mẹ có đang "sống bằng thuốc giảm đau" không: tủ thuốc có nhiều vỉ giống nhau, bố mẹ nhắc chuyện đau thường xuyên, hay nhờ mua thuốc. Đó là tín hiệu nên đưa bố mẹ đi khám, vừa để trị cơn đau tận gốc hơn, vừa để kiểm tra thận một lần. Mang theo cả túi thuốc đang dùng trong buổi khám đó.
Tình huống: bà Hoa đau gối và tủ thuốc trong nhà
Giả định bà Hoa 70 tuổi ở Huế, tăng huyết áp, đau khớp gối nhiều năm. Bà tự mua thuốc giảm đau ở hiệu thuốc gần nhà, ngày nào đau là uống, thêm một gói thuốc "trị khớp" người quen gửi. Mùa hè vừa rồi bà bị tiêu chảy hai ngày, ăn uống kém, vẫn uống thuốc giảm đau đều. Con gái đưa bà đi khám vì thấy bà mệt, phù nhẹ hai chân.
Xét nghiệm cho thấy creatinin tăng rõ so với lần khám đầu năm. Bác sĩ hỏi kỹ và gom được bức tranh: tuổi cao, tăng huyết áp đang dùng thuốc, mất nước do tiêu chảy, cộng với thuốc giảm đau hằng ngày và một sản phẩm không rõ thành phần. Bà được điều chỉnh thuốc, bù nước và theo dõi sát; chức năng thận cải thiện dần trong vài tuần.
Bài học không phải là "đừng bao giờ dùng thuốc giảm đau". Bài học là: người có nguy cơ nên để bác sĩ biết mình dùng thuốc giảm đau thường xuyên, và khi ốm mất nước, cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ có nên tạm ngưng thuốc giảm đau, thuốc huyết áp nào hay không. Đây là câu hỏi đơn giản nhưng ít ai nghĩ tới.
Khi nào cần gặp bác sĩ, khi nào phải đi ngay
Hãy đặt lịch gặp bác sĩ nếu bạn đã dùng thuốc giảm đau gần như hằng ngày quá vài tuần, nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ mà chưa từng kiểm tra thận, hoặc nếu đang dùng sản phẩm "trị đau nhức" không rõ thành phần. Mang theo tất cả các loại thuốc, sản phẩm đang dùng. Câu nên hỏi: với thận và bệnh nền của mình, loại giảm đau nào phù hợp hơn; cần xét nghiệm thận khi nào; khi ốm sốt, tiêu chảy thì làm gì với thuốc đang uống.
Đi khám ngay trong ngày khi đang dùng thuốc giảm đau mà: tiểu ít hẳn đi hoặc gần như không tiểu; phù mặt, phù chân tăng nhanh; khó thở; mệt lả, buồn nôn, lơ mơ; đi ngoài phân đen hoặc nôn ra máu, vì nhóm thuốc này cũng có thể gây chảy máu tiêu hoá. Đây là những tình huống không nên tự xử lý ở nhà. Người lớn tuổi sống một mình nên được người thân hỏi han thường xuyên hơn trong những đợt ốm, vì các dấu hiệu này dễ bị chính người bệnh xem nhẹ.
Đừng tự ngưng đột ngột thuốc do bác sĩ kê cho bệnh khác chỉ vì lo cho thận; hãy hỏi người kê đơn. Khuyến cáo về dùng thuốc có thể được cập nhật, và bác sĩ sẽ cân nhắc lợi hại cho từng người.
Câu hỏi thường gặp
Uống thuốc giảm đau vài ngày có làm hỏng thận không?
Với người khoẻ, đủ nước, dùng ngắn ngày theo hướng dẫn trên nhãn hoặc của dược sĩ thì nguy cơ thường thấp. Nguy cơ tăng rõ ở người lớn tuổi, người mất nước, người có bệnh thận, tim hoặc đang dùng một số thuốc huyết áp.
Loại thuốc giảm đau nào an toàn cho thận?
Không có câu trả lời chung cho mọi người. Mỗi loại thuốc giảm đau có lợi và hại riêng, liên quan cả thận, gan, dạ dày, tim mạch. Việc chọn loại phù hợp cần bác sĩ hoặc dược sĩ cân nhắc theo bệnh nền của bạn.
Thuốc nam trị đau khớp có hại thận không?
Một số sản phẩm không rõ nguồn gốc đã bị phát hiện trộn tân dược không ghi trên nhãn, và một số thảo dược tự thân có độc tính với thận. Hãy mang sản phẩm theo khi đi khám để bác sĩ đánh giá.
Dùng thuốc giảm đau lâu ngày bao lâu nên xét nghiệm thận?
Không có mốc chung. Người có nguy cơ thường được bác sĩ hẹn kiểm tra creatinin, eGFR và có thể kali trước khi bắt đầu dùng dài ngày và định kỳ sau đó. Hãy hỏi bác sĩ lịch cụ thể cho mình.
Đang bị tiêu chảy có nên tiếp tục thuốc giảm đau không?
Mất nước làm thận nhạy cảm hơn với nhóm thuốc giảm đau chống viêm. Khi đang tiêu chảy, nôn, sốt cao, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi tiếp tục thuốc giảm đau và một số thuốc huyết áp.
Thuốc giảm đau dạng bôi ngoài da có ảnh hưởng thận không?
Thuốc bôi ngấm vào máu ít hơn nhiều so với thuốc uống nên nguy cơ với thận thường thấp hơn, nhưng không bằng không khi dùng diện rộng, kéo dài. Người có bệnh thận nên hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.