AmTham.comÂm Thầm
Bệnh thận mạn và đường tiết niệu

Tiểu máu vi thể khi khám định kỳ: vì sao vẫn cần tìm nguyên nhân dù không đau

Nước tiểu trông bình thường nhưng xét nghiệm báo có hồng cầu. Tiểu máu vi thể là gì, nguyên nhân hay gặp, khi nào cần khám thận, tiết niệu và khi nào phải đi ngay.

Grey-haired Vietnamese man in his late fifties rests on a bench under a tree in a hospital courtyard, viewed from behind at a distance, soft overcast light, calm green tones

Tiểu máu vi thể là khi nước tiểu có hồng cầu nhưng mắt thường không thấy, chỉ phát hiện qua xét nghiệm. Phần lớn trường hợp có nguyên nhân lành tính hoặc tạm thời, nhưng vì một số ít liên quan tới bệnh thận, sỏi hay khối u đường tiết niệu, các hướng dẫn tiết niệu khuyên không bỏ qua mà xác nhận lại và tìm nguyên nhân theo mức nguy cơ.

Điều khiến nhiều người lúng túng là tiểu máu vi thể không gây đau, không đổi màu nước tiểu. Một dòng "ERY 1+" hay "BLD dương tính" trên phiếu dễ bị lướt qua hoặc ngược lại gây lo quá mức. Bài này giải thích cách xác nhận đúng, các nguyên nhân thường gặp, ai cần được khám kỹ hơn và những gì người đi khám nên chuẩn bị.

Que thử dương tính chưa phải là tiểu máu

Ô "máu" trên que thử nước tiểu phản ứng với hemoglobin, không đếm hồng cầu. Vì vậy que có thể dương tính khi trong nước tiểu có hemoglobin tự do do hồng cầu vỡ, hoặc có myoglobin từ cơ bị tổn thương sau tập nặng, dù thực tế không có nhiều hồng cầu. Que cũng dương tính khi mẫu lẫn máu kinh.

Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ (AUA) định nghĩa tiểu máu vi thể là từ ba hồng cầu trở lên trên mỗi vi trường độ phóng đại lớn khi soi cặn nước tiểu dưới kính hiển vi, trên một mẫu lấy đúng cách. Nói cách khác, một dòng dương tính trên que thử chỉ là lý do để soi cặn, chưa phải chẩn đoán. Nhiều phiếu khám định kỳ chỉ có que thử, nên bước đầu tiên thường là làm lại kèm soi cặn.

Có một nhầm lẫn ngược chiều cũng hay gặp: nước tiểu đỏ sau khi ăn thanh long ruột đỏ, củ dền, hay khi dùng một số thuốc. Sắc tố này làm nước tiểu đổi màu nhưng không có hồng cầu. Nếu bạn thấy nước tiểu đỏ, hãy nhớ lại bữa ăn trước đó, nhưng đừng tự kết luận; một xét nghiệm nước tiểu đơn giản sẽ phân biệt được. Ngưỡng định nghĩa có thể được cập nhật theo hướng dẫn mới.

Nguyên nhân thường gặp theo nhóm

Tiểu máu có thể xuất phát từ bất kỳ đâu dọc đường tiết niệu: thận, niệu quản, bàng quang, niệu đạo, tuyến tiền liệt. Bảng dưới xếp các nguyên nhân theo nhóm để bạn hình dung, không dùng để tự chẩn đoán.

NhómVí dụGợi ý thường đi kèm
Tạm thời, lành tínhKinh nguyệt, tập nặng, quan hệ tình dục gần lúc lấy mẫu, sốt, đặt ống thôngLàm lại sau vài ngày thường hết
Nhiễm trùngViêm bàng quang, viêm tuyến tiền liệtBạch cầu, nitrit dương tính, tiểu buốt, tiểu rắt
SỏiSỏi thận, sỏi niệu quản, sỏi bàng quangCó thể có cơn đau hông lưng, có thể không
Tuyến tiền liệtPhì đại lành tính ở nam lớn tuổiTiểu đêm, tiểu khó, dòng tiểu yếu
Bệnh cầu thậnCác bệnh viêm cầu thận, bệnh di truyềnKèm protein niệu, hồng cầu biến dạng, trụ hồng cầu, tăng huyết áp, eGFR giảm
Khối uUng thư bàng quang, thận, đường tiết niệuHay gặp hơn ở người lớn tuổi, nam, hút thuốc, phơi nhiễm hoá chất nghề nghiệp

Phần lớn người có tiểu máu vi thể thuộc ba nhóm đầu. Nhóm khối u chiếm tỷ lệ nhỏ, nhưng đó là lý do các hướng dẫn khuyên đánh giá theo nguy cơ thay vì bỏ qua. Bác sĩ sẽ dựa vào tuổi, giới, hút thuốc, nghề nghiệp, số lượng hồng cầu và các dấu hiệu đi kèm để quyết định khám tới đâu.

Các bước bác sĩ thường đi qua

Không phải ai cũng cần mọi xét nghiệm. Thứ tự dưới đây là khung chung; bác sĩ sẽ dừng ở bước nào tuỳ kết quả và mức nguy cơ của bạn.

  1. Hỏi kỹ hoàn cảnh lấy mẫu: kỳ kinh, tập luyện, sốt, quan hệ, thủ thuật gần đây; nếu có, làm lại mẫu sau vài ngày.
  2. Soi cặn nước tiểu để đếm hồng cầu và xem hình dạng; hồng cầu biến dạng hay trụ hồng cầu gợi ý nguồn gốc từ cầu thận.
  3. Cấy nước tiểu nếu có dấu hiệu nhiễm trùng; sau khi điều trị nhiễm trùng, làm lại để xem hồng cầu còn không.
  4. Xét nghiệm creatinin, eGFR, protein hoặc albumin niệu và đo huyết áp để đánh giá thận.
  5. Chẩn đoán hình ảnh: thường bắt đầu bằng siêu âm thận, bàng quang; người nguy cơ cao hơn có thể được chụp cắt lớp hệ tiết niệu.
  6. Ở người có nguy cơ trung bình hoặc cao, bác sĩ tiết niệu có thể đề nghị nội soi bàng quang để nhìn trực tiếp lòng bàng quang.

Hướng dẫn năm 2020 của AUA phân người bệnh thành nhóm nguy cơ thấp, trung bình và cao để quyết định có cần chụp chiếu, nội soi hay chỉ làm lại xét nghiệm nước tiểu. Điều này giúp tránh khám thừa cho người trẻ nguy cơ thấp, mà vẫn không bỏ sót ở người nguy cơ cao.

Chuẩn bị gì trước buổi khám tiểu máu

Bác sĩ tiết niệu thường đặt rất nhiều câu hỏi về hoàn cảnh, vì chính thông tin này quyết định cần khám tới đâu. Chuẩn bị sẵn giúp buổi khám ngắn gọn và chính xác hơn:

  • Tất cả phiếu xét nghiệm nước tiểu cũ, để biết hồng cầu xuất hiện từ bao giờ, có liên tục không.
  • Hoàn cảnh hôm lấy mẫu: có đang hành kinh, vừa tập nặng, vừa sốt, vừa quan hệ hay làm thủ thuật gì không.
  • Tiền sử hút thuốc: hút bao nhiêu năm, mỗi ngày bao nhiêu, đã bỏ từ khi nào.
  • Công việc hiện tại và trước đây, đặc biệt nếu tiếp xúc thuốc nhuộm, cao su, sơn, dung môi, hoá chất công nghiệp.
  • Danh sách thuốc đang dùng, nhất là thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu.
  • Tiền sử sỏi, nhiễm trùng tiểu, bệnh tuyến tiền liệt; người thân có bệnh thận, tiểu máu kéo dài hay giảm thính lực.
  • Triệu chứng nhỏ dễ quên: tiểu đêm, tiểu khó, dòng tiểu yếu, đau hông lưng thoáng qua, phù mi mắt buổi sáng.

Ghi những thông tin này ra một tờ giấy hoặc ghi chú điện thoại. Với người lớn tuổi, con cái đi cùng có thể giúp bổ sung những chi tiết bố mẹ không nhớ hoặc ngại nói.

Tình huống: ông Bình, 61 tuổi, từng hút thuốc

Giả định ông Bình 61 tuổi ở TP Hồ Chí Minh, hút thuốc gần ba mươi năm, đã bỏ năm năm. Khám sức khoẻ định kỳ có que thử máu dương tính 2+, ông không đau, nước tiểu vàng trong. Ông nghĩ chắc do hôm đó đi bộ nhiều, định bỏ qua. Con trai ông thấy dòng in đậm và hỏi ý kiến.

Hồ sơ của ông có những yếu tố khiến bác sĩ muốn đánh giá kỹ: nam, trên 60 tuổi, tiền sử hút thuốc lâu năm. Hút thuốc là một yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận rõ của ung thư bàng quang. Hợp lý nhất là ông đi khám tiết niệu, làm lại nước tiểu kèm soi cặn, xét nghiệm thận, chụp chiếu và có thể nội soi bàng quang theo chỉ định. Rất có thể kết quả chỉ là phì đại tuyến tiền liệt hay một nguyên nhân lành tính, nhưng chỉ khám mới trả lời được.

So sánh với một tình huống khác: chị Mai 28 tuổi, không hút thuốc, que thử dương tính 1+ khi lấy mẫu ngay ngày cuối kỳ kinh. Với chị, bác sĩ thường chỉ hẹn làm lại sau khi sạch kinh. Cùng một dòng trên phiếu, hai người có hướng xử trí rất khác nhau. Đây là lý do không thể dùng một lời khuyên chung cho mọi người.

Chỗ hay sai khi gặp dòng hồng cầu dương tính

Bỏ qua vì không đau. Phần lớn nguyên nhân đáng lo của tiểu máu vi thể, kể cả khối u giai đoạn sớm, không gây đau. Không đau không phải là dấu hiệu an toàn.

Làm lại một lần âm tính rồi yên tâm hẳn. Tiểu máu có thể lúc có lúc không. Ở người nguy cơ cao, một lần âm tính sau đó chưa đủ để bỏ qua lần dương tính trước; bác sĩ sẽ quyết định cần làm gì thêm.

Tự uống kháng sinh. Kháng sinh khi không có nhiễm trùng không làm hết tiểu máu, có thể che lấp chẩn đoán và góp phần tạo vi khuẩn kháng thuốc.

Đòi chụp chiếu ngay ở người nguy cơ thấp. Với người trẻ, không hút thuốc, có lý do tạm thời rõ ràng, chụp cắt lớp hay nội soi thường không cần và mang theo rủi ro, chi phí, kết quả tình cờ gây lo.

Đổ hết cho thuốc chống đông. Người đang dùng thuốc chống đông có tiểu máu vẫn cần được đánh giá, vì thuốc có thể làm lộ ra một tổn thương có sẵn chứ không tự gây ra tất cả.

Khi nào cần gặp bác sĩ và dấu hiệu phải đi ngay

Đặt lịch khám nội khoa hoặc tiết niệu khi: hồng cầu dương tính lặp lại ở hai lần lấy mẫu đúng cách; hồng cầu kèm protein niệu, tăng huyết áp hoặc eGFR giảm; bạn trên 40 tuổi, từng hút thuốc hay làm việc tiếp xúc hoá chất công nghiệp như thuốc nhuộm, cao su, sơn; hoặc có người thân mắc bệnh thận. Mang theo các phiếu cũ để bác sĩ biết dòng hồng cầu đã xuất hiện từ bao giờ.

Đi khám ngay hoặc cấp cứu khi: nước tiểu đỏ rõ, có cục máu đông; bí tiểu, không tiểu được dù buồn tiểu; sốt cao, rét run kèm đau hông lưng; tiểu máu sau chấn thương vùng bụng, hông lưng; tiểu máu kèm phù, tiểu ít, khó thở. Những tình huống này cần được bác sĩ xử trí trực tiếp, không chờ lịch hẹn.

Câu nên hỏi bác sĩ: kết quả này cần xác nhận lại không; mức nguy cơ của mình thuộc nhóm nào; có cần chụp chiếu hay nội soi không, vì sao; bao lâu kiểm tra lại. Hướng dẫn phân tầng nguy cơ có thể được cập nhật, khoảng tham chiếu từng phòng xét nghiệm khác nhau, và bác sĩ sẽ quyết định theo từng người.

Câu hỏi thường gặp

Tiểu máu vi thể có nguy hiểm không?

Đa số trường hợp có nguyên nhân lành tính hoặc tạm thời. Tuy vậy, một số ít liên quan tới bệnh thận, sỏi hay khối u đường tiết niệu, nên cần xác nhận lại và để bác sĩ đánh giá theo mức nguy cơ.

Que thử nước tiểu có máu 1+ có phải tiểu máu không?

Chưa chắc. Que thử phản ứng với hemoglobin và myoglobin, có thể dương tính khi lẫn máu kinh hay sau tập nặng. Tiểu máu vi thể cần được xác nhận bằng soi cặn nước tiểu dưới kính hiển vi.

Ăn thanh long ruột đỏ có làm nước tiểu đỏ không?

Có thể. Sắc tố trong thanh long ruột đỏ và củ dền làm nước tiểu đổi màu mà không có hồng cầu. Nếu nước tiểu đỏ kéo dài hay bạn không chắc, hãy làm xét nghiệm nước tiểu để phân biệt.

Tiểu máu vi thể có cần nội soi bàng quang không?

Không phải ai cũng cần. Bác sĩ tiết niệu quyết định dựa vào tuổi, giới, tiền sử hút thuốc, nghề nghiệp và số lượng hồng cầu. Người nguy cơ thấp thường chỉ cần làm lại xét nghiệm nước tiểu.

Phụ nữ đang hành kinh có nên xét nghiệm nước tiểu không?

Nên dời tới vài ngày sau khi sạch kinh nếu có thể, vì máu kinh làm kết quả hồng cầu dương tính giả. Nếu buộc phải làm, hãy báo nhân viên y tế để họ ghi chú khi đọc kết quả.

Tiểu máu vi thể có liên quan bệnh thận không?

Có thể. Khi hồng cầu đi kèm protein niệu, hồng cầu biến dạng, tăng huyết áp hoặc eGFR giảm, bác sĩ sẽ nghĩ tới bệnh cầu thận và có thể chuyển chuyên khoa thận để đánh giá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138