Không có một mốc tuổi chung cho mọi khuyến cáo: hướng dẫn nhi khoa Hoa Kỳ khuyên xét nghiệm mỡ máu cho trẻ một lần khoảng 9 đến 11 tuổi, ACC/AHA khuyên người lớn từ 20 tuổi đánh giá yếu tố nguy cơ tim mạch, trong đó có mỡ máu, khoảng 4 đến 6 năm một lần, còn hướng dẫn châu Âu cân nhắc sàng lọc ở nam từ 40 tuổi và nữ từ 50 tuổi hoặc sau mãn kinh. Người có yếu tố nguy cơ thì bắt đầu sớm hơn và làm dày hơn.
Điểm chung của các khuyến cáo là: người trẻ khoẻ không cần xét nghiệm hằng năm, người lớn tuổi và người nhiều yếu tố nguy cơ cần theo dõi đều đặn hơn, và lịch cụ thể cho từng người do bác sĩ đặt. Bài này tóm lược theo từng giai đoạn tuổi, những tình huống nên làm sớm hơn và những việc không cần làm, để bạn sắp lịch cho mình và cho bố mẹ hợp lý.
Các khuyến cáo nói gì: so sánh nhanh
Bảng dưới tóm lược các khuyến cáo được dùng rộng rãi. Mỗi hội nhìn từ góc độ khác nhau nên mốc không trùng khớp; điều đó không có nghĩa là một bên sai.
| Nhóm | Khuyến cáo | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Trẻ em, thanh thiếu niên | Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI) 2011, được Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ ủng hộ | Xét nghiệm cho mọi trẻ một lần khoảng 9–11 tuổi và một lần khoảng 17–21 tuổi; sớm hơn từ sau 2 tuổi nếu gia đình có nguy cơ |
| Người lớn từ 20 tuổi | ACC/AHA 2018–2019 | Người 20–39 tuổi đánh giá yếu tố nguy cơ tim mạch, có mỡ máu, khoảng 4–6 năm một lần; 40–75 tuổi đánh giá nguy cơ 10 năm định kỳ |
| Người lớn theo tuổi và giới | Hiệp hội Tim mạch châu Âu (ESC) | Cân nhắc sàng lọc nguy cơ tim mạch, gồm mỡ máu, ở nam từ 40 tuổi, nữ từ 50 tuổi hoặc sau mãn kinh; sớm hơn khi có yếu tố nguy cơ |
| Người có yếu tố nguy cơ ở mọi tuổi | Các hội nói chung | Xét nghiệm khi phát hiện tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn, béo bụng, hút thuốc, gia đình có bệnh tim mạch sớm hay mỡ máu rất cao |
Khuyến cáo có thể cập nhật, và bác sĩ điều chỉnh lịch theo từng người. Bộ Y tế cũng có quy định về nội dung khám sức khoẻ định kỳ cho người lao động; mục xét nghiệm cụ thể trong đợt khám công ty tuỳ theo hợp đồng và chỉ định của bác sĩ.
Trẻ em và tuổi thanh thiếu niên
Nghe xét nghiệm mỡ máu cho trẻ, nhiều phụ huynh ngạc nhiên. Lý do chính là phát hiện tăng cholesterol gia đình và các rối loạn mỡ máu di truyền khác, những bệnh mà trẻ có thể có LDL rất cao từ nhỏ mà không có biểu hiện gì. Phát hiện ở tuổi này cho gia đình nhiều năm để theo dõi trước khi mạch máu tích luỹ tổn thương, và thường dẫn tới việc phát hiện thêm người lớn trong nhà chưa biết mình mắc.
Mốc 9 đến 11 tuổi được chọn vì đây là giai đoạn mỡ máu tương đối ổn định trước dậy thì; trong dậy thì, cholesterol giảm tạm thời nên kết quả dễ thấp giả. Lần thứ hai ở cuối tuổi thanh thiếu niên giúp nắm mức nền của người sắp trưởng thành.
Với trẻ có bố hoặc mẹ mỡ máu rất cao, ông bà hay cha mẹ bị bệnh tim mạch sớm, hoặc trẻ có bệnh khác như đái tháo đường, bệnh thận, bác sĩ nhi khoa có thể cho xét nghiệm sớm hơn. Kết quả của trẻ phải đọc theo ngưỡng dành cho trẻ em, không đọc theo cột tham chiếu người lớn trên phiếu.
Từ 20 đến 39 tuổi
Đây là nhóm hay bị bỏ qua nhất, vì người trẻ thường nghĩ mỡ máu là chuyện của tuổi trung niên. Các thang ước tính nguy cơ 10 năm cũng cho người trẻ điểm thấp, vì tuổi chiếm phần lớn trong công thức. Nhưng chính ở tuổi này, biết sớm một mức LDL cao giúp thay đổi được nhiều nhất, vì mạch máu chưa tích luỹ tổn thương bao nhiêu.
Theo hướng dẫn ACC/AHA, người 20 đến 39 tuổi nên được đánh giá các yếu tố nguy cơ truyền thống, trong đó có mỡ máu, ít nhất 4 đến 6 năm một lần. Với người trẻ có kết quả bình thường và không yếu tố nguy cơ, khoảng cách này hợp lý; không cần xét nghiệm mỡ máu mỗi năm chỉ vì gói khám công ty có sẵn.
Người trẻ nên làm sớm hơn hoặc dày hơn khi: hút thuốc, thừa cân vùng bụng, đã có tăng huyết áp hay tiền đái tháo đường, gia đình có người bệnh tim mạch sớm hay mỡ máu rất cao, đang dùng thuốc lâu dài có thể ảnh hưởng mỡ máu. Phụ nữ từng có tiền sản giật hay đái tháo đường thai kỳ cũng nên nói với bác sĩ để được theo dõi.
Từ 40 tuổi trở lên và giai đoạn mãn kinh
Từ 40 tuổi, nguy cơ tim mạch tăng rõ theo tuổi và mỡ máu trở thành một phần của việc ước tính nguy cơ 10 năm. Đây là giai đoạn các khuyến cáo châu Âu bắt đầu khuyên sàng lọc ở nam giới, và ACC/AHA khuyên đánh giá nguy cơ tổng thể định kỳ. Khoảng cách giữa các lần xét nghiệm thường ngắn lại, tuỳ kết quả lần trước và các yếu tố nguy cơ khác.
Phụ nữ cần chú ý giai đoạn quanh mãn kinh: LDL thường tăng rõ khi nội tiết thay đổi, nên một kết quả bình thường lúc 45 tuổi chưa nói lên mức của 52 tuổi. Đây là lý do hướng dẫn châu Âu đặt mốc 50 tuổi hoặc sau mãn kinh cho nữ. Nếu bạn mãn kinh sớm, trước 40 tuổi, hãy nói với bác sĩ vì đây là yếu tố làm tăng nguy cơ tim mạch.
Chị Ngọc, 51 tuổi, ở Cần Thơ, xét nghiệm năm 46 tuổi thấy bình thường nên năm năm không làm lại. Năm nay đi khám vì mất ngủ, bác sĩ cho xét nghiệm và LDL tăng đáng kể so với lần trước. Không có gì bất thường trong chuyện này; chỉ là lịch xét nghiệm đã không theo kịp giai đoạn thay đổi của cơ thể.
Người cao tuổi trên 75
Ở người trên 75 tuổi, các khuyến cáo thận trọng hơn và đề cao quyết định cá nhân. Hướng dẫn ACC/AHA 2018 nêu rằng với người trên 75 tuổi, việc đánh giá và quyết định can thiệp dựa trên mỡ máu cần cân nhắc sức khoẻ chung, các bệnh đi kèm, số thuốc đang dùng, kỳ vọng sống và mong muốn của người bệnh. Thang SCORE2-OP của ESC được làm riêng cho người từ 70 tuổi.
Điều này không có nghĩa là bố mẹ lớn tuổi không cần xét nghiệm mỡ máu. Nếu bố mẹ đang dùng thuốc hạ mỡ máu, bác sĩ điều trị sẽ hẹn xét nghiệm theo dõi. Nếu chưa dùng, mỡ máu vẫn có thể được kiểm tra trong lần khám định kỳ, kèm chức năng gan, thận và đường huyết, để bác sĩ có dữ liệu khi cần quyết định.
Với con cái, việc hữu ích nhất là giữ hồ sơ kết quả của bố mẹ qua các năm, danh sách thuốc đang dùng và đi cùng bố mẹ trong buổi đọc kết quả. Người cao tuổi hay quên hoặc ngại hỏi, nên câu hỏi chuẩn bị sẵn giúp buổi khám có ích hơn.
Khi nào nên xét nghiệm lại sớm hơn lịch
Ngoài lịch định kỳ, những thay đổi sau thường là lý do để hỏi bác sĩ về việc xét nghiệm lại:
- Vừa được chẩn đoán tăng huyết áp, tiền đái tháo đường, đái tháo đường hay bệnh thận.
- Tăng cân đáng kể, vòng eo tăng rõ trong một hai năm.
- Bước vào giai đoạn mãn kinh, hoặc mãn kinh sớm.
- Bắt đầu dùng lâu dài một thuốc có thể ảnh hưởng mỡ máu, theo nhận xét của bác sĩ kê đơn.
- Người thân bậc một vừa được chẩn đoán tăng cholesterol gia đình hoặc bị bệnh tim mạch sớm.
- Lần trước kết quả ở mức ranh giới và bác sĩ hẹn kiểm tra lại.
- Sau sinh với phụ nữ từng có rối loạn mỡ máu, tiền sản giật hay đái tháo đường thai kỳ, theo hẹn của bác sĩ.
Người đang dùng thuốc hạ mỡ máu sẽ có lịch theo dõi riêng do bác sĩ điều trị đặt, thường dày hơn trong giai đoạn đầu; lịch này khác với lịch sàng lọc nói trong bài.
Những việc không cần làm
Không cần xét nghiệm mỡ máu mỗi ba tháng hay mỗi sáu tháng khi kết quả bình thường và không dùng thuốc. Mỡ máu dao động tự nhiên giữa các lần đo; xét nghiệm dày đặc chỉ thêm những con số lên xuống gây lo lắng, không thêm thông tin giúp quyết định.
Không cần làm các chỉ số mỡ máu mở rộng như phân tích kích thước hạt LDL hay các bảng “mỡ máu nâng cao” trong mọi đợt khám. Một số chỉ số như ApoB hay lipoprotein(a) có chỗ dùng rõ ràng, nhưng nên làm khi bác sĩ thấy cần, không phải mặc định. Riêng lipoprotein(a), hướng dẫn ESC/EAS 2019 khuyên đo ít nhất một lần trong đời; làm một lần là đủ cho phần lớn người, không cần lặp lại hằng năm.
Cũng không nên bỏ trống nhiều năm vì “lần trước bình thường”, nhất là khi đã qua 40 tuổi hoặc có thay đổi lớn về sức khoẻ. Lịch hợp lý nằm ở giữa: đủ để không bỏ sót, không dày tới mức gây lo vô ích.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Hãy gặp bác sĩ để được đặt lịch xét nghiệm mỡ máu phù hợp nếu bạn đã qua 20 tuổi mà chưa bao giờ xét nghiệm; nếu đã qua 40 tuổi mà nhiều năm chưa làm lại; nếu có bất kỳ thay đổi nào trong danh sách ở trên; hoặc nếu muốn sắp lịch khám cho bố mẹ. Câu nên hỏi: “Với tuổi và nguy cơ của em, bao lâu nên xét nghiệm lại?”, “Lần sau có cần nhịn ăn không?”, “Có chỉ số nào nên đo thêm một lần không?”.
Gọi cấp cứu ngay khi có đau tức ngực kéo dài, khó thở đột ngột, vã mồ hôi, méo miệng, yếu tê nửa người, nói khó. Những dấu hiệu này không phải lý do để đặt lịch xét nghiệm, mà là lý do đi viện ngay.
Các mốc tuổi và khoảng cách trong bài theo khuyến cáo được dùng rộng rãi; khuyến cáo có thể cập nhật, khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau, và bác sĩ sẽ điều chỉnh lịch theo tuổi, giới, tiền sử gia đình và kết quả các lần trước của từng người.
Câu hỏi thường gặp
Người 25 tuổi khoẻ mạnh có cần xét nghiệm mỡ máu không?
Theo ACC/AHA, người từ 20 tuổi nên được đánh giá yếu tố nguy cơ tim mạch, có mỡ máu, khoảng 4 đến 6 năm một lần. Một lần xét nghiệm ở tuổi này giúp biết mức nền và phát hiện sớm rối loạn di truyền. Bác sĩ sẽ quyết định lịch tiếp theo.
Kết quả mỡ máu bình thường thì mấy năm sau làm lại?
Với người trẻ, không yếu tố nguy cơ, khoảng cách vài năm thường được chấp nhận. Người từ 40 tuổi, phụ nữ quanh mãn kinh, người có yếu tố nguy cơ thường được hẹn dày hơn. Hãy hỏi bác sĩ mốc cụ thể cho riêng bạn sau mỗi lần đọc kết quả.
Trẻ em có cần xét nghiệm mỡ máu không?
Hướng dẫn NHLBI 2011 của Hoa Kỳ khuyên xét nghiệm cho mọi trẻ khoảng 9 đến 11 tuổi và 17 đến 21 tuổi, sớm hơn từ sau 2 tuổi nếu gia đình có nguy cơ. Mục đích chính là phát hiện rối loạn mỡ máu di truyền. Hỏi bác sĩ nhi khoa về trường hợp của con.
Bố mẹ trên 75 tuổi có cần xét nghiệm mỡ máu nữa không?
Vẫn có thể cần, nhưng quyết định dựa nhiều hơn vào sức khoẻ chung, bệnh đi kèm, số thuốc đang dùng và mong muốn của bố mẹ. Nếu bố mẹ đang dùng thuốc hạ mỡ máu, bác sĩ điều trị sẽ hẹn theo dõi. Nên đi cùng bố mẹ khi đọc kết quả.
Khám sức khoẻ công ty mỗi năm có cần xét nghiệm mỡ máu mỗi năm không?
Không bắt buộc với người trẻ, kết quả bình thường và không yếu tố nguy cơ. Tuy vậy nếu gói khám có sẵn thì kết quả vẫn có ích để theo dõi xu hướng. Quan trọng là đọc kết quả cùng các năm trước và hỏi bác sĩ khi có thay đổi.
Lipoprotein(a) có cần đo mỗi năm không?
Không. Lipoprotein(a) do gen quyết định phần lớn và ít thay đổi theo thời gian. Hướng dẫn ESC/EAS 2019 khuyên mỗi người trưởng thành đo ít nhất một lần trong đời. Bác sĩ có thể cho đo lại trong một số trường hợp đặc biệt.