AmTham.comÂm Thầm
Chọn gói khám sức khoẻ tổng quát

Xét nghiệm thừa trong gói khám tổng quát: dấu ấn ung thư, vitamin, hormone, gen

Dấu ấn ung thư, bảng vitamin, hormone, gen, dị ứng hàng loạt hay bị nhét vào gói khám. Vì sao chúng ít giá trị ở người khoẻ và khi nào mới đáng làm.

Vietnamese woman in her thirties sitting at a cafe table by the window, holding a blank folded paper and thinking, warm afternoon light, shallow focus from the side

Những xét nghiệm hay bị thừa nhất trong gói khám tổng quát cho người khoẻ là dấu ấn ung thư trong máu (CEA, AFP, CA 125, CA 19-9, CA 15-3…), bảng đo hàng loạt vitamin và khoáng chất, bộ hormone đầy đủ, xét nghiệm dị ứng đại trà và xét nghiệm gen "dự đoán bệnh". Chúng không sai về kỹ thuật, nhưng ở người không triệu chứng và không có nguy cơ đặc biệt, kết quả hiếm khi giúp ra một quyết định tốt hơn, lại dễ đẩy bạn vào chuỗi kiểm tra không cần thiết.

Mỗi nhóm dưới đây có lý do riêng vì sao thừa, và có cả những trường hợp chúng thật sự cần. Biết ranh giới đó giúp bạn bỏ bớt đúng chỗ thay vì bỏ nhầm hay giữ nhầm.

Một con số ngoài khoảng ở người khoẻ thường không có nghĩa gì, nhưng vẫn tốn kém

Khoảng tham chiếu trên phiếu xét nghiệm thường được lấy sao cho khoảng chín mươi lăm phần trăm người khoẻ nằm trong đó. Hệ quả tự nhiên: cứ làm đủ nhiều chỉ số, người hoàn toàn khoẻ cũng sẽ có vài chỉ số lệch. Phòng xét nghiệm không làm sai, đó là cách thống kê vận hành.

Vấn đề nằm ở bước tiếp theo. Một chỉ số lệch nhẹ khiến người làm khám lo lắng, đi làm lại, rồi có thể được đề nghị siêu âm, chụp cắt lớp, có khi cả nội soi hay sinh thiết. Mỗi bước có chi phí, thời gian, và một rủi ro nhỏ riêng. Giới chuyên môn gọi đây là hiệu ứng thác: một xét nghiệm không cần thiết kéo theo cả một chuỗi.

Vì thế câu hỏi để quyết định giữ hay bỏ một xét nghiệm là: nếu kết quả bất thường, mình có một hướng xử lý rõ ràng, được chứng minh là có lợi không? Nếu không, bạn đang mua thêm lo lắng chứ không phải thông tin.

Một phép tính thô giúp hình dung: nếu mỗi chỉ số có khoảng một phần hai mươi khả năng lệch ở người khoẻ, thì làm hai mươi chỉ số độc lập, khả năng có ít nhất một chỉ số "đỏ" đã vượt quá một nửa. Con số thật còn tuỳ từng xét nghiệm, nhưng nguyên lý không đổi: danh mục càng dài, xác suất bị gọi lại càng cao, bất kể bạn khoẻ đến đâu.

Mặt trái ít người nói: kết quả bình thường cũng có thể đánh lừa

Người ta hay nghĩ xét nghiệm thừa chỉ tốn tiền, còn ra bình thường thì "coi như mua sự yên tâm". Thực tế, sự yên tâm đó có thể đặt sai chỗ. Một bảng dấu ấn ung thư đẹp không nói gì về đại tràng, cổ tử cung hay vú của bạn, nhưng lại dễ khiến bạn thấy không cần đi nội soi, không cần chụp nhũ ảnh, không cần làm xét nghiệm HPV nữa.

Đó là cái giá ẩn lớn nhất của gói khám dàn trải: tiền và thời gian dồn vào thứ ít bằng chứng, trong khi các tầm soát đã được chứng minh là giảm tử vong lại bị bỏ qua vì "vừa khám rồi". Nhiều người mang phiếu kết quả hai chục trang tới bác sĩ, và câu hỏi đầu tiên họ nhận được lại là: lần cuối anh chị làm tầm soát đại trực tràng là khi nào?

Cách tự kiểm đơn giản: sau khi nhận kết quả, đặt cạnh danh sách tầm soát theo tuổi của mình và hỏi từng mục đã được làm chưa. Phiếu dày không thay được một mục tầm soát đúng hạn.

Dấu ấn ung thư trong máu: công cụ theo dõi, không phải công cụ sàng lọc

Vì sao không dùng để sàng lọc. Các chất này tăng cả trong nhiều tình trạng lành tính: viêm, bệnh gan, hút thuốc, kinh nguyệt, u lành. Ngược lại, nhiều người mắc ung thư giai đoạn sớm có chỉ số hoàn toàn bình thường. Độ nhạy và độ đặc hiệu không đủ để dùng ở người khoẻ, nên các hội ung thư lớn như Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ không khuyên dùng chúng để tầm soát người không triệu chứng.

Chúng dùng vào việc gì. Bác sĩ ung bướu dùng dấu ấn để theo dõi đáp ứng điều trị hoặc phát hiện tái phát ở người đã được chẩn đoán, khi đã biết giá trị nền của người đó.

Ngoại lệ cần biết. Người có nguy cơ ung thư gan cao, như người mang viêm gan B mạn hay đã xơ gan, được bác sĩ chuyên khoa theo dõi định kỳ bằng siêu âm, có thể kèm AFP. Đó là chương trình theo dõi có chỉ định, không phải mục "cho đủ bộ" trong gói chung.

PSA là trường hợp riêng. PSA ở nam 55 đến 69 tuổi được USPSTF coi là quyết định cá nhân sau khi hiểu lợi và hại; trên 70 tuổi thì không khuyên làm thường quy. Đừng để nó tự động nằm trong gói mà không ai giải thích.

Vitamin, khoáng chất và hormone: khi nào thừa, khi nào cần

Bảng dưới không thay cho chỉ định, chỉ giúp bạn biết nên hỏi gì khi thấy các mục này trong danh mục.

Nhóm xét nghiệmThường thừa khiCó thể có lý do khi
Vitamin DNgười khoẻ, không có nguy cơ, làm để "biết cho vui"Bác sĩ đang đánh giá loãng xương, bệnh hấp thu, dùng thuốc ảnh hưởng chuyển hoá xương
Vitamin B12, axit folicKhông thiếu máu, ăn uống đa dạngThiếu máu hồng cầu to, ăn chay lâu năm, đã phẫu thuật dạ dày
Sắt, ferritinCông thức máu bình thường, không triệu chứngThiếu máu, kinh nguyệt nhiều, mệt kéo dài cần tìm nguyên nhân
Bộ hormone sinh dục đầy đủKhông có rối loạn kinh nguyệt, không hiếm muộnRối loạn kinh nguyệt, hiếm muộn, triệu chứng nội tiết rõ
Hormone tuyến giápLàm theo lô cho mọi người không triệu chứngCó triệu chứng, tiền sử bệnh tuyến giáp, đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai theo chỉ định
Bảng khoáng chất (kẽm, magie, đồng…)Gần như luôn thừa ở người khoẻBệnh lý đặc thù, do bác sĩ chuyên khoa chỉ định

Ở tất cả các nhóm trên, kết quả chỉ có nghĩa khi được đọc bởi người biết vì sao mình đặt xét nghiệm. Khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau, và một con số thấp nhẹ không phải lý do để tự mua viên uống bổ sung.

Dị ứng đại trà, gen và "tuổi sinh học": hấp dẫn nhưng nên dè chừng

Ba nhóm xét nghiệm này xuất hiện ngày càng nhiều trong các gói cao cấp. Cần biết giới hạn của chúng trước khi bỏ tiền.

  • Xét nghiệm dị ứng hàng loạt hàng chục loại thức ăn: kháng thể dương tính không đồng nghĩa bạn dị ứng thật; nhiều người dương tính vẫn ăn bình thường. Làm đại trà dễ dẫn tới kiêng khem không cần thiết.
  • Xét nghiệm gen dự đoán nguy cơ bệnh thông thường: các bệnh như tăng huyết áp hay đái tháo đường type 2 chịu ảnh hưởng của rất nhiều gen nhỏ cộng với lối sống; một báo cáo "nguy cơ cao hơn trung bình" thường không đổi được việc bạn cần làm. Xét nghiệm gen có giá trị rõ khi gia đình có bệnh di truyền cụ thể và có tư vấn di truyền đi kèm.
  • Chỉ số "tuổi sinh học", "độ lão hoá tế bào": chưa có cách diễn giải được thống nhất để dùng trong chăm sóc thường quy.
  • Phân tích vi chất trong tóc: không được dùng trong y khoa chuẩn để đánh giá tình trạng dinh dưỡng.
  • Bảng kháng thể tự miễn làm sẵn: kháng thể tự miễn dương tính nhẹ khá thường gặp ở người khoẻ, nhất là phụ nữ và người lớn tuổi; không có triệu chứng thì kết quả này chủ yếu tạo thêm lo lắng.

Nếu một mục được quảng cáo bằng chữ "toàn diện", "phát hiện sớm mọi bệnh", "cá nhân hoá bằng gen", hãy hỏi: hội chuyên môn nào khuyên làm cho người như mình?

Cách bỏ bớt mà không bỏ nhầm

Bỏ bớt không có nghĩa là cắt bừa. Làm theo thứ tự này để giữ lại đúng những gì có giá trị cho bạn.

  1. Giữ nguyên toàn bộ phần lõi: huyết áp, đường huyết, mỡ máu, chức năng gan thận, nước tiểu, công thức máu, khám lâm sàng.
  2. Giữ các tầm soát đã đến hạn theo tuổi và giới, kể cả khi chúng không có trong gói và phải hẹn riêng.
  3. Với mỗi mục còn lại, hỏi bác sĩ tư vấn một câu: "Với tình trạng của em, mục này giúp quyết định điều gì?"
  4. Mục nào bác sĩ trả lời được bằng một tình huống cụ thể của bạn thì giữ. Mục nào chỉ được giải thích chung chung "để biết thêm" thì cân nhắc bỏ.
  5. Ghi lại các mục đã bỏ và lý do, để năm sau không phải tranh luận lại từ đầu.

Chị Lan, 38 tuổi ở Đà Nẵng, bỏ được bảy mục dấu ấn ung thư và bảng vitamin khỏi gói của mình sau khi hỏi như trên, rồi dùng chính khoản đó để làm xét nghiệm HPV mà gói ban đầu không có.

Khi nào cần gặp bác sĩ, và khi nào những xét nghiệm này lại trở nên cần

Mọi điều ở trên áp dụng cho người không có triệu chứng. Khi có triệu chứng, bức tranh đổi hẳn: mệt kéo dài, sụt cân, rối loạn kinh nguyệt, tê bì tay chân, rụng tóc nhiều, tim đập nhanh không rõ nguyên do… đều là lý do để gặp bác sĩ, và lúc đó chính bác sĩ có thể chỉ định vitamin, hormone hay dấu ấn phù hợp.

Nếu bạn đã lỡ làm dấu ấn ung thư và nhận một kết quả cao, đừng hoảng, cũng đừng tự bỏ qua. Mang kết quả tới bác sĩ, kể đầy đủ tiền sử (hút thuốc, bệnh gan, đang hành kinh, mới bị viêm…), và để bác sĩ quyết định có cần làm lại hay làm gì tiếp.

Dấu hiệu cần đi khám ngay không đợi: đi ngoài ra máu, nôn ra máu, vàng da, khối u lớn nhanh, đau ngực, khó thở, yếu liệt nửa người. Những dấu hiệu đó không chờ kết quả xét nghiệm nào cả.

Một câu nên hỏi bác sĩ khi cầm kết quả lệch của một xét nghiệm không có trong khuyến cáo: "Nếu em chưa từng làm xét nghiệm này, hôm nay bác sĩ có đề nghị làm gì thêm không?" Nếu câu trả lời là không, rất có thể con số đó chỉ cần ghi lại để so sánh, không cần đuổi theo.

Câu hỏi thường gặp

Làm thêm dấu ấn ung thư thì có hại gì đâu?

Cái hại không nằm ở lần lấy máu mà ở chuỗi việc sau một kết quả dương tính giả: lo lắng, làm lại, chụp chiếu có tia xạ, có khi thủ thuật xâm lấn. Ngược lại, kết quả bình thường cũng có thể làm bạn yên tâm sai và bỏ qua tầm soát đúng cách.

Kết quả vitamin D thấp có cần uống bổ sung không?

Đó là quyết định của bác sĩ, dựa trên lý do bạn làm xét nghiệm, khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm và tình trạng xương của bạn. Đừng tự mua viên bổ sung theo một con số trên phiếu, vì dùng quá liều cũng có hại.

Gói khám có xét nghiệm gen ung thư có đáng làm không?

Xét nghiệm gen có giá trị khi gia đình có nhiều người mắc ung thư theo kiểu gợi ý di truyền và đi kèm tư vấn di truyền. Ở người không có tiền sử như vậy, kết quả hiếm khi đổi được việc bạn cần làm.

Có nên kiểm tra tuyến giáp mỗi năm không?

Người không triệu chứng và không có bệnh tuyến giáp thường không cần đo hormone tuyến giáp hằng năm. Nếu bạn có triệu chứng, có tiền sử gia đình hay đang chuẩn bị mang thai, hãy hỏi bác sĩ có nên làm hay không.

Làm sao biết gói khám bị nhồi xét nghiệm thừa?

Dấu hiệu thường gặp là danh mục rất dài nhưng thiếu các tầm soát theo tuổi, có nhiều dấu ấn ung thư, nhiều vitamin và khoáng chất, và người tư vấn không giải thích được mỗi mục dùng để làm gì với trường hợp của bạn.

Đã làm các mục thừa rồi thì kết quả có dùng được không?

Vẫn nên lưu lại và đưa cho bác sĩ khi khám, vì đó là dữ liệu nền. Tuy nhiên đừng tự đọc rồi tự kết luận; một chỉ số lệch nhẹ đơn lẻ ở người khoẻ thường chỉ cần theo dõi hoặc làm lại theo hướng dẫn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138