AmTham.comÂm Thầm
Mỡ máu và nguy cơ tim mạch

Xơ vữa động mạch âm thầm: khi nào cần siêu âm mạch cảnh hay chụp vôi hoá mạch vành

Xơ vữa động mạch tiến triển nhiều năm không triệu chứng. Bài giải thích các phép kiểm tra hình ảnh, ai có thể được lợi, ai không cần và mặt trái của khám thừa.

Older Vietnamese woman seen from behind resting on an examination couch in a dim ultrasound room, technician hand on the blank monitor, soft blue ambient light

Xơ vữa động mạch là quá trình mảng mỡ và mô xơ tích tụ trong thành động mạch suốt nhiều năm mà không gây triệu chứng. Các phép kiểm tra hình ảnh như chụp điểm vôi hoá mạch vành hay siêu âm động mạch cảnh không dành cho mọi người: chúng có ích nhất khi bác sĩ đang lưỡng lự về mức nguy cơ của một người, và không được khuyến cáo làm tầm soát đại trà ở người không triệu chứng.

Nhiều gói khám đưa sẵn các phép này vào, khiến người khoẻ nghĩ càng chụp nhiều càng an toàn. Thực tế, mỗi phép có lợi và hại: có thể giúp quyết định đúng hơn, nhưng cũng có thể dẫn tới phát hiện ngẫu nhiên, chụp thêm, lo âu và phơi nhiễm tia X không cần thiết. Bài này giải thích từng phép đo cái gì, ai có thể được lợi và câu nên hỏi trước khi làm.

Xơ vữa diễn ra âm thầm thế nào

Quá trình bắt đầu khi lớp lót trong của động mạch bị tổn thương bởi những yếu tố như hút thuốc, huyết áp cao, đường huyết cao. LDL đi vào thành mạch, bị giữ lại và biến đổi, thu hút tế bào viêm. Theo thời gian, mảng xơ vữa lớn dần, có lõi mỡ và vỏ xơ, đôi khi đóng vôi. Quá trình này có thể bắt đầu từ tuổi thanh niên và kéo dài hàng chục năm.

Phần lớn thời gian, mạch máu tự giãn ra bù trừ nên lòng mạch chưa hẹp, máu vẫn đi qua đủ. Triệu chứng chỉ xuất hiện khi lòng mạch hẹp nhiều, như đau thắt ngực khi gắng sức, đau bắp chân khi đi bộ, hoặc khi mảng nứt ra gây cục máu đông đột ngột. Đáng chú ý là nhiều biến cố cấp xuất phát từ những mảng không gây hẹp nhiều trước đó, nên “mạch chưa hẹp” không đồng nghĩa “không có nguy cơ”.

Vì vậy cách tiếp cận chính vẫn là đánh giá các yếu tố nguy cơ: tuổi, mỡ máu, huyết áp, đường huyết, thuốc lá, tiền sử gia đình. Hình ảnh mạch máu là công cụ bổ sung trong một số trường hợp, không thay được bước này.

Các phép kiểm tra hay gặp: đo cái gì, có mặt trái gì

Bảng dưới tóm tắt các phép thường có trong gói khám tim mạch. Chỉ định cụ thể do bác sĩ quyết định.

Phép kiểm traĐo cái gìKhuyến cáo nói gì với người không triệu chứngMặt trái cần biết
Chụp CT điểm vôi hoá mạch vành (CAC)Lượng canxi trong mảng xơ vữa ở động mạch vànhACC/AHA 2018–2019 cho phép cân nhắc ở người nguy cơ trung bình khi quyết định còn chưa rõCó tia X liều thấp; hay phát hiện nốt phổi ngẫu nhiên dẫn tới chụp thêm
Siêu âm Doppler động mạch cảnhMảng xơ vữa và mức hẹp động mạch cảnh ở cổUSPSTF khuyến cáo không tầm soát hẹp động mạch cảnh ở người lớn không triệu chứngPhát hiện hẹp nhẹ gây lo lắng, có thể dẫn tới thủ thuật không cần thiết
Chỉ số cổ chân – cánh tay (ABI)So huyết áp ở cổ chân và cánh tay để phát hiện hẹp động mạch chânUSPSTF: chưa đủ bằng chứng để khuyên hay không khuyên tầm soátÍt rủi ro, nhưng kết quả có thể không đổi cách xử trí
Điện tim lúc nghỉ hoặc gắng sứcHoạt động điện của tim, dấu hiệu thiếu máu cơ timUSPSTF khuyến cáo không làm ở người nguy cơ thấp không triệu chứngDương tính giả dẫn tới thông tim, chụp mạch không cần

Khuyến cáo có thể cập nhật và bác sĩ điều chỉnh theo từng người. Bảng này giúp bạn hỏi đúng, không để tự chọn phép kiểm tra cho mình.

Ai có thể được lợi từ kiểm tra hình ảnh

Nhóm hay được nhắc tới nhất là người ở vùng nguy cơ trung bình hoặc ranh giới theo thang tính 10 năm, khi bác sĩ và người bệnh còn lưỡng lự có nên bắt đầu điều trị dự phòng hay không. Ví dụ anh Tuấn, 55 tuổi, ở Đà Nẵng, không hút thuốc, huyết áp hơi cao, LDL hơi cao, bố bị nhồi máu cơ tim ở tuổi 70. Thang tính cho kết quả lưng chừng, anh không muốn dùng thuốc nếu không thật cần. Đây là tình huống bác sĩ có thể cân nhắc chụp điểm vôi hoá mạch vành để thêm thông tin.

Người nguy cơ thấp rõ ràng, như người 35 tuổi không yếu tố nguy cơ nào, hầu như không được lợi gì từ việc chụp, vì kết quả gần như chắc là bình thường và không đổi cách xử trí. Người nguy cơ cao rõ ràng, như người có đái tháo đường lâu năm kèm hút thuốc, cũng ít khi cần chụp để quyết định, vì đằng nào bác sĩ cũng sẽ khuyên can thiệp. Nói cách khác, phép chụp đáng làm khi kết quả của nó có khả năng thật sự làm đổi quyết định; nếu đổi gì cũng không đổi được hướng xử trí, phép chụp chỉ thêm chi phí, thêm tia X và thêm lo lắng.

Người đã có triệu chứng như đau ngực khi gắng sức, đau bắp chân khi đi bộ, từng có cơn yếu tay chân thoáng qua thì không còn là chuyện tầm soát nữa. Họ cần được khám chẩn đoán theo hướng triệu chứng, với những phép kiểm tra khác do bác sĩ chỉ định.

Điểm vôi hoá bằng 0 nghĩa là gì và không nghĩa là gì

Điểm vôi hoá mạch vành, còn gọi là chỉ số CAC hay điểm Agatston, đo lượng canxi trong thành động mạch vành qua một lần chụp CT không cần thuốc cản quang. Điểm 0 nghĩa là không thấy vôi hoá. Ở người nguy cơ trung bình, hướng dẫn ACC/AHA 2019 nêu rằng điểm 0 cho thấy nguy cơ ngắn hạn thấp, và có thể giúp quyết định trì hoãn điều trị dự phòng nếu không có các yếu tố nguy cơ đặc biệt như hút thuốc, đái tháo đường, tiền sử gia đình mạnh.

Nhưng điểm 0 không có nghĩa là mạch máu hoàn toàn sạch. Mảng xơ vữa mềm, chưa đóng vôi, không hiện trên phép chụp này, và hay gặp ở người trẻ, người hút thuốc. Điểm 0 cũng không phải “miễn trừ” suốt đời; nếu các yếu tố nguy cơ vẫn còn, vôi hoá có thể xuất hiện sau vài năm.

Ngược lại, điểm cao cho thấy gánh nặng xơ vữa lớn và thường khiến bác sĩ nghiêng về can thiệp dự phòng tích cực hơn. Điểm cao tự nó không có nghĩa là có chỗ hẹp cần đặt stent; nhiều người có điểm cao nhưng lòng mạch không hẹp đáng kể. Đừng để con số này dẫn tới những thủ thuật xâm lấn mà không có chỉ định rõ.

Mặt trái của chụp chiếu khi không có chỉ định rõ

Phát hiện ngẫu nhiên. Phim CT tim thường chụp được một phần phổi. Các nốt nhỏ ở phổi rất hay gặp và phần lớn lành tính, nhưng một khi đã thấy thì thường phải chụp lại để theo dõi, thêm tia X, thêm lo lắng.

Dương tính giả. Điện tim gắng sức ở người nguy cơ thấp có tỷ lệ dương tính giả đáng kể. Một kết quả “nghi ngờ” có thể dẫn tới chụp mạch vành xâm lấn, vốn có rủi ro riêng.

Khám thừa dẫn tới điều trị thừa. Phát hiện hẹp động mạch cảnh mức nhẹ ở người không triệu chứng có thể dẫn tới phẫu thuật hay can thiệp mà lợi ích không chắc vượt rủi ro, đó là lý do USPSTF khuyến cáo không tầm soát đại trà.

Yên tâm sai chỗ. Một kết quả hình ảnh bình thường dễ khiến người ta lơ là việc bỏ thuốc lá, kiểm soát huyết áp, trong khi những yếu tố đó vẫn đang tiếp tục làm tổn thương mạch máu.

Tia X tích luỹ. Liều của một lần chụp điểm vôi hoá thấp, nhưng lặp lại nhiều lần qua các gói khám mỗi năm là không cần thiết.

Tự kiểm trước khi đồng ý một phép chụp trong gói khám

Gói khám thường liệt kê sẵn nhiều phép tim mạch. Trước khi đánh dấu đồng ý, bạn có thể tự đi qua các bước sau:

  1. Xác định mình đang khám tầm soát (không triệu chứng) hay khám vì triệu chứng; nếu có triệu chứng, nói rõ để bác sĩ chọn phép phù hợp chứ không theo gói.
  2. Hỏi bác sĩ ước tính nguy cơ tim mạch 10 năm của bạn đã được tính chưa, thuộc nhóm thấp, trung bình hay cao.
  3. Nếu nguy cơ thấp rõ hoặc cao rõ, hỏi phép chụp có làm thay đổi cách xử trí không.
  4. Hỏi về tia X, thuốc cản quang, khả năng phát hiện ngẫu nhiên và việc phải chụp thêm.
  5. Kiểm tra xem năm trước đã chụp phép tương tự chưa; nếu có và bình thường, hỏi có cần lặp lại không.
  6. Ghi lại lý do làm hoặc không làm, để năm sau không phải quyết định lại từ đầu.

Cách làm này giúp bạn dùng đúng những phép có ích, bỏ qua những phép chỉ thêm lo, và tránh cảm giác “đã chụp đủ thứ” trong khi việc quan trọng nhất là kiểm soát yếu tố nguy cơ lại chưa làm.

Khi nào cần gặp bác sĩ và dấu hiệu phải đi cấp cứu

Trước khi làm bất kỳ phép chụp chiếu tim mạch nào trong gói khám, hãy hỏi bác sĩ: “Kết quả này sẽ thay đổi cách xử trí của em thế nào?”, “Nếu thấy bất thường, bước tiếp theo là gì?”, “Có rủi ro hay phát hiện ngẫu nhiên nào em nên biết?”. Nếu câu trả lời là kết quả không đổi gì, có thể bạn không cần làm.

Nên gặp bác sĩ sớm khi có những dấu hiệu gợi ý xơ vữa đã gây hẹp: đau, tức ngực khi leo dốc, mang vác, đỡ khi nghỉ; đau bắp chân khi đi bộ một quãng và hết khi đứng lại; từng có cơn yếu tay chân, nói khó, mờ một mắt thoáng qua dù đã tự hết. Cơn thoáng qua là lời cảnh báo đột quỵ, cần khám trong ngày.

Gọi cấp cứu ngay khi đau tức ngực kéo dài vài phút trở lên hoặc kèm vã mồ hôi, khó thở, buồn nôn; khi méo miệng, yếu tê nửa người, nói khó, mất thị lực đột ngột; khi chân đột ngột lạnh, tím, đau dữ dội. Không chờ xem có tự hết hay không.

Câu hỏi thường gặp

Có nên chụp điểm vôi hoá mạch vành khi đi khám tổng quát không?

Không nên làm thường quy cho mọi người. Phép này có ích nhất ở người nguy cơ trung bình khi bác sĩ còn lưỡng lự về điều trị dự phòng. Người nguy cơ thấp rõ hoặc cao rõ ít được lợi. Hãy hỏi bác sĩ kết quả sẽ thay đổi gì trước khi làm.

Siêu âm động mạch cảnh có cần làm định kỳ không?

USPSTF khuyến cáo không tầm soát hẹp động mạch cảnh ở người lớn không triệu chứng, vì lợi ích không vượt hại. Siêu âm động mạch cảnh có chỉ định khi có triệu chứng như cơn yếu tay chân thoáng qua hoặc khi bác sĩ cần thêm thông tin trong trường hợp cụ thể.

Điểm vôi hoá bằng 0 thì có cần lo mỡ máu nữa không?

Vẫn cần. Điểm 0 cho thấy nguy cơ ngắn hạn thấp nhưng không loại trừ mảng xơ vữa mềm chưa đóng vôi, và không phải miễn trừ suốt đời. Nếu bạn hút thuốc, có đái tháo đường hay LDL rất cao, bác sĩ vẫn có thể khuyên can thiệp.

Chụp CT điểm vôi hoá có nguy hiểm không?

Phép chụp dùng tia X liều thấp và không cần thuốc cản quang, nên rủi ro trực tiếp thấp. Rủi ro chính là phát hiện ngẫu nhiên dẫn tới chụp thêm, cùng lo âu. Không nên chụp lặp lại hằng năm khi không có chỉ định của bác sĩ.

Điện tim bình thường có loại trừ được xơ vữa mạch vành không?

Không. Điện tim lúc nghỉ thường bình thường khi xơ vữa chưa gây thiếu máu cơ tim. USPSTF khuyến cáo không làm điện tim tầm soát cho người nguy cơ thấp không triệu chứng. Đánh giá yếu tố nguy cơ vẫn là bước chính.

Đau bắp chân khi đi bộ có liên quan tới xơ vữa không?

Đau bắp chân xuất hiện khi đi bộ một quãng và hết khi đứng nghỉ có thể là dấu hiệu hẹp động mạch chân do xơ vữa, cũng có thể do nguyên nhân khác như cột sống, cơ khớp. Bạn nên đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138