Theo Hội Tim mạch học Việt Nam và Tổ chức Y tế Thế giới, tăng huyết áp được chẩn đoán khi huyết áp đo ở phòng khám từ 140/90 mmHg trở lên, xác nhận qua nhiều lần đo; nhưng nếu đo tại nhà hay đeo máy 24 giờ thì ngưỡng thấp hơn. Lý do là huyết áp đo ở phòng khám thường cao hơn huyết áp ngoài đời, nên mỗi cách đo có một mốc riêng.
Bài này tổng hợp các ngưỡng theo từng cách đo, bảng phân độ thường dùng ở Việt Nam, lý do Hội Tim mạch Hoa Kỳ chọn mốc 130/80, và những con số hay bị hiểu sai. Khuyến cáo có thể được cập nhật theo thời gian, và bác sĩ luôn diễn giải con số trong bối cảnh tuổi, bệnh kèm theo và nguy cơ của từng người.
Ngưỡng tăng huyết áp theo từng cách đo
Bảng dưới đây theo khuyến cáo của Hội Tim mạch học Việt Nam, vốn bám sát khuyến cáo của Hội Tim mạch và Hội Tăng huyết áp châu Âu. Huyết áp được coi là cao khi số trên hoặc số dưới, hoặc cả hai, chạm ngưỡng:
| Cách đo | Ngưỡng tăng huyết áp (mmHg) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đo tại phòng khám | từ 140/90 | Cần nhiều lần đo, thường ở các ngày khác nhau |
| Đo tại nhà | từ 135/85 | Trung bình của nhiều ngày đo theo hướng dẫn, không phải một lần |
| Đo 24 giờ (Holter), cả ngày | từ 130/80 | Trung bình toàn bộ 24 giờ |
| Đo 24 giờ, ban ngày | từ 135/85 | Lúc thức, sinh hoạt bình thường |
| Đo 24 giờ, ban đêm | từ 120/70 | Lúc ngủ; huyết áp đêm cao là dấu hiệu bác sĩ quan tâm |
Điều cần nhớ: con số 135/85 đo ở nhà có giá trị tương đương 140/90 đo ở phòng khám. Một người đo ở nhà trung bình 137/86 không "an toàn hơn" người đo ở phòng khám được 141/91 — cả hai đều đã chạm ngưỡng của cách đo tương ứng. Cách đo tại nhà cho đúng thuộc chủ đề riêng; ở đây chỉ cần biết con số phải gắn với cách đo.
Vì sao ngưỡng ở nhà thấp hơn? Ở phòng khám, nhiều người hồi hộp, vừa đi lại, vừa chờ đợi, nên huyết áp đo được thường nhỉnh hơn mức thường ngày. Ở nhà, trong lúc ngủ hay lúc sinh hoạt yên tĩnh, con số tự nhiên thấp hơn. Ngưỡng của mỗi cách đo được đặt sao cho chúng phản ánh cùng một mức nguy cơ.
Bảng phân độ huyết áp thường dùng ở Việt Nam
Phân độ dưới đây áp dụng cho huyết áp đo tại phòng khám ở người trưởng thành, theo Hội Tim mạch học Việt Nam. Khi số trên và số dưới rơi vào hai mức khác nhau, xếp theo mức cao hơn.
| Phân loại | Số trên (tâm thu) | Số dưới (tâm trương) |
|---|---|---|
| Tối ưu | dưới 120 | và dưới 80 |
| Bình thường | 120–129 | và/hoặc 80–84 |
| Bình thường cao | 130–139 | và/hoặc 85–89 |
| Tăng huyết áp độ 1 | 140–159 | và/hoặc 90–99 |
| Tăng huyết áp độ 2 | 160–179 | và/hoặc 100–109 |
| Tăng huyết áp độ 3 | từ 180 | và/hoặc từ 110 |
| Tăng huyết áp tâm thu đơn độc | từ 140 | và dưới 90 |
Đơn vị mmHg nghĩa là milimét thuỷ ngân, một cách đo áp suất có từ thời máy đo dùng cột thuỷ ngân; máy điện tử ngày nay vẫn hiển thị theo đơn vị này. Ví dụ: 135/92 được xếp là tăng huyết áp độ 1 vì số dưới đã từ 90, dù số trên chỉ ở mức bình thường cao. Phân độ chỉ là một phần; bác sĩ còn xét tổn thương cơ quan và các yếu tố nguy cơ khác để đánh giá mức độ nguy cơ chung.
Vì sao Mỹ dùng mốc 130/80 còn Việt Nam dùng 140/90
Năm 2017, Trường môn Tim mạch Hoa Kỳ và Hội Tim mạch Hoa Kỳ hạ ngưỡng chẩn đoán xuống 130/80 cho huyết áp đo tại phòng khám. Theo cách xếp của họ, 120–129 với số dưới dưới 80 là "huyết áp tăng", 130–139 hoặc 80–89 là tăng huyết áp giai đoạn 1, từ 140/90 là giai đoạn 2. Cơ sở của họ là nguy cơ tim mạch tăng dần ngay từ các mức này, và phát hiện sớm hơn giúp can thiệp sớm hơn.
Các hội châu Âu và Hội Tim mạch học Việt Nam giữ mốc 140/90 cho chẩn đoán, nhưng gọi 130–139/85–89 là "bình thường cao" và vẫn dặn theo dõi. Hai cách tiếp cận không mâu thuẫn về sinh học: cả hai đều coi vùng 130–139 là đáng chú ý, chỉ khác ở cách gọi tên và thời điểm dán nhãn bệnh.
Ngoài ra, bác sĩ không chỉ nhìn con số. Hai người cùng 135/85 có thể được tư vấn khác nhau: người 35 tuổi không hút thuốc, đường huyết và mỡ máu bình thường khác hẳn người 60 tuổi có đái tháo đường và từng hút thuốc nhiều năm. Đó là lý do các khuyến cáo luôn nói tới nguy cơ tim mạch tổng thể chứ không riêng huyết áp. Với bạn, điều quan trọng là không bị rối khi đọc tài liệu nước ngoài. Thấy một bài viết nói "130/80 đã là cao huyết áp" không có nghĩa bác sĩ ở Việt Nam đọc sai. Hãy hỏi thẳng bác sĩ của bạn đang dùng mốc nào, và con số của bạn đặt bạn vào nhóm nào.
Số trên hay số dưới quan trọng hơn
Số trên (huyết áp tâm thu) là áp lực khi tim co bóp, số dưới (huyết áp tâm trương) là áp lực khi tim nghỉ giữa hai nhịp. Cả hai đều được dùng để chẩn đoán: chỉ cần một trong hai chạm ngưỡng là đủ để xếp loại.
Ở người từ khoảng 50 tuổi trở lên, số trên thường tăng dần trong khi số dưới đứng yên hoặc giảm, do động mạch cứng hơn theo tuổi. Kiểu "tăng huyết áp tâm thu đơn độc" vì vậy hay gặp ở người lớn tuổi, ví dụ 165/78. Nhiều người thấy số dưới đẹp thì yên tâm, nhưng số trên cao vẫn là tăng huyết áp và vẫn cần gặp bác sĩ.
Ở người trẻ, chiều ngược lại hay gặp hơn: số dưới cao trong khi số trên bình thường, như 128/94. Kiểu này cũng không nên bỏ qua. Khoảng cách giữa hai số (gọi là hiệu áp) cũng có ý nghĩa với bác sĩ, nhưng bạn không cần tự tính toán hay diễn giải nó; chỉ cần ghi đủ cả hai số mỗi lần đo.
Đọc con số trên phiếu khám: bốn ví dụ cụ thể
Phiếu ghi 128/82. Theo bảng của Hội Tim mạch học Việt Nam, đây là mức bình thường. Theo cách xếp của Hoa Kỳ, số dưới 82 đã nằm trong giai đoạn 1. Với người không có yếu tố nguy cơ đặc biệt, bác sĩ thường chỉ dặn kiểm tra lại theo lịch định kỳ, không cần làm thêm gì.
Phiếu ghi 138/88. Đây là bình thường cao. Chưa phải chẩn đoán bệnh, nhưng là con số nên được đo lại ít nhất hằng năm. Nếu bạn có đái tháo đường hoặc bệnh thận, nên mang phiếu này đến bác sĩ đang theo dõi bạn để được tư vấn sớm hơn.
Phiếu ghi 158/94 ở một lần khám duy nhất. Con số nằm trong vùng tăng huyết áp độ 1 nếu được xác nhận. Một lần đo chưa đủ để kết luận, nhưng đủ để đặt lịch khám lại trong vài tuần, nơi bác sĩ đo nhiều lần và có thể đề nghị đo ngoài phòng khám.
Phiếu ghi 172/76 ở người 70 tuổi. Số dưới thấp không làm con số này "bớt cao". Đây là kiểu tăng huyết áp tâm thu đơn độc nếu được xác nhận, hay gặp ở người lớn tuổi, và cần bác sĩ đánh giá chứ không nên để đến lần khám năm sau. Nếu con số ấy đi kèm chóng mặt khi đứng dậy hay từng té ngã, hãy kể với bác sĩ, vì điều đó ảnh hưởng tới cách theo dõi.
Những cách hiểu sai về con số huyết áp
"Huyết áp bình thường bằng 100 cộng số tuổi." Đây là công thức truyền miệng không có trong khuyến cáo nào. Theo công thức này, người 60 tuổi có số trên 160 là "bình thường", trong khi đó là tăng huyết áp độ 2. Ngưỡng chẩn đoán không tăng theo tuổi.
"Người già huyết áp cao một chút mới đủ máu lên não." Mục tiêu điều trị ở người cao tuổi có thể được bác sĩ nới ra tuỳ sức khoẻ, nhưng đó là quyết định điều trị cá nhân, không phải lý do để coi con số cao là bình thường khi chưa ai đánh giá.
"Một lần đo bình thường là yên tâm." Huyết áp dao động trong ngày và qua các năm. Một lần bình thường cho biết ngày hôm đó, không cho biết năm sau.
"Máy ở hiệu thuốc đo lúc nào cũng cao, nên không tính." Có thể đúng một phần do đi lại, hồi hộp, nhưng cũng có thể là con số thật. Cách đúng là xác nhận lại trong điều kiện chuẩn, không phải gạt bỏ.
"Số dưới mới là số nguy hiểm." Cả hai số đều quan trọng. Ở người lớn tuổi, số trên thậm chí là chỉ số bác sĩ theo dõi sát hơn.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Những con số trong bài này giúp bạn hiểu phiếu khám, không phải để tự xếp mình vào nhóm bệnh. Nên đặt lịch khám khi:
- Đo ở phòng khám, hiệu thuốc hoặc nơi làm việc thấy từ 140/90 trở lên, dù chỉ một lần.
- Đo tại nhà theo hướng dẫn nhiều ngày, trung bình từ 135/85 trở lên.
- Con số ở vùng bình thường cao (130–139 hoặc 85–89) và bạn có thêm đái tháo đường, bệnh thận, hút thuốc hoặc gia đình có người bệnh tim mạch sớm.
- Bạn mang thai và thấy huyết áp cao hơn các lần khám thai trước.
- Số trên cao còn số dưới thấp ở người lớn tuổi, hoặc số dưới cao ở người trẻ, mà chưa ai giải thích cho bạn.
Đi cấp cứu ngay nếu huyết áp rất cao, khoảng từ 180/110–120 trở lên tuỳ khuyến cáo, kèm đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội, nhìn mờ, yếu liệt hay tê một bên người, nói khó hoặc lú lẫn. Khi có các triệu chứng này, đừng ngồi đo đi đo lại để chờ con số giảm. Khoảng tham chiếu và mục tiêu cho từng người luôn do bác sĩ quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp 130/85 có phải là cao không?
Theo cách xếp của Hội Tim mạch học Việt Nam, 130/85 thuộc nhóm bình thường cao, chưa phải tăng huyết áp nếu đo ở phòng khám. Theo khuyến cáo Hoa Kỳ năm 2017, mức này đã là giai đoạn 1. Dù gọi tên nào, đây là con số nên theo dõi định kỳ cùng bác sĩ.
Đo ở nhà được 136/84 thì có bị tăng huyết áp không?
Ngưỡng đo tại nhà là 135/85, tính trên trung bình nhiều ngày đo theo hướng dẫn chứ không phải một lần. Số trên 136 nếu lặp lại nhiều ngày thì đã chạm ngưỡng. Hãy mang toàn bộ con số đã ghi đến bác sĩ để được xác nhận.
Người lớn tuổi có ngưỡng huyết áp cao hơn người trẻ không?
Ngưỡng chẩn đoán không thay đổi theo tuổi ở người trưởng thành. Điều có thể thay đổi là mục tiêu điều trị, do bác sĩ cân nhắc theo sức khoẻ tổng thể, nguy cơ té ngã và bệnh kèm theo của từng người.
Chỉ số dưới cao mà chỉ số trên bình thường có sao không?
Có cần quan tâm. Chỉ cần số dưới từ 90 trở lên khi đo ở phòng khám là đủ để xếp vào tăng huyết áp độ 1. Kiểu này hay gặp ở người trẻ và cũng cần được bác sĩ xác nhận và đánh giá như các trường hợp khác.
Huyết áp bao nhiêu thì phải đi cấp cứu?
Không chỉ dựa vào con số. Huyết áp rất cao, khoảng từ 180/110–120 tuỳ khuyến cáo, kèm đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội, yếu liệt, nói khó hay nhìn mờ là tình huống cần cấp cứu ngay. Con số cao không có triệu chứng vẫn cần đi khám sớm trong ngày.
Vì sao mỗi tài liệu ghi ngưỡng huyết áp một khác?
Vì các hội chuyên môn chọn mốc khác nhau: Hoa Kỳ dùng 130/80, châu Âu và Việt Nam dùng 140/90 cho đo ở phòng khám. Ngoài ra mỗi cách đo có ngưỡng riêng. Hãy hỏi bác sĩ đang dùng mốc nào cho bạn.