Huyết áp bình thường cao là khi huyết áp đo ở phòng khám có số trên 130–139 hoặc số dưới 85–89 mmHg, theo cách xếp của Hội Tim mạch học Việt Nam: chưa phải tăng huyết áp, nhưng là vùng có nguy cơ chuyển thành tăng huyết áp cao hơn người huyết áp tối ưu, nên cần đo lại định kỳ. Người ở vùng này không cần tự lo lắng hay tự dùng thuốc; điều cần là biết con số của mình và kiểm tra lại đúng hẹn.
Bài này giải thích tên gọi khác nhau của vùng này trong các khuyến cáo, vì sao nó đáng để mắt, nên đo lại bao lâu một lần, những việc không cần làm, và các câu nên hỏi bác sĩ. Ngưỡng và lịch kiểm tra được nêu theo khuyến cáo có tên; khuyến cáo có thể được cập nhật, và bác sĩ điều chỉnh theo từng người.
Cùng một vùng con số, mỗi nơi gọi một tên
Nếu bạn đọc tài liệu từ nhiều nguồn, sẽ gặp nhiều tên gọi cho vùng giữa huyết áp bình thường và tăng huyết áp. Bảng dưới giúp đối chiếu (huyết áp đo tại phòng khám, đơn vị mmHg):
| Nguồn khuyến cáo | Tên gọi | Khoảng con số |
|---|---|---|
| Hội Tim mạch học Việt Nam; Hội Tim mạch và Hội Tăng huyết áp châu Âu | Bình thường cao | 130–139 và/hoặc 85–89 |
| Trường môn Tim mạch và Hội Tim mạch Hoa Kỳ (2017) | Huyết áp tăng | 120–129 và số dưới dưới 80 |
| Trường môn Tim mạch và Hội Tim mạch Hoa Kỳ (2017) | Tăng huyết áp giai đoạn 1 | 130–139 hoặc 80–89 |
| Cách gọi cũ, vẫn gặp trong sách báo | Tiền tăng huyết áp | 120–139 hoặc 80–89 |
Điểm chung của mọi bảng: vùng này nằm giữa, không phải "an toàn tuyệt đối" và cũng chưa đến mức bệnh theo chuẩn Việt Nam. Khi đọc phiếu khám, hãy xem bác sĩ ghi theo cách xếp nào. Phần còn lại của bài dùng cách gọi "bình thường cao" theo Hội Tim mạch học Việt Nam.
Một lưu ý nhỏ: các khoảng trên áp cho người trưởng thành. Trẻ em và thanh thiếu niên có cách đánh giá riêng dựa trên tuổi, giới và chiều cao, nên không dùng được bảng này cho con bạn. Phụ nữ mang thai cũng được theo dõi huyết áp theo hướng dẫn sản khoa riêng.
Vì sao vùng này đáng để mắt
Nguy cơ tim mạch không bắt đầu đột ngột ở con số 140. Nó tăng dần theo huyết áp, ngay cả trong vùng được gọi là bình thường. Vì thế các hội chuyên môn tách riêng vùng 130–139/85–89 để nhắc người đo và bác sĩ để mắt, thay vì gộp chung với nhóm hoàn toàn bình thường.
Huyết áp cũng có xu hướng tăng theo tuổi. Người đang ở vùng bình thường cao lúc 40 tuổi có khả năng bước sang vùng tăng huyết áp trong những năm sau cao hơn người đang ở mức tối ưu. Không ai nói chắc được bạn sẽ đi theo hướng nào, nhưng đo định kỳ giúp phát hiện ngay khi con số vượt ngưỡng, thay vì nhiều năm sau.
Ý nghĩa của vùng này còn phụ thuộc vào các yếu tố khác. Một người 35 tuổi khoẻ mạnh với 132/84 khác với người 58 tuổi có đái tháo đường, bệnh thận mạn hoặc từng hút thuốc nhiều năm cùng con số đó. Ở nhóm sau, bác sĩ có thể đánh giá nguy cơ tim mạch chung kỹ hơn và hẹn gặp sớm hơn. Bạn không cần tự tính, chỉ cần kể đủ tiền sử khi đi khám.
Cũng cần nói rõ: ở vùng bình thường cao, không có triệu chứng nào để bạn tự theo dõi. Bạn sẽ không cảm thấy khác gì khi con số đi từ 128 lên 136, hay từ 136 lên 142. Thứ duy nhất cho biết hướng đi của huyết áp là các lần đo được ghi lại qua năm tháng, nên hãy giữ lại phiếu khám cũ thay vì bỏ đi.
Chị Lan và con số 136/86 trên phiếu khám
Giả định chị Lan, 38 tuổi, giáo viên ở Đà Nẵng. Khám sức khoẻ đầu năm học, phiếu ghi huyết áp 136/86 kèm chữ "bình thường cao". Chị không biết nên vui hay lo: chữ "bình thường" làm chị yên tâm, chữ "cao" khiến chị lên mạng đọc và thấy nhiều bài nói 130/80 đã là tăng huyết áp.
Cách nhìn hợp lý cho chị Lan là thế này. Theo chuẩn Việt Nam, chị chưa bị tăng huyết áp. Theo chuẩn Hoa Kỳ, chị nằm trong giai đoạn 1. Hai cách gọi khác nhau nhưng cùng một lời khuyên thực tế: con số này không cần điều trị bằng thuốc ngay chỉ vì một lần đo, nhưng nên được đo lại trong vòng một năm, và sớm hơn nếu chị có thêm yếu tố nguy cơ.
Chị cũng nên nhớ lại hoàn cảnh hôm đo: đi từ lớp sang, chưa ngồi nghỉ, vừa uống cà phê. Những chi tiết đó làm con số nhích lên vài mmHg. Lần khám sau, chị có thể đề nghị được ngồi nghỉ yên vài phút trước khi đo, và nhờ đo hai lần để lấy số trung bình. Đó là cách làm chuẩn, không phải đòi hỏi quá đáng.
Những yếu tố tạm thời đẩy con số vào vùng bình thường cao
Cà phê, trà đặc, thuốc lá trong khoảng nửa giờ trước khi đo. Caffeine và nicotine làm huyết áp nhích lên trong thời gian ngắn. Con số đo ngay sau ly cà phê sáng không phản ánh mức thường ngày của bạn.
Vừa đi bộ nhanh, leo cầu thang, chưa ngồi nghỉ. Vận động làm huyết áp tăng tạm thời. Các hướng dẫn đo chuẩn đều yêu cầu ngồi yên vài phút trước khi bắt đầu.
Nói chuyện, cầm điện thoại trong lúc đo. Chỉ riêng việc trò chuyện cũng đủ làm con số cao hơn vài mmHg. Lúc máy bơm, hãy ngồi im.
Vòng bít không vừa tay. Người bắp tay to dùng vòng bít cỡ thường thì kết quả dễ cao giả. Nếu bạn biết tay mình to, hãy nói với điều dưỡng để đổi cỡ.
Đang buồn đi vệ sinh, lạnh, đau. Những khó chịu nhỏ này đều làm huyết áp tăng. Đi vệ sinh trước khi đo là việc đơn giản mà ít người làm.
Một số thuốc dùng thường xuyên. Thuốc giảm đau chống viêm, thuốc thông mũi chứa chất co mạch, một số thuốc tránh thai có thể làm huyết áp cao hơn. Đừng tự ngưng thuốc, chỉ cần kể với bác sĩ những gì bạn đang dùng.
Ý nghĩa thực tế. Nếu lần đo có một trong các yếu tố trên, đó là lý do để đo lại trong điều kiện chuẩn, không phải lý do để coi như không có gì.
Nên đo lại bao lâu một lần
Không có lịch nào áp cho mọi người, nhưng các khuyến cáo lớn cho mốc tham khảo khá thống nhất. Bác sĩ sẽ điều chỉnh theo bệnh kèm và tuổi của bạn:
| Tình huống | Gợi ý đo lại | Theo khuyến cáo |
|---|---|---|
| Bình thường cao, không có bệnh kèm | Ít nhất mỗi năm một lần | Hội Tim mạch và Hội Tăng huyết áp châu Âu (2018); USPSTF xếp nhóm này vào diện kiểm tra hằng năm |
| Bình thường cao, có đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn | Theo lịch hẹn của bác sĩ đang theo dõi bệnh đó, thường dày hơn | Tuỳ chỉ định cá nhân |
| Bình thường cao, đang mang thai | Mỗi lần khám thai theo lịch | Theo hướng dẫn chăm sóc thai của bác sĩ sản |
| Một lần đo bình thường cao nhưng các lần trước đều thấp | Đo lại trong điều kiện chuẩn ở lần khám gần nhất | Nguyên tắc chung: không dựa vào một lần đo |
Ngoài lịch khám, bạn có thể đo khi có dịp như ở nơi làm việc hay hiệu thuốc, miễn là ghi lại con số và hoàn cảnh. Không cần đo hằng ngày khi chưa được bác sĩ đề nghị. Nếu bác sĩ muốn biết huyết áp ngoài phòng khám của bạn, họ sẽ hướng dẫn cách đo tại nhà hoặc đeo máy 24 giờ.
Những việc không cần làm khi ở vùng bình thường cao
Không cần tự mua thuốc hạ áp. Các khuyến cáo không đề nghị dùng thuốc chỉ vì huyết áp bình thường cao ở người không có bệnh nền nguy cơ rất cao. Việc này, nếu cần, là quyết định của bác sĩ sau khi đánh giá đầy đủ.
Không cần thực phẩm chức năng "ổn định huyết áp". Không có sản phẩm nào thay được việc đo và theo dõi. Một số sản phẩm còn có thể tương tác với thuốc khác bạn đang dùng.
Không cần đo năm, bảy lần mỗi ngày. Huyết áp dao động tự nhiên. Đo dày đặc khi không có chỉ định chỉ tạo ra một chuỗi số khó hiểu và khiến bạn lo hơn.
Không cần làm ngay hàng loạt xét nghiệm tim mạch đắt tiền. Ở người khoẻ, không triệu chứng, bác sĩ thường bắt đầu từ các kiểm tra cơ bản như đường huyết, mỡ máu, chức năng thận khi đến lịch. Các thăm dò chuyên sâu chỉ có ý nghĩa khi có lý do cụ thể.
Không nên bỏ qua hoàn toàn. Ngược lại với lo quá mức là quên hẳn. "Bình thường" trong tên gọi không có nghĩa là không cần đo lại.
Câu nên hỏi bác sĩ và khi nào cần khám sớm
Khi mang phiếu khám có ghi huyết áp bình thường cao đến bác sĩ, những câu hỏi sau giúp buổi khám có ích hơn:
- Con số trên phiếu là một lần đo hay trung bình nhiều lần?
- Với tuổi và tiền sử của mình, nên đo lại sau bao lâu?
- Có cần kiểm tra đường huyết, mỡ máu, chức năng thận trong lần này không, hay chờ đến lịch?
- Có cần đo huyết áp ngoài phòng khám để chắc con số không?
- Có loại thuốc nào mình đang dùng (giảm đau, thông mũi, tránh thai) có thể làm huyết áp nhích lên không?
Đặt lịch khám sớm thay vì chờ năm sau nếu: các lần đo sau đó từ 140/90 trở lên; bạn đang mang thai và huyết áp tăng so với trước; bạn có đái tháo đường hoặc bệnh thận. Đi cấp cứu ngay nếu có đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội đột ngột, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ đột ngột — bất kể con số lần đo trước là bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp bình thường cao có phải uống thuốc không?
Thường là không, nếu bạn không có bệnh nền nguy cơ rất cao. Các khuyến cáo dành thuốc cho tăng huyết áp đã được xác nhận hoặc một số trường hợp đặc biệt do bác sĩ đánh giá. Đừng tự mua thuốc chỉ vì một con số bình thường cao.
Tiền tăng huyết áp và huyết áp bình thường cao có giống nhau không?
Gần giống. Tiền tăng huyết áp là cách gọi cũ, từng bao gồm khoảng 120–139/80–89. Bình thường cao theo Hội Tim mạch học Việt Nam hẹp hơn, là 130–139/85–89. Cả hai đều chỉ vùng giữa, chưa phải bệnh nhưng cần theo dõi.
Huyết áp 135/80 thì xếp vào nhóm nào?
Theo bảng của Hội Tim mạch học Việt Nam, số trên 135 thuộc vùng bình thường cao, số dưới 80 thuộc vùng bình thường; khi hai số rơi vào hai mức, xếp theo mức cao hơn, nên 135/80 là bình thường cao. Nên đo lại ít nhất mỗi năm.
Người trẻ có huyết áp bình thường cao có đáng lo không?
Không cần lo lắng, nhưng cũng không nên bỏ qua. Người trẻ có nhiều năm phía trước để con số tăng dần, nên việc đo lại định kỳ càng có ý nghĩa. Nếu có thêm thừa cân, hút thuốc hay gia đình có người bệnh tim mạch sớm, hãy kể với bác sĩ.
Có cần đo huyết áp hằng ngày khi ở mức bình thường cao không?
Không cần, trừ khi bác sĩ đề nghị. Đo hằng ngày khi không có chỉ định dễ tạo lo âu vì huyết áp dao động tự nhiên. Đo lại theo lịch, ghi lại con số khi có dịp đo, và mang đến lần khám là đủ.