Không có một con số chung cho mọi xét nghiệm: huyết áp nên đo mỗi năm từ 40 tuổi hoặc khi có nguy cơ, đường huyết khoảng 3 năm một lần nếu bình thường, mỡ máu vài năm một lần, xét nghiệm phân tìm máu ẩn mỗi năm, nội soi đại tràng bình thường thì 10 năm, chụp nhũ ảnh mỗi 2 năm, tầm soát cổ tử cung 3 đến 5 năm. Gặp bác sĩ mỗi năm có ích, nhưng làm lại toàn bộ xét nghiệm mỗi năm thì không cần.
Câu hỏi "bao lâu khám một lần" thực ra là nhiều câu hỏi gộp lại, mỗi xét nghiệm có nhịp riêng phụ thuộc vào tốc độ bệnh tiến triển và kết quả lần trước của bạn. Bài này có bảng tần suất theo các khuyến cáo được dùng rộng rãi, giải thích khi nào nên rút ngắn, khi nào giãn ra, và cách tự lập lịch cho mình. Khuyến cáo có thể cập nhật; bác sĩ quyết định tần suất cuối cùng cho từng người.
Vì sao mỗi xét nghiệm có nhịp riêng
Tần suất tầm soát được tính dựa trên tốc độ bệnh phát triển từ lúc phát hiện được tới lúc gây hại. Ung thư cổ tử cung thường cần nhiều năm để đi từ tổn thương tiền ung thư tới ung thư, nên tầm soát mỗi 3 đến 5 năm là đủ bắt được phần lớn trường hợp. Polyp đại tràng phát triển chậm, nên một lần nội soi sạch cho phép giãn tới 10 năm. Huyết áp thì có thể thay đổi trong vài năm, nhất là sau 40 tuổi, nên được đo dày hơn.
Yếu tố thứ hai là độ dao động của chính xét nghiệm. Một số chỉ số thay đổi theo ngày, theo bữa ăn, theo giấc ngủ. Làm quá dày không giúp thấy xu hướng mà chỉ thấy nhiễu, và mỗi lần nhiễu rơi ra ngoài khoảng tham chiếu lại kéo theo một vòng lo lắng và xét nghiệm lại.
Yếu tố thứ ba là kết quả lần trước. Người có đường huyết lúc đói sát ngưỡng sẽ được hẹn làm lại sớm hơn nhiều so với người có kết quả nằm giữa khoảng bình thường. Vì thế cùng một tuổi, hai người có thể có lịch khác nhau hoàn toàn, và đó là điều đúng.
Bảng tần suất tham khảo cho người không triệu chứng
Các tần suất dưới đây áp dụng cho người nguy cơ trung bình có kết quả lần trước bình thường. Chỉ cần một yếu tố nguy cơ hoặc một kết quả lệch là lịch sẽ khác.
| Xét nghiệm hoặc thăm khám | Bắt đầu | Nhắc lại nếu bình thường | Nguồn khuyến cáo |
|---|---|---|---|
| Đo huyết áp | 18 tuổi | 3–5 năm ở 18–39 tuổi không nguy cơ; mỗi năm từ 40 tuổi | USPSTF |
| Đường huyết lúc đói hoặc HbA1c | 35 tuổi, sớm hơn nếu thừa cân có nguy cơ | Khoảng 3 năm | ADA |
| Mỡ máu | 20 tuổi | Khoảng 4–6 năm nếu nguy cơ thấp | Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ |
| Viêm gan B, viêm gan C | Người lớn | Một lần; lặp lại nếu còn nguy cơ | CDC, USPSTF |
| Tế bào cổ tử cung | 21 tuổi | 3 năm | USPSTF |
| Xét nghiệm HPV | 30 tuổi | 5 năm | USPSTF |
| Chụp nhũ ảnh | 40 tuổi | 2 năm | USPSTF năm 2024 |
| Máu ẩn trong phân miễn dịch | 45 tuổi | Mỗi năm | USPSTF |
| Nội soi đại tràng | 45 tuổi | 10 năm | USPSTF |
| Chụp cắt lớp phổi liều thấp | 50 tuổi nếu đủ điều kiện hút thuốc | Mỗi năm | USPSTF |
| Mật độ xương (nữ) | 65 tuổi, sớm hơn nếu có nguy cơ | Theo kết quả lần đầu | USPSTF |
Bảng này là khung tham khảo để bạn biết hỏi gì, không phải lịch điều trị. Nó không áp dụng cho người đã mắc bệnh đang được theo dõi.
Khi nào cần rút ngắn khoảng cách giữa hai lần
Kết quả lần trước sát ngưỡng. Đường huyết vùng tiền đái tháo đường, huyết áp bình thường cao, LDL cao vừa đều được hẹn kiểm tra lại sớm, thường trong vòng một năm, có khi vài tháng.
Có thay đổi lớn về sức khoẻ hay lối sống. Tăng nhiều cân, bắt đầu hút thuốc trở lại, uống rượu bia nhiều hơn, mang thai, mãn kinh, bắt đầu dùng thuốc kéo dài như corticoid đều là lý do kiểm tra sớm hơn lịch.
Có người thân mới được chẩn đoán. Khi bố mẹ hay anh chị em ruột vừa được chẩn đoán ung thư đại trực tràng, ung thư vú hay bệnh tim sớm, hãy báo bác sĩ. Lịch tầm soát của bạn có thể bắt đầu sớm hơn và dày hơn.
Kết quả tầm soát có bất thường. Nội soi có polyp thì lần soi tiếp theo thường sớm hơn 10 năm, tuỳ số lượng và loại polyp. Tế bào cổ tử cung bất thường thì theo lịch bác sĩ phụ khoa dặn, không theo bảng chung.
Đã có triệu chứng. Khi đã có dấu hiệu bất thường thì không còn là tầm soát; đừng chờ tới đợt khám định kỳ mà đi khám ngay.
Khám tổng quát mỗi năm: có ích ở đâu, thừa ở đâu
Nhiều người hiểu "khám định kỳ" là mỗi năm làm một gói xét nghiệm giống hệt năm trước. Tổng quan của nhóm Cochrane về các chương trình khám sức khoẻ tổng quát cho người lớn không triệu chứng cho thấy kiểu khám gộp hàng loạt này không làm giảm rõ tử vong chung. Điều đó không có nghĩa khám vô ích, mà là khám không chọn lọc thì lợi ích bị pha loãng.
Phần có ích của một lần gặp bác sĩ hằng năm: đo huyết áp, cân nặng, vòng eo; cập nhật tiền sử gia đình; xem lại thuốc đang dùng; nhắc tiêm chủng; hỏi về hút thuốc, rượu bia, giấc ngủ, tâm trạng; và quan trọng nhất, kiểm tra xem các mục tầm soát theo tuổi đã tới hạn chưa.
Phần hay thừa: làm lại công thức máu, men gan, chức năng thận, tổng phân tích nước tiểu, siêu âm bụng, X-quang ngực mỗi năm ở người không có bệnh nền và kết quả các lần trước đều bình thường. Những mục này có giá trị khi có lý do; làm theo thói quen thì chủ yếu sinh ra những con số lệch nhẹ không ý nghĩa. Nếu công ty đã cho khám hằng năm, bạn không cần mua thêm gói tương tự bên ngoài, chỉ bổ sung những gì gói đó thiếu.
Người đã có bệnh nền: lịch theo dõi khác lịch tầm soát
Bảng tần suất ở trên dành cho người chưa có bệnh. Khi bạn đã được chẩn đoán tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, viêm gan B mạn hay bệnh thận mạn, các xét nghiệm liên quan chuyển sang lịch theo dõi bệnh, thường dày hơn nhiều và do bác sĩ điều trị đặt. Ví dụ, người mang virus viêm gan B được bác sĩ chuyên khoa hẹn xét nghiệm và siêu âm gan định kỳ, khác hẳn người chỉ cần xét nghiệm một lần trong đời.
Chỗ hay nhầm là nghĩ đã đi tái khám bệnh mạn đều đặn thì không cần tầm soát gì khác. Bác sĩ tim mạch theo dõi huyết áp có thể không nhắc bạn chụp nhũ ảnh hay tầm soát đại trực tràng, vì đó không phải chuyên môn của họ. Ngược lại, bác sĩ khám tổng quát có thể không biết bạn vừa đổi thuốc ở phòng khám chuyên khoa.
Cách giải quyết đơn giản: giữ một danh sách gồm hai phần, phần theo dõi bệnh do bác sĩ chuyên khoa đặt lịch, và phần tầm soát theo tuổi. Mỗi lần gặp bất kỳ bác sĩ nào, đưa cả hai phần ra. Người có nhiều bệnh nền nên có một bác sĩ chính, thường là bác sĩ nội khoa hoặc bác sĩ gia đình, để nhìn tổng thể và tránh xét nghiệm trùng lặp giữa các chuyên khoa.
Tự lập một lịch khám cá nhân trong mười phút
Thay vì nhớ "năm nay đã khám chưa", hãy ghi lịch theo từng mục. Cách làm:
- Lấy phiếu kết quả gần nhất của từng mục: huyết áp, đường huyết, mỡ máu, các tầm soát ung thư đã làm. Ghi ngày làm và kết quả tóm tắt là bình thường hay cần theo dõi.
- Đối chiếu với bảng tần suất ở trên theo tuổi và giới của bạn để biết mục nào đã tới hạn, mục nào chưa từng làm.
- Ghi riêng các mục bác sĩ đã dặn làm lại sớm, vì chúng thay thế cho tần suất chung.
- Đặt nhắc lịch trên điện thoại cho từng mục, tính từ ngày làm thực tế.
- Mỗi lần khám, cập nhật danh sách và đưa cho bác sĩ xem trước khi chỉ định.
- Mỗi năm một lần, tự hỏi: gia đình có ai mới mắc bệnh gì không, lối sống của mình có thay đổi lớn không? Nếu có, mang câu trả lời tới bác sĩ.
Một trang ghi chép như vậy giúp bác sĩ mới nắm tình hình trong một phút, và giúp bạn tránh cả hai lỗi: quên mục quan trọng và làm lặp mục không cần.
Khi nào không chờ lịch, cần gặp bác sĩ ngay
Lịch tần suất chỉ dành cho người không có triệu chứng. Nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường giữa hai lần khám, hãy đi khám bệnh, không chờ tới hạn. Những dấu hiệu nên khám sớm: sụt cân không rõ lý do, mệt kéo dài, khát nhiều tiểu nhiều, đi ngoài ra máu hoặc thay đổi thói quen đại tiện kéo dài, khối bất thường ở vú, cổ, bìu, chảy máu âm đạo bất thường, ho kéo dài trên ba tuần, vàng da, phù chân, tiểu ra máu.
Nếu không chắc một dấu hiệu có đáng đi khám không, hãy hỏi bác sĩ quen hoặc đi khám nội khoa thông thường; mất một buổi để được trấn an vẫn tốt hơn để dấu hiệu thật bị trôi qua vài tháng chờ đến hạn khám định kỳ.
Một chỗ hay sai: có triệu chứng nhưng nghĩ "vừa khám tổng quát mấy tháng trước, kết quả bình thường cả". Kết quả tầm soát bình thường không loại trừ được bệnh xuất hiện sau đó, và cũng không phải xét nghiệm nào cũng bắt được mọi thứ.
Gọi cấp cứu ngay khi đau ngực dữ dội, khó thở đột ngột, méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó, ngất, hoặc đau đầu dữ dội đột ngột như chưa từng bị. Những tình huống này không liên quan gì tới lịch khám định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Có cần khám sức khoẻ tổng quát mỗi năm không?
Gặp bác sĩ mỗi năm có ích để đo huyết áp, xem lại nguy cơ, tiêm chủng và kiểm tra mục nào tới hạn. Nhưng không cần làm lại toàn bộ xét nghiệm và chụp chiếu mỗi năm nếu bạn khoẻ và kết quả trước bình thường.
Xét nghiệm máu tổng quát bao lâu làm một lần là hợp lý?
Không có một tần suất chung. Đường huyết thường khoảng 3 năm, mỡ máu vài năm một lần ở người nguy cơ thấp, theo các khuyến cáo của ADA và Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ. Người có bệnh nền hoặc chỉ số sát ngưỡng sẽ làm dày hơn theo bác sĩ.
Nội soi đại tràng bình thường thì bao lâu soi lại?
Với người nguy cơ trung bình, nội soi bình thường thì khoảng 10 năm mới cần làm lại theo USPSTF. Nếu cắt polyp, khoảng cách sẽ ngắn hơn tuỳ số lượng và loại polyp, do bác sĩ tiêu hoá quyết định.
Đã khám ở công ty mỗi năm thì có cần khám thêm bên ngoài không?
Thường không cần mua thêm gói tương tự. Bạn nên xem gói công ty thiếu mục nào theo tuổi, ví dụ mỡ máu, viêm gan B, tầm soát ung thư, rồi chỉ bổ sung những mục đó và mang phiếu công ty theo.
Khám dày hơn có giúp phát hiện bệnh sớm hơn không?
Không hẳn. Làm quá dày chủ yếu ghi nhận dao động bình thường của chỉ số và tăng số lần kết quả lệch nhẹ vô hại. Tần suất khuyến cáo đã tính tới tốc độ tiến triển của bệnh để cân bằng lợi và hại.
Khi nào cần đi khám ngay dù chưa tới lịch?
Khi có triệu chứng mới như sụt cân không rõ lý do, đi ngoài ra máu, khối bất thường, ho kéo dài, vàng da. Đau ngực, khó thở, yếu liệt nửa người hay méo miệng thì cần gọi cấp cứu ngay.