AmTham.comÂm Thầm
Mỡ máu và nguy cơ tim mạch

Mỡ máu cao là gì: vì sao không có triệu chứng và ai nên xét nghiệm sớm

Mỡ máu cao thường không gây đau hay mệt, chỉ lộ ra qua xét nghiệm máu. Bài giải thích bản chất, nhóm nên kiểm tra sớm và khi nào cần gặp bác sĩ.

Middle-aged Vietnamese man seen from behind sitting on a bench in a quiet clinic corridor, holding a folded paper envelope, soft morning daylight, steel blue walls, calm mood

Mỡ máu cao là tình trạng lượng cholesterol hoặc triglycerid trong máu vượt mức mà các khuyến cáo tim mạch coi là có lợi cho mạch máu, và gần như luôn không có triệu chứng: người mang nó vẫn ăn ngon, ngủ yên, làm việc bình thường. Cách duy nhất để biết là xét nghiệm máu.

Vì không đau, không mệt, nhiều người chỉ phát hiện khi đi khám sức khoẻ công ty hoặc khi đã có biến cố ở tim, não. Nhóm nên kiểm tra sớm hơn mặt bằng chung gồm người có cha mẹ, anh chị em bị bệnh tim mạch khi còn trẻ, người hút thuốc, người đã có tăng huyết áp hay rối loạn đường huyết, người thừa cân vùng bụng, và cả người gầy có tiền sử gia đình như trên. Phần dưới giải thích vì sao bệnh lặng lẽ, ai nên xét nghiệm và nên làm gì khi cầm kết quả lệch.

Mỡ máu cao thực chất là gì

Cholesterol và triglycerid là hai loại chất béo cơ thể cần để làm màng tế bào, nội tiết tố và dự trữ năng lượng. Chúng không tan trong máu nên phải đi nhờ những “xe chở” gọi là lipoprotein. Loại xe chở cholesterol tới các mô là LDL, loại gom cholesterol thừa về gan là HDL. Khi nói “mỡ máu cao”, bác sĩ thường muốn nói một hoặc vài điều sau: LDL cholesterol cao, cholesterol toàn phần cao, triglycerid cao, hoặc HDL thấp.

Tên chuẩn trong y văn là rối loạn lipid máu, vì vấn đề không chỉ là “nhiều” mà còn là “lệch”: một người có cholesterol toàn phần bình thường nhưng HDL rất thấp và triglycerid cao vẫn được xem là có rối loạn. Ngược lại, cholesterol toàn phần hơi cao do HDL cao chưa chắc đáng lo bằng. Vì thế đọc riêng một dòng trên phiếu xét nghiệm dễ dẫn tới kết luận sai.

Điều quan trọng nhất cần nhớ: mỡ máu không phải bệnh tự nó gây khó chịu. Nó là một yếu tố nguy cơ, nghĩa là nó làm tăng khả năng mạch máu bị xơ vữa theo năm tháng. Nguy cơ ấy cộng dồn với tuổi, hút thuốc, huyết áp, đường huyết và tiền sử gia đình. Một con số LDL giống nhau có ý nghĩa rất khác ở người 30 tuổi không hút thuốc và người 60 tuổi đang có đái tháo đường.

Vì sao không đau, không mệt mà vẫn đáng quan tâm

Thành mạch máu không có thụ thể đau nhạy như da hay cơ. Khi LDL thừa thấm vào thành động mạch, nó bị giữ lại, biến đổi, kéo theo tế bào viêm và dần hình thành mảng xơ vữa. Quá trình này mất nhiều năm, thường nhiều chục năm, và trong suốt thời gian đó lòng mạch vẫn đủ rộng cho máu đi qua nên cơ thể không phát tín hiệu gì.

Triệu chứng chỉ xuất hiện khi mảng xơ vữa đã làm hẹp đáng kể lòng mạch (ví dụ đau thắt ngực khi leo cầu thang) hoặc khi mảng nứt ra, tạo cục máu đông bít mạch đột ngột, gây nhồi máu cơ tim hay đột quỵ. Với không ít người, biến cố cấp tính chính là lần đầu tiên họ biết mạch máu của mình có vấn đề.

Đó là lý do các hội tim mạch lớn như Hiệp hội Tim mạch châu Âu (ESC), Hội Xơ vữa động mạch châu Âu (EAS) và Trường môn Tim mạch Hoa Kỳ cùng Hiệp hội Tim Hoa Kỳ (ACC/AHA) đều coi xét nghiệm mỡ máu là một phần của việc đánh giá nguy cơ tim mạch ở người trưởng thành, kể cả người đang thấy mình khoẻ. Mục đích không phải để dán nhãn bệnh, mà để biết sớm và có thời gian thay đổi trước khi mạch máu bị tổn thương nhiều.

Cũng cần nói mặt kia: mỡ máu cao không có nghĩa là thế nào cũng xảy ra biến cố. Nhiều người có chỉ số lệch nhẹ sống bình thường suốt đời. Xét nghiệm giúp ước lượng khả năng, không phải lời tiên đoán.

Vài dấu hiệu bên ngoài hiếm gặp và vì sao không nên chờ chúng

U vàng ở mí mắt. Những mảng vàng nhạt, mềm, hơi nổi ở góc trong mí mắt có thể đi kèm cholesterol cao, nhưng cũng gặp ở người có mỡ máu hoàn toàn bình thường. Thấy mảng này thì nên xét nghiệm, không nên tự kết luận.

Cục cứng ở gân gót hoặc mu bàn tay. U vàng ở gân, nhất là gân gót, là gợi ý mạnh của tăng cholesterol có tính gia đình. Dấu hiệu này hiếm nhưng khi có thì cả nhà nên được kiểm tra.

Vòng trắng xám quanh lòng đen mắt ở người trẻ. Vòng này hay gặp ở người cao tuổi và thường không mang nhiều ý nghĩa. Xuất hiện trước khoảng 45 tuổi thì đáng mang đi hỏi bác sĩ.

Không có dấu hiệu nào không có nghĩa là bình thường. Đa số người có LDL cao không có bất kỳ thay đổi nào nhìn thấy được. Chờ thấy dấu hiệu mới đi xét nghiệm là chờ nhầm chỗ. Chóng mặt, nặng đầu, mỏi gáy mà nhiều người gán cho “mỡ máu” thực ra không phải biểu hiện của mỡ máu; các triệu chứng đó cần được bác sĩ tìm nguyên nhân riêng.

Ai nên xét nghiệm sớm hơn mặt bằng chung

Tuổi bắt đầu và khoảng cách giữa các lần xét nghiệm khác nhau giữa các khuyến cáo và được bác sĩ điều chỉnh theo từng người. Dù vậy, các nhóm sau thường được khuyên kiểm tra sớm và đều đặn hơn:

  • Cha, mẹ, anh chị em ruột bị nhồi máu cơ tim, đặt stent, đột quỵ khi còn trẻ (các khuyến cáo hay dùng mốc nam dưới 55 tuổi, nữ dưới 65 tuổi).
  • Người trong nhà đã được chẩn đoán cholesterol rất cao hoặc tăng cholesterol gia đình.
  • Người đang hút thuốc lá, kể cả thuốc lá điện tử dùng song song với thuốc lá điếu.
  • Người đã được chẩn đoán tăng huyết áp, tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường, bệnh thận mạn.
  • Người có vòng eo lớn, gan nhiễm mỡ trên siêu âm, hoặc từng có tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ.
  • Phụ nữ mãn kinh sớm, người mắc bệnh viêm mạn tính như viêm khớp dạng thấp, vảy nến.
  • Người dùng lâu ngày các thuốc có thể làm thay đổi mỡ máu theo chỉ định của bác sĩ điều trị bệnh khác.

Nếu bạn thuộc nhiều nhóm cùng lúc, nói rõ với bác sĩ ngay từ đầu buổi khám. Bác sĩ cần bức tranh đầy đủ để quyết định xét nghiệm gì và bao lâu làm lại, chứ không chỉ nhìn một tờ kết quả.

Tình huống thường gặp: cầm phiếu mỡ máu lệch từ đợt khám công ty

Anh Minh, 42 tuổi, làm văn phòng ở Hà Nội, đi khám sức khoẻ công ty và nhận phiếu có LDL được đánh dấu cao. Anh không hút thuốc, bố từng đặt stent năm 58 tuổi. Bảng dưới là những phản ứng hay gặp và việc nên làm thay vào đó:

Phản ứng hay gặpVì sao chưa ổnViệc nên làm
Bỏ qua vì “không thấy gì”Mỡ máu không gây triệu chứng, không thấy gì là chuyện bình thườngHẹn bác sĩ đọc kết quả cùng huyết áp, đường huyết và tiền sử gia đình
Tự mua sản phẩm “giảm mỡ máu” trên mạngKhông rõ thành phần, có thể tương tác với thuốc khác, làm chậm việc đi khámKhông tự dùng gì; hỏi bác sĩ trước
Nhịn ăn vài ngày rồi xét nghiệm lạiKết quả lúc đó không phản ánh mức bình thường hằng ngàyXét nghiệm lại theo hẹn của bác sĩ, sinh hoạt như thường
Lo lắng, đọc hết diễn đànMỗi người một nguy cơ, so với người khác dễ saiGhi câu hỏi ra giấy, mang tới buổi khám

Với anh Minh, chi tiết bố đặt stent trước 60 tuổi là thông tin bác sĩ cần biết, vì nó làm thay đổi cách nhìn con số LDL. Đây là kiểu chi tiết hay bị bỏ sót trong đợt khám tập thể.

Những việc không cần làm

Không cần xét nghiệm mỡ máu mỗi tháng nếu bác sĩ không hẹn. Chỉ số dao động tự nhiên giữa các lần đo, xét nghiệm dày đặc chỉ thêm lo mà không thêm thông tin. Không cần làm ngay hàng loạt chụp chiếu tim mạch đắt tiền chỉ vì một dòng LDL hơi cao; những phép đó có chỉ định riêng và có mặt trái của chúng.

Cũng không nên ngừng ăn hẳn trứng, thịt hay mọi loại chất béo trong cơn hoảng. Kế hoạch thay đổi sinh hoạt, nếu cần, nên đến từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng làm việc cùng bác sĩ, dựa trên tổng thể nguy cơ của bạn. Và tuyệt đối không tự mua thuốc hạ mỡ máu theo lời người quen, kể cả khi người đó có chỉ số giống bạn.

Cuối cùng, đừng coi một lần kết quả bình thường là “miễn trừ” mãi mãi. Mỡ máu thay đổi theo tuổi, cân nặng, nội tiết, nhất là ở phụ nữ quanh tuổi mãn kinh. Lịch kiểm tra lại do bác sĩ đặt theo tuổi và nguy cơ.

Khi nào cần gặp bác sĩ và khi nào phải đi cấp cứu

Nên đặt lịch gặp bác sĩ nội khoa hoặc tim mạch khi: kết quả có dòng mỡ máu lệch khỏi khoảng tham chiếu, nhất là LDL rất cao; gia đình có người mắc bệnh tim mạch sớm; bạn có thêm tăng huyết áp, rối loạn đường huyết; hoặc bạn thấy u vàng ở gân, ở mí mắt. Mang theo kết quả các năm trước nếu có, danh sách thuốc đang dùng và thông tin về bệnh của người thân.

Phải gọi cấp cứu ngay, không chờ hẹn, khi có: đau, tức, nặng ngực kéo dài vài phút trở lên, có thể lan ra tay trái, hàm, sau lưng, kèm vã mồ hôi, khó thở, buồn nôn; méo miệng, yếu hoặc tê nửa người, nói khó, nhìn mờ đột ngột, chóng mặt mất thăng bằng đột ngột. Đây là dấu hiệu có thể của nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ, thời gian quyết định kết quả điều trị.

Các ngưỡng và độ tuổi nói trong bài theo khuyến cáo được dùng rộng rãi; khuyến cáo có thể cập nhật, khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau, và bác sĩ sẽ điều chỉnh theo từng người. Bài viết không thay cho buổi khám.

Câu hỏi thường gặp

Mỡ máu cao có gây chóng mặt, mỏi gáy không?

Mỡ máu cao tự nó không gây chóng mặt hay mỏi gáy. Những triệu chứng này có nhiều nguyên nhân khác như huyết áp, cột sống cổ, thiếu ngủ, thiếu máu. Nếu bạn thường xuyên chóng mặt, hãy đi khám để bác sĩ tìm đúng nguyên nhân thay vì đổ cho mỡ máu.

Người trẻ dưới 30 tuổi có cần xét nghiệm mỡ máu không?

Một số khuyến cáo, như của ACC/AHA, khuyên người từ 20 tuổi nên được đánh giá các yếu tố nguy cơ tim mạch, trong đó có mỡ máu, định kỳ vài năm một lần. Người trẻ có tiền sử gia đình bệnh tim sớm hoặc cholesterol rất cao càng nên kiểm tra sớm. Bác sĩ sẽ quyết định cụ thể.

Mỡ máu cao có di truyền không?

Có những thể di truyền rõ rệt như tăng cholesterol gia đình, khi đó nhiều người trong nhà cùng có LDL rất cao từ trẻ. Tuy vậy, tiền sử gia đình chỉ là một yếu tố nguy cơ; phần lớn trường hợp mỡ máu cao là do nhiều yếu tố cộng lại.

Kết quả mỡ máu bình thường thì bao lâu nên kiểm tra lại?

Không có một con số chung cho mọi người. Người trẻ, nguy cơ thấp thường được hẹn kiểm tra lại sau vài năm, người nhiều yếu tố nguy cơ được hẹn dày hơn. Hãy hỏi bác sĩ đọc kết quả về mốc kiểm tra lại cho riêng bạn.

Thấy u vàng ở mí mắt có phải chắc chắn bị mỡ máu cao không?

Không chắc chắn. U vàng ở mí mắt có thể đi kèm cholesterol cao nhưng cũng gặp ở người mỡ máu bình thường. Đây là lý do hợp lý để đi xét nghiệm mỡ máu và gặp bác sĩ, không phải để tự kết luận mình mắc bệnh.

Có nên tự mua thực phẩm chức năng giảm mỡ máu khi thấy chỉ số hơi cao không?

Không nên tự dùng. Sản phẩm không rõ thành phần có thể tương tác với thuốc khác, gây hại cho gan, và hay khiến người ta trì hoãn việc đi khám. Một chỉ số hơi cao cần được bác sĩ đặt trong bức tranh nguy cơ chung trước khi quyết định làm gì.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138