Người gầy vẫn có thể bị mỡ máu cao. Cân nặng chỉ là một trong nhiều yếu tố ảnh hưởng mỡ máu; gen, tuổi, thay đổi nội tiết sau mãn kinh, bệnh tuyến giáp, bệnh thận và một số thuốc đều có thể làm LDL hay triglycerid tăng ở người có thân hình mảnh mai. Vì vậy cân nặng bình thường không thay được xét nghiệm máu.
Hiểu lầm “gầy thì không lo mỡ máu” khiến nhiều người bỏ qua xét nghiệm hoặc bỏ qua kết quả lệch, trong khi bệnh mỡ máu di truyền lại hay gặp ở chính những người không béo. Bài này giải thích vì sao, những nhóm người gầy nên chú ý, chỉ số lipoprotein(a) ít người biết, và khi nào cần gặp bác sĩ.
Vì sao cân nặng không quyết định mỡ máu
Phần lớn cholesterol trong máu do gan tự sản xuất chứ không đến trực tiếp từ bữa ăn. Tốc độ gan sản xuất và thu dọn LDL phụ thuộc nhiều vào gen. Hai người cùng chiều cao, cân nặng, cùng ăn một mâm cơm có thể có LDL chênh nhau gấp đôi chỉ vì khác nhau ở các gen điều hoà thụ thể LDL. Đó là lý do anh em trong cùng một nhà cũng có thể có kết quả khác nhau.
Cân nặng ảnh hưởng mỡ máu chủ yếu qua mỡ nội tạng và kháng insulin, thường làm triglycerid tăng, HDL giảm. Nhưng LDL, chỉ số liên quan chặt nhất với xơ vữa, phụ thuộc vào gen nhiều hơn. Một người gầy với LDL rất cao không hiếm; ngược lại, nhiều người thừa cân có LDL bình thường.
Ngoài ra, chỉ số khối cơ thể (BMI) chỉ đo tỷ lệ cân nặng trên chiều cao, không phân biệt mỡ với cơ, càng không phân biệt mỡ dưới da với mỡ quanh nội tạng. BMI bình thường vì thế không phải giấy chứng nhận mỡ máu bình thường.
Những nhóm người gầy nên chú ý xét nghiệm
Người có người thân mỡ máu rất cao hoặc bệnh tim mạch sớm. Đây là nhóm quan trọng nhất. Tăng cholesterol gia đình không quan tâm tới vóc dáng; người mang gen có thể rất gầy.
Phụ nữ quanh và sau mãn kinh. Khi nội tiết thay đổi, LDL thường tăng rõ dù cân nặng không đổi. Phụ nữ gầy cả đời hay bất ngờ khi thấy mỡ máu tăng ở tuổi 50.
Người hay mệt, sợ lạnh, da khô, táo bón kéo dài. Suy giáp có thể làm cholesterol tăng, và người suy giáp không nhất thiết tăng cân nhiều. Đây là các gợi ý để hỏi bác sĩ, không phải để tự chẩn đoán.
Người dùng lâu ngày một số thuốc. Một số thuốc điều trị bệnh khác có thể làm thay đổi mỡ máu. Hỏi bác sĩ kê đơn, không tự ngưng thuốc.
Người hút thuốc, uống rượu nhiều. Gầy không bù được tác hại của thuốc lá lên mạch máu, và rượu có thể làm triglycerid tăng ở người gầy.
Người gầy nhưng có vòng eo lớn. Mỡ tập trung ở bụng là kiểu phân bố mỡ đáng lo hơn, kể cả khi tổng cân nặng bình thường.
Gầy mà béo bụng: vòng eo nói gì
Có những người BMI bình thường, tay chân gầy nhưng bụng to. Kiểu phân bố mỡ này thường đi kèm nhiều mỡ quanh nội tạng và gan, liên quan tới kháng insulin, triglycerid cao, HDL thấp và gan nhiễm mỡ. Người châu Á được ghi nhận có xu hướng tích mỡ nội tạng ở mức BMI thấp hơn người châu Âu, đó là lý do WHO và nhiều hội chuyên môn dùng ngưỡng BMI và vòng eo thấp hơn cho người châu Á.
Đo vòng eo là cách tự kiểm đơn giản: dùng thước dây mềm, đo ngang rốn hoặc ở điểm giữa bờ sườn dưới và mào chậu, đứng thẳng, thở ra bình thường. Theo tiêu chí hội chứng chuyển hoá của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF) cho người châu Á, vòng eo từ 90 cm ở nam và 80 cm ở nữ được coi là lớn. Con số này không dùng để chẩn đoán gì cho riêng bạn, nhưng là lý do hợp lý để xét nghiệm mỡ máu, đường huyết và hỏi bác sĩ.
Anh Phong, 38 tuổi, nhân viên kỹ thuật ở Hải Phòng, cao 1,70 m, nặng 63 kg, tự tin vì “chưa bao giờ béo”. Vòng eo của anh lại 92 cm, đợt khám công ty thấy triglycerid cao, HDL thấp, siêu âm gan nhiễm mỡ. Câu chuyện của anh không hiếm, và cho thấy vì sao nhìn cân nặng thôi là không đủ.
Lipoprotein(a): chỉ số do gen mà người gầy cũng có
Lipoprotein(a), viết là Lp(a), là một loại hạt giống LDL nhưng gắn thêm một protein đặc biệt. Mức Lp(a) do gen quyết định phần lớn, gần như không thay đổi theo cân nặng, ăn uống hay tập luyện, và khá ổn định suốt đời. Mức Lp(a) cao làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch do xơ vữa và hẹp van động mạch chủ, độc lập với LDL.
Hướng dẫn rối loạn lipid máu của ESC/EAS năm 2019 khuyên mỗi người trưởng thành nên đo Lp(a) ít nhất một lần trong đời, để nhận diện những người có mức rất cao, mà hướng dẫn này nêu là trên 180 mg/dL (khoảng 430 nmol/L), có nguy cơ tương đương người mắc tăng cholesterol gia đình. ACC/AHA 2018 xếp Lp(a) từ 50 mg/dL (125 nmol/L) vào nhóm yếu tố làm tăng nguy cơ.
Vì Lp(a) không liên quan tới vóc dáng, một người gầy, LDL bình thường vẫn có thể có Lp(a) cao. Đặc biệt nên hỏi bác sĩ về chỉ số này nếu gia đình có người bệnh tim mạch sớm mà không giải thích được bằng các yếu tố thông thường. Chỉ số này chưa có sẵn ở mọi phòng xét nghiệm và đơn vị đo khác nhau giữa nơi này nơi khác (mg/dL hay nmol/L), nên luôn đọc cùng bác sĩ.
Hiểu lầm hay gặp và thực tế
Bảng dưới gom những câu người gầy hay nói khi được khuyên xét nghiệm mỡ máu:
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Gầy thì không bị mỡ máu cao | LDL phụ thuộc nhiều vào gen; người gầy vẫn có thể có LDL rất cao |
| Ăn ít mỡ nên mỡ máu chắc ổn | Phần lớn cholesterol do gan tự sản xuất; ăn ít mỡ không bảo đảm kết quả bình thường |
| Tập thể thao đều nên không cần xét nghiệm | Vận động có lợi cho tim mạch nhưng không thay đổi được LDL do gen hay Lp(a) |
| BMI bình thường là khoẻ | BMI không cho biết mỡ nội tạng, vòng eo và các chỉ số trong máu |
| Mỡ máu cao ở người gầy là do máy sai | Có thể làm lại để chắc chắn, nhưng nếu hai lần đều cao thì cần được bác sĩ đánh giá nghiêm túc |
| Trẻ gầy không cần xét nghiệm dù bố mẹ mỡ máu cao | Trẻ có cha mẹ mỡ máu rất cao nên được bác sĩ nhi khoa hẹn xét nghiệm, bất kể cân nặng |
Điểm chung: hình thể là thông tin hữu ích nhưng không thay được một ống máu. Một lần xét nghiệm mỡ máu cơ bản, cộng tiền sử gia đình, cho bác sĩ đủ dữ kiện để biết bạn cần theo dõi tới đâu.
Cầm kết quả mỡ máu cao khi mình gầy: các bước tiếp theo
Phản ứng hay gặp là nghi ngờ kết quả hoặc bỏ qua vì “mình đâu có béo”. Cách làm hợp lý hơn:
- Kiểm tra đơn vị trên phiếu (mmol/L hay mg/dL) và điều kiện lấy máu: lúc đói hay sau ăn, có đang ốm, có uống rượu bia hai ngày trước không.
- Ghi lại bệnh của người thân bậc một: ai mỡ máu cao, ai bệnh tim mạch, đột quỵ, phát hiện năm bao nhiêu tuổi.
- Ghi lại các thay đổi gần đây: mãn kinh, thuốc mới, mệt mỏi kéo dài, sợ lạnh, tăng vòng eo.
- Đặt lịch gặp bác sĩ nội khoa hoặc tim mạch, mang theo phiếu cũ nếu có.
- Làm lại xét nghiệm theo hẹn nếu bác sĩ thấy cần, kèm các xét nghiệm tìm nguyên nhân thứ phát như tuyến giáp, chức năng thận, gan.
- Nếu bác sĩ nghi do gen, hỏi về việc kiểm tra cho người thân và con cái.
Những việc không cần làm
Không cần cố tăng cân hay giảm cân chỉ vì kết quả mỡ máu, khi bác sĩ chưa đánh giá. Với người gầy có LDL cao do gen, thay đổi cân nặng gần như không làm đổi con số, còn với người gầy béo bụng thì việc cần làm thường liên quan tới vòng eo, không phải cân nặng. Kế hoạch cụ thể nên đến từ bác sĩ.
Không cần làm hàng loạt xét nghiệm mỡ máu nâng cao hay chụp chiếu tim mạch ngay sau một lần LDL cao. Bước đầu là làm rõ kết quả, tìm nguyên nhân và đánh giá nguy cơ tổng thể. Cũng không nên tự mua sản phẩm “hạ mỡ máu tự nhiên” vì nghĩ người gầy thì chỉ cần “hỗ trợ nhẹ”: mỡ máu cao do gen thường không phải mức nhẹ, và trì hoãn khám là cái giá lớn hơn. Cuối cùng, đừng vì một lần bình thường mà coi như xong: người gầy vẫn cần lịch kiểm tra lại như mọi người khác cùng tuổi.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Nên gặp bác sĩ khi bạn gầy nhưng LDL cao rõ hoặc từ khoảng 4,9 mmol/L (190 mg/dL) trở lên; khi người thân bị bệnh tim mạch sớm hoặc mỡ máu rất cao; khi vòng eo lớn dù cân nặng bình thường; khi có các gợi ý của suy giáp như mệt mỏi kéo dài, sợ lạnh, da khô; hoặc khi phụ nữ bước vào giai đoạn mãn kinh mà lâu chưa xét nghiệm. Mang theo các kết quả cũ và danh sách thuốc.
Câu nên hỏi: “Với vóc dáng và tiền sử gia đình như em, mỡ máu cao có thể do đâu?”, “Có cần kiểm tra tuyến giáp không?”, “Em có nên đo Lp(a) một lần không?”, “Người nhà em có cần xét nghiệm không?”.
Gọi cấp cứu ngay khi có đau tức ngực kéo dài vài phút, lan ra tay, hàm hay lưng, kèm vã mồ hôi, khó thở; hoặc méo miệng, yếu tê nửa người, nói khó đột ngột, bất kể bạn gầy hay béo, trẻ hay già. Các ngưỡng trong bài theo khuyến cáo được dùng rộng rãi; khuyến cáo có thể cập nhật, khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau, và bác sĩ điều chỉnh theo từng người.
Câu hỏi thường gặp
Người gầy bị mỡ máu cao có phải do di truyền không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Ngoài gen, mỡ máu cao ở người gầy còn có thể do mãn kinh, suy giáp, bệnh thận, rượu, một số thuốc. Bác sĩ sẽ hỏi tiền sử, có thể cho thêm xét nghiệm để tìm nguyên nhân trước khi kết luận.
Gầy mà triglycerid cao thì do đâu?
Triglycerid cao ở người gầy có thể liên quan rượu bia, rối loạn đường huyết, mỡ bụng, bệnh tuyến giáp, thuốc hoặc gen. Một lần cao có thể do bữa ăn hôm trước. Nên làm lại theo hẹn và để bác sĩ tìm nguyên nhân.
Lipoprotein(a) cao có giảm được bằng tập luyện không?
Lp(a) do gen quyết định phần lớn nên hầu như không thay đổi theo tập luyện hay cân nặng. Người có Lp(a) cao được bác sĩ quản lý bằng cách kiểm soát chặt các yếu tố nguy cơ khác. Kế hoạch cụ thể do bác sĩ đưa ra.
Vòng eo bao nhiêu thì nên đi xét nghiệm mỡ máu?
Theo tiêu chí của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế cho người châu Á, vòng eo từ 90 cm ở nam và 80 cm ở nữ được coi là lớn. Đây là lý do hợp lý để xét nghiệm mỡ máu, đường huyết và gặp bác sĩ, không phải để tự chẩn đoán.
Con gầy nhưng bố mẹ mỡ máu cao thì có cần xét nghiệm cho con không?
Có thể cần, đặc biệt khi bố hoặc mẹ có LDL rất cao hoặc bị bệnh tim mạch sớm. Rối loạn mỡ máu di truyền không phụ thuộc cân nặng. Hãy hỏi bác sĩ nhi khoa về thời điểm xét nghiệm phù hợp cho con.
Người gầy có cần nhịn ăn khi xét nghiệm mỡ máu không?
Cân nặng không thay đổi lời khuyên này. Phần lớn trường hợp xét nghiệm không cần nhịn ăn theo khuyến cáo hiện nay, trừ khi bác sĩ dặn vì cần đo đường huyết lúc đói hoặc triglycerid từng cao. Hỏi cơ sở khám khi đặt lịch.