Nhiều kết quả xét nghiệm lệch nhẹ không do bệnh mà do việc bạn làm trong một hai ngày trước khi lấy máu: ăn uống chưa đủ thời gian nhịn, uống rượu bia, tập luyện nặng, thiếu nước, dùng một số thuốc hoặc sản phẩm bổ sung như biotin, hoặc mẫu máu bị tan máu khi lấy. Chuẩn bị đúng giúp kết quả phản ánh cơ thể thật của bạn, và khi đã lỡ, báo cho bác sĩ để họ đọc cho đúng.
Trong ngành xét nghiệm, giai đoạn trước khi mẫu vào máy được xem là nơi xảy ra phần lớn sai sót. Phần này phụ thuộc nhiều vào người được xét nghiệm, chứ không chỉ vào phòng xét nghiệm. Bài dưới đây liệt kê những yếu tố thường gặp, chỉ số nào bị ảnh hưởng, và cách chuẩn bị đơn giản trước buổi khám.
Bảng đối chiếu: việc bạn làm và chỉ số có thể bị lệch
Các ảnh hưởng dưới đây là những điều được ghi nhận rộng rãi trong hướng dẫn chuẩn bị xét nghiệm. Mức lệch khác nhau giữa người này với người khác, nên bảng chỉ để nhận diện, không để tự “trừ hao” con số.
| Việc trước khi lấy máu | Chỉ số hay bị ảnh hưởng | Hướng lệch thường gặp |
|---|---|---|
| Ăn trong vài giờ trước khi lấy máu | Đường huyết, triglycerid | Tăng; triglycerid có thể cao rõ sau bữa nhiều mỡ |
| Nhịn ăn quá lâu, quá một ngày | Đường huyết, bilirubin, ceton niệu | Đường có thể thấp, bilirubin tăng nhẹ ở người có cơ địa Gilbert |
| Uống rượu bia một hai ngày trước | Triglycerid, GGT, axit uric, đôi khi men gan | Tăng |
| Tập luyện nặng, chạy dài, bê vác | AST, CK, creatinin, đạm và máu trong nước tiểu, bạch cầu | Tăng tạm thời, có khi kéo dài vài ngày |
| Thiếu nước, ra nhiều mồ hôi | Hematocrit, huyết sắc tố, ure, creatinin | Tăng nhẹ do máu cô đặc |
| Hút thuốc ngay trước khi lấy máu | Bạch cầu, huyết sắc tố, đường huyết | Tăng nhẹ |
| Biotin (vitamin B7) liều cao | Một số xét nghiệm miễn dịch: hormone tuyến giáp, troponin, vài hormone khác | Có thể cao giả hoặc thấp giả tuỳ phương pháp |
| Đang ốm, sốt, vừa tiêm vắc xin | Bạch cầu, CRP, men gan, tiểu cầu | Thay đổi theo phản ứng viêm |
Biotin là ví dụ đáng nhớ vì nó có trong nhiều viên đa vitamin, sản phẩm “đẹp da, móng, tóc”. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã cảnh báo biotin liều cao có thể làm sai kết quả của một số xét nghiệm, trong đó có xét nghiệm tuyến giáp và troponin. Nếu bạn đang dùng những sản phẩm này, hãy báo trước khi lấy máu; việc có cần tạm ngưng hay không và ngưng bao lâu nên hỏi bác sĩ hoặc phòng xét nghiệm.
Nhịn ăn: bao lâu là đủ, bao lâu là quá
Đường huyết lúc đói, theo định nghĩa thông dụng của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ, là đường huyết sau ít nhất tám giờ không ăn uống gì có năng lượng. Vì vậy nếu gói khám có đường huyết lúc đói, bạn cần nhịn ít nhất khoảng tám giờ. Thường cách dễ nhất là ăn tối bình thường, sau đó không ăn thêm, sáng hôm sau đi lấy máu sớm.
Nước lọc thường được uống, và uống đủ còn giúp lấy máu dễ hơn. Cà phê, trà có đường, sữa, nước ngọt, nước trái cây, kẹo cao su có đường đều tính là “ăn”. Cà phê đen không đường thì mỗi nơi dặn một khác; muốn chắc, hỏi trước hoặc nhịn luôn tới khi lấy máu xong.
Với mỡ máu, nhiều hướng dẫn quốc tế hiện chấp nhận lấy máu không cần nhịn, vì cholesterol toàn phần và HDL ít thay đổi sau ăn. Tuy vậy triglycerid tăng sau bữa ăn, nên nếu nơi khám yêu cầu nhịn, hãy làm theo, và nếu đã ăn thì ghi lại.
Nhịn quá lâu cũng không tốt. Người nhịn từ trưa hôm trước tới trưa hôm sau có thể mệt, chóng mặt, đường huyết thấp, ceton xuất hiện trong nước tiểu, bilirubin tăng nhẹ. Người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin không nên tự nhịn kéo dài; cần hỏi bác sĩ cách dùng thuốc vào ngày xét nghiệm.
Thuốc đang dùng: báo, đừng tự ngưng
Nguyên tắc số một. Không tự ngưng thuốc huyết áp, thuốc tim mạch, thuốc đái tháo đường, thuốc chống đông hay bất kỳ thuốc điều trị bệnh mạn tính nào chỉ để “xét nghiệm cho đẹp”. Ngưng thuốc đột ngột có thể nguy hiểm hơn nhiều so với một con số lệch.
Mang danh sách thuốc. Ghi tên, liều, giờ uống của mọi thứ bạn dùng, kể cả thuốc mua không cần đơn, thuốc nam, thực phẩm chức năng, vitamin. Đưa danh sách này cho bác sĩ chỉ định xét nghiệm và bác sĩ đọc kết quả.
Một số thuốc ảnh hưởng tới chỉ số. Ví dụ thuốc lợi tiểu có thể làm thay đổi kali, natri, axit uric; một số thuốc giảm mỡ máu có thể làm tăng men gan hoặc men cơ; corticoid làm tăng đường huyết và bạch cầu. Đây là lý do bác sĩ cần biết bạn dùng gì.
Thời điểm uống thuốc. Với một vài xét nghiệm theo dõi nồng độ thuốc hoặc hormone, giờ lấy máu so với giờ uống thuốc rất quan trọng. Hỏi rõ nên uống thuốc trước hay sau khi lấy máu.
Nếu đã lỡ. Lỡ uống thuốc, lỡ ăn sáng, lỡ dùng biotin thì nói thật với nhân viên lấy máu. Họ có thể ghi chú lên phiếu hoặc khuyên hẹn ngày khác, tốt hơn nhiều là có một kết quả không ai biết vì sao lệch.
Tan máu và các lỗi trong lúc lấy mẫu
Có những sai lệch không do bạn mà do quá trình lấy và vận chuyển mẫu. Thường gặp nhất là tan máu: hồng cầu vỡ trong ống nghiệm do kim quá nhỏ, hút quá mạnh, lắc mạnh, để mẫu quá lâu hoặc quá nóng. Hồng cầu vỡ giải phóng kali, men AST, LDH ra huyết thanh, làm các chỉ số này cao giả. Nhiều phòng xét nghiệm có ghi chú “mẫu tan máu” trên phiếu khi phát hiện.
Garô buộc quá lâu, bóp nắm tay nhiều lần khi lấy máu cũng có thể làm kali và một số chất tăng nhẹ. Lấy máu ở tay đang truyền dịch sẽ làm mẫu bị pha loãng. Với công thức máu, tiểu cầu có thể vón trong ống chống đông ở một số người, làm số đếm thấp giả.
Bạn không kiểm soát được hết những việc này, nhưng biết chúng tồn tại giúp bạn bình tĩnh hơn. Khi thấy kali cao đơn lẻ mà mọi thứ khác bình thường, không triệu chứng, câu đầu tiên nên hỏi là “mẫu có bị tan máu không, có cần lấy lại không”, chứ không phải lên mạng đọc về suy thận. Ngược lại, nếu bạn có bệnh thận hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng tới kali, bác sĩ mới là người quyết định có cần làm lại gấp không.
Những điều nhiều người tưởng làm sai kết quả nhưng thường không
Uống nước lọc buổi sáng. Nhiều người nhịn cả nước vì sợ “loãng máu”. Một hai cốc nước lọc không làm sai các xét nghiệm máu thông thường, lại giúp tĩnh mạch dễ lấy hơn và tránh choáng khi lấy máu. Nhịn khát còn có thể làm máu cô đặc, ure, creatinin tăng nhẹ.
Ăn chay hay ăn mặn một bữa tối hôm trước. Một bữa tối bình thường, dù chay hay mặn, ít ảnh hưởng tới các chỉ số chính nếu bạn đã nhịn đủ giờ. Điều đáng ngại hơn là bữa tiệc khuya nhiều dầu mỡ và rượu bia.
Mất ngủ một đêm. Có thể làm đường huyết lúc đói nhích lên đôi chút ở một số người, nhưng thường không đủ để biến người bình thường thành bất thường. Nếu bạn mất ngủ kéo dài hoặc có chỉ số sát ngưỡng, cứ nói với bác sĩ.
Lấy máu ở tay trái hay tay phải. Không làm khác kết quả, trừ khi một tay đang truyền dịch, có đường dò chạy thận, hoặc đã nạo vét hạch nách; khi đó báo nhân viên để chọn tay phù hợp.
Mặc áo ấm hay đi xe máy tới nơi khám. Không ảnh hưởng tới xét nghiệm máu. Tuy vậy nếu khám cả huyết áp và điện tim, ngồi nghỉ vài phút trước khi đo vẫn giúp kết quả ổn định hơn.
Danh sách chuẩn bị cho buổi lấy máu buổi sáng
Một lịch chuẩn bị đơn giản cho phần lớn gói khám tổng quát, trừ khi nơi khám hướng dẫn khác:
- Hai ngày trước: hạn chế rượu bia, tránh bữa tiệc nhiều dầu mỡ, không bắt đầu chế độ tập mới hay chạy đường dài.
- Tối hôm trước: ăn tối bình thường, không quá muộn; ngủ đủ giấc nếu có thể.
- Từ sau bữa tối: chỉ uống nước lọc; không ăn vặt, không nước ngọt, không sữa.
- Sáng hôm khám: uống một hai cốc nước lọc, không hút thuốc, không tập thể dục, đi lấy máu sớm.
- Thuốc buổi sáng: làm theo hướng dẫn bác sĩ đã dặn; nếu không ai dặn, hỏi trước một ngày, đừng tự bỏ.
- Mang theo danh sách thuốc, sản phẩm bổ sung và kết quả cũ.
- Nếu đang sốt, đang có kinh (với xét nghiệm nước tiểu), vừa ốm dậy: hỏi xem có nên dời lịch không.
Danh sách này không phức tạp, nhưng làm đúng giúp bạn tránh được cả một vòng lo âu, làm lại và tốn thêm thời gian vì những con số lệch không phản ánh sức khoẻ thật.
Khi nào cần gặp bác sĩ, kể cả khi nghĩ con số chỉ lệch giả
Biết các yếu tố gây lệch không có nghĩa là mọi con số lệch đều có thể giải thích bằng bữa nhậu hay buổi tập. Việc phân định thuộc về bác sĩ: nói rõ bạn đã làm gì trước khi lấy máu, rồi hỏi có cần làm lại không. Nếu làm lại trong điều kiện chuẩn mà chỉ số vẫn lệch, đó là thông tin thật cần được xem xét. Đặc biệt không tự “trừ hao” đường huyết, men gan hay creatinin chỉ vì nghĩ mình đã ăn hoặc đã tập.
Nên gặp bác sĩ sớm khi chỉ số lệch nhiều, nhiều chỉ số liên quan cùng lệch, hoặc có triệu chứng như mệt nhiều, sụt cân, khát nhiều, tiểu nhiều, vàng da, phù. Đau cơ dữ dội kèm nước tiểu sẫm màu như nước trà sau một buổi tập rất nặng là dấu hiệu cần đi khám ngay, vì có thể là tiêu cơ vân, tình trạng có thể ảnh hưởng tới thận. Các dấu hiệu cấp cứu khác như đau ngực, khó thở, yếu liệt nửa người, lơ mơ thì cần tới cơ sở cấp cứu ngay, bất kể bạn vừa xét nghiệm gì.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm máu có được uống nước lọc không?
Thường được, và uống đủ nước còn giúp lấy máu dễ hơn. Chỉ nước lọc, không đường, không sữa. Một số xét nghiệm đặc biệt có hướng dẫn riêng, nên hỏi nơi khám nếu không chắc.
Tối qua uống bia thì sáng nay có nên đi xét nghiệm không?
Rượu bia có thể làm tăng triglycerid, GGT, axit uric. Nếu dời lịch được thì nên dời vài ngày; nếu không, cứ xét nghiệm nhưng báo cho bác sĩ để họ đọc kết quả đúng hoàn cảnh.
Có cần ngưng vitamin trước khi xét nghiệm không?
Phần lớn vitamin thông thường không ảnh hưởng đáng kể, nhưng biotin liều cao có thể làm sai một số xét nghiệm hormone và troponin. Hãy báo bác sĩ những gì bạn đang dùng và hỏi có cần tạm ngưng, ngưng bao lâu.
Tập thể dục sáng hôm xét nghiệm có sao không?
Tập nặng có thể làm tăng AST, CK, creatinin và làm nước tiểu có đạm, máu tạm thời. Nên tránh tập nặng một hai ngày trước và sáng hôm lấy máu để kết quả phản ánh trạng thái nghỉ.
Thuốc huyết áp buổi sáng có uống trước khi lấy máu không?
Đa số trường hợp không nên tự bỏ thuốc huyết áp. Cách uống vào ngày xét nghiệm nên hỏi bác sĩ kê đơn từ trước, vì có thuốc uống bình thường được, có thuốc cần hẹn giờ phù hợp với xét nghiệm.
Kết quả ghi mẫu tan máu thì phải làm sao?
Mẫu tan máu làm một số chỉ số như kali, AST cao giả. Hỏi bác sĩ có cần lấy máu lại không. Thường chỉ cần lấy lại những chỉ số bị ảnh hưởng, không phải làm lại toàn bộ.