Ngoài các mục chung như huyết áp, đường huyết, mỡ máu, phụ nữ có thêm những mốc riêng: tầm soát cổ tử cung từ 21 hoặc 25 tuổi tuỳ khuyến cáo, chụp nhũ ảnh từ 40 tuổi, theo dõi đường huyết và tim mạch về lâu dài nếu từng bị tiểu đường thai kỳ hay tiền sản giật, đo mật độ xương sau mãn kinh khi có nguy cơ và từ 65 tuổi.
Cũng có những thứ hay được mời làm mà các khuyến cáo lớn nói rõ là không nên làm thường quy ở người không triệu chứng, như tầm soát ung thư buồng trứng bằng siêu âm và CA 125. Bài này đi theo các giai đoạn của đời người phụ nữ, nêu tên nguồn của từng mốc, và chỉ ra chỗ hay nhầm, từ lần khám phụ khoa đầu tiên tới những năm sau mãn kinh. Khuyến cáo có thể cập nhật; bác sĩ điều chỉnh theo từng người.
Các mốc riêng của phụ nữ theo giai đoạn
Bảng này chỉ ghi phần khác với nam giới. Các mục chung theo tuổi vẫn áp dụng song song.
| Giai đoạn | Mốc cần biết | Nguồn khuyến cáo |
|---|---|---|
| 21–29 tuổi | Tế bào cổ tử cung mỗi 3 năm; Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ chọn bắt đầu từ 25 tuổi bằng xét nghiệm HPV mỗi 5 năm | USPSTF; Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ |
| 30–65 tuổi | Tế bào học mỗi 3 năm, HPV mỗi 5 năm, hoặc kết hợp mỗi 5 năm | USPSTF |
| Mọi tuổi trưởng thành | Đánh giá tiền sử gia đình ung thư vú, buồng trứng để biết có cần tư vấn gen BRCA | USPSTF |
| Sau sinh có tiểu đường thai kỳ | Xét nghiệm đường huyết sau sinh và ít nhất 3 năm một lần suốt đời | ADA |
| 40–74 tuổi | Chụp nhũ ảnh mỗi 2 năm | USPSTF năm 2024 |
| Sau mãn kinh dưới 65 | Đo mật độ xương nếu có nguy cơ | USPSTF |
| Từ 65 tuổi | Đo mật độ xương; có thể dừng tầm soát cổ tử cung nếu các lần trước đầy đủ, bình thường | USPSTF |
Phụ nữ có nguy cơ cao như mang đột biến gen, có mẹ hoặc chị em ruột mắc ung thư vú trước mãn kinh, từng xạ trị vùng ngực khi trẻ sẽ có lịch riêng do bác sĩ chuyên khoa đặt, thường bắt đầu sớm hơn.
Cổ tử cung: chọn tế bào học, HPV hay cả hai
Ung thư cổ tử cung gần như luôn liên quan tới nhiễm HPV nguy cơ cao kéo dài. Xét nghiệm tế bào học tìm tế bào bất thường; xét nghiệm HPV tìm virus. Cả hai đều lấy mẫu ở cổ tử cung qua một lần khám phụ khoa ngắn, khó chịu nhẹ nhưng thường không đau.
Xét nghiệm HPV nhạy hơn trong việc phát hiện người có nguy cơ, nên khi kết quả âm tính thì có thể yên tâm giãn ra 5 năm. Nhưng HPV dương tính rất phổ biến ở phụ nữ trẻ và phần lớn tự hết trong vài năm, đó là lý do USPSTF không khuyên dùng HPV đơn thuần trước 30 tuổi. Kết quả HPV dương tính không phải là ung thư, không phải dấu hiệu bạn đời không chung thuỷ; virus có thể nằm im nhiều năm.
Đã tiêm vắc xin HPV vẫn cần tầm soát, vì vắc xin không phủ mọi chủng nguy cơ cao và có thể đã nhiễm trước khi tiêm. Phụ nữ đã cắt tử cung toàn phần vì bệnh lành tính thường không cần tầm soát cổ tử cung nữa; nếu không rõ đã cắt cả cổ tử cung chưa, hãy hỏi bác sĩ.
Tiền sử thai kỳ là thông tin sức khoẻ cả đời
Tiểu đường thai kỳ. Đường huyết thường trở về bình thường sau sinh, nên nhiều người quên luôn. Nhưng theo ADA, phụ nữ từng bị tiểu đường thai kỳ có nguy cơ đái tháo đường type 2 cao hơn, cần xét nghiệm lại sau sinh và ít nhất mỗi 3 năm sau đó.
Tiền sản giật, tăng huyết áp thai kỳ. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ xếp các rối loạn này vào yếu tố làm tăng nguy cơ tim mạch về sau. Huyết áp nên được theo dõi đều sau sinh, và tiền sử này nên được kể khi bác sĩ đánh giá nguy cơ tim mạch.
Sinh non, thai chậm phát triển. Đây cũng là thông tin bác sĩ tim mạch có thể muốn biết. Hãy ghi lại trong hồ sơ sức khoẻ cá nhân, vì sau mười năm rất dễ quên.
Thiếu máu sau sinh. Sinh nở và cho con bú có thể để lại thiếu máu, mệt mỏi kéo dài. Công thức máu ở lần khám sau sinh giúp phát hiện, nguyên nhân và cách xử lý do bác sĩ quyết định.
Tuyến giáp sau sinh. Một số phụ nữ bị rối loạn tuyến giáp trong năm đầu sau sinh, dễ nhầm với mệt mỏi do chăm con. Hồi hộp, sụt cân nhanh hoặc ngược lại mệt lả, tăng cân, buồn chán kéo dài là lý do nói với bác sĩ.
Những thứ khuyến cáo không làm thường quy
Phụ nữ thường được mời nhiều gói "chuyên sâu". Các mục dưới đây đã được khuyến cáo lớn đánh giá là không có lợi khi làm hàng loạt cho người không triệu chứng, nguy cơ trung bình:
- Tầm soát ung thư buồng trứng bằng siêu âm qua ngả âm đạo hoặc xét nghiệm CA 125: USPSTF khuyến cáo không làm, vì không giảm tử vong mà lại dẫn tới phẫu thuật không cần thiết.
- Tầm soát ung thư tuyến giáp bằng siêu âm cổ: USPSTF khuyến cáo không làm ở người không triệu chứng.
- Xét nghiệm gen BRCA cho mọi phụ nữ: chỉ nên làm sau khi đánh giá tiền sử gia đình cho thấy có nguy cơ và qua tư vấn di truyền.
- Khám vú bằng máy nhiệt hoặc các thiết bị không được công nhận thay cho nhũ ảnh.
- Đo mật độ xương ở phụ nữ trẻ chưa mãn kinh không có yếu tố nguy cơ.
Tự để ý vú của mình, biết bình thường nó ra sao để nhận ra thay đổi, vẫn là thói quen hữu ích. Nhưng nó không thay thế được nhũ ảnh theo lịch.
Tự đánh giá tiền sử gia đình để biết có cần tư vấn gen
USPSTF khuyến nghị bác sĩ đánh giá tiền sử gia đình của phụ nữ để tìm người có thể mang đột biến gen BRCA1, BRCA2, rồi mới chuyển tư vấn di truyền và xét nghiệm gen nếu cần. Bạn có thể chuẩn bị trước theo các bước:
- Hỏi bên nội và bên ngoại, vì gen có thể di truyền qua cả bố, không chỉ qua mẹ.
- Ghi lại ai mắc ung thư vú, buồng trứng, tuỵ, tiền liệt tuyến, và mắc ở tuổi nào.
- Đánh dấu những trường hợp đáng chú ý: ung thư vú trước 50 tuổi, ung thư cả hai bên vú, ung thư buồng trứng ở bất kỳ tuổi nào, ung thư vú ở nam giới, nhiều người trong cùng một bên gia đình mắc.
- Ghi nếu trong họ đã có người làm xét nghiệm gen và kết quả ra sao.
- Mang danh sách này tới bác sĩ và hỏi: với tiền sử này, em có nên gặp bác sĩ di truyền không?
- Nếu được tư vấn xét nghiệm, hỏi trước kết quả dương tính sẽ thay đổi gì trong lịch theo dõi của bạn và của người thân.
Không có ai trong họ mắc ung thư không có nghĩa là không có nguy cơ, và có người thân mắc cũng không có nghĩa bạn mang gen. Bước này chỉ để chọn đúng người cần tư vấn chuyên sâu, tránh cả xét nghiệm tràn lan lẫn bỏ sót.
Mãn kinh: khi các nguy cơ âm thầm đổi chiều
Giả định cô Thu, 52 tuổi, ở Khánh Hoà, mãn kinh được hai năm. Cô vẫn đi khám phụ khoa đều, nhưng chưa ai nói với cô rằng sau mãn kinh, hai nguy cơ âm thầm thay đổi rõ: mất xương nhanh hơn trong vài năm đầu, và nguy cơ tim mạch bắt đầu đuổi kịp nam giới.
Với xương, USPSTF khuyên phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi đo mật độ xương nếu có yếu tố nguy cơ như gầy, hút thuốc, uống rượu nhiều, dùng corticoid lâu ngày, có mẹ hoặc bố từng gãy cổ xương đùi. Cô Thu dáng nhỏ, mẹ từng gãy xương hông, nên là trường hợp nên hỏi bác sĩ ngay.
Với tim mạch, cô nên được xét nghiệm lại mỡ máu, đường huyết và đánh giá nguy cơ tổng thể, kể cả khi trước đây mọi thứ bình thường. Chảy máu âm đạo sau mãn kinh, dù ít, không phải dấu hiệu chờ tới lịch khám mà cần đi khám sớm. Những thay đổi thường gặp của mãn kinh như bốc hoả, khó ngủ, khô âm đạo cũng đáng được nói ra; bác sĩ có nhiều cách hỗ trợ và sẽ tư vấn theo từng người.
Khi nào cần gặp bác sĩ ngay
Nếu đang trong lịch tầm soát mà xuất hiện dấu hiệu bất thường, đừng chờ tới hạn xét nghiệm tiếp theo, cũng đừng nghĩ lần chụp hay lần lấy mẫu trước bình thường thì không sao. Tầm soát không thay cho khám bệnh. Đi khám sớm nếu bạn có: khối ở vú hoặc nách, da vú lõm hay sần như vỏ cam, núm vú tụt vào mới xuất hiện hoặc tiết dịch lẫn máu; chảy máu âm đạo giữa kỳ, sau quan hệ hoặc sau mãn kinh; đau bụng dưới kéo dài, chướng bụng kéo dài vài tuần, ăn nhanh no bất thường; khí hư thay đổi có mùi kèm đau; sụt cân không rõ lý do.
Sau sinh, đi khám sớm nếu đau đầu dữ dội, nhìn mờ, phù mặt tay, vì tiền sản giật có thể xuất hiện cả sau sinh; hoặc buồn bã, lo âu kéo dài, có ý nghĩ làm hại bản thân hay con, đây là tình trạng cần được giúp đỡ chứ không phải tự vượt qua.
Gọi cấp cứu ngay khi đau ngực, khó thở đột ngột, đặc biệt trong những tuần sau sinh hoặc khi đang dùng thuốc nội tiết; khi một bên chân sưng đau đột ngột; khi méo miệng, yếu nửa người, nói khó. Ở phụ nữ, nhồi máu cơ tim có thể biểu hiện bằng mệt lả, buồn nôn, khó thở, đau lưng hay đau hàm hơn là đau ngực điển hình, nên đừng chờ thấy đau ngực mới đi.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ nên bắt đầu khám phụ khoa tầm soát từ khi nào?
Theo USPSTF, tầm soát ung thư cổ tử cung bắt đầu từ 21 tuổi bằng xét nghiệm tế bào; Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ chọn bắt đầu từ 25 tuổi bằng xét nghiệm HPV. Bác sĩ phụ khoa sẽ chọn theo tiền sử và cơ sở của bạn.
Có nên siêu âm buồng trứng và xét nghiệm CA 125 để tầm soát ung thư không?
Với phụ nữ không triệu chứng và không mang gen nguy cơ, USPSTF khuyến cáo không tầm soát ung thư buồng trứng bằng cách này vì không giảm tử vong và dẫn tới phẫu thuật không cần thiết.
Từng bị tiểu đường thai kỳ thì sau này cần làm gì?
Theo ADA, nên xét nghiệm đường huyết sau sinh và ít nhất 3 năm một lần suốt đời, vì nguy cơ đái tháo đường type 2 cao hơn. Hãy kể tiền sử này với mọi bác sĩ khám tổng quát cho bạn.
Mô vú dày có nghĩa là gì?
Đó là khi vú có nhiều mô tuyến và mô sợi hơn mô mỡ, rất thường gặp ở phụ nữ châu Á. Mô vú dày làm nhũ ảnh khó đọc hơn và tăng nhẹ nguy cơ; bác sĩ có thể đề nghị siêu âm bổ sung tuỳ trường hợp.
Đã tiêm vắc xin HPV có cần tầm soát cổ tử cung nữa không?
Vẫn cần. Vắc xin không bảo vệ khỏi mọi chủng HPV nguy cơ cao và có thể bạn đã nhiễm trước khi tiêm. Lịch tầm soát cho người đã tiêm hiện vẫn giống người chưa tiêm, theo hướng dẫn của bác sĩ.
Sau mãn kinh có cần đo mật độ xương ngay không?
USPSTF khuyên đo cho mọi phụ nữ từ 65 tuổi, và cho phụ nữ sau mãn kinh trẻ hơn nếu có yếu tố nguy cơ như gầy, hút thuốc, dùng corticoid lâu, bố hoặc mẹ từng gãy cổ xương đùi. Hãy hỏi bác sĩ đánh giá nguy cơ của bạn.