Phần lớn trường hợp, xét nghiệm mỡ máu để đánh giá nguy cơ tim mạch không bắt buộc phải nhịn ăn: các hội chuyên môn châu Âu đã chấp nhận mẫu máu lấy sau bữa ăn bình thường từ năm 2016, và hướng dẫn ACC/AHA cũng cho phép. Tuy nhiên vẫn có những tình huống bác sĩ dặn nhịn ăn, và khi đó nên làm đúng.
Lý do là bữa ăn chủ yếu làm tăng triglycerid, còn cholesterol toàn phần, HDL và LDL thay đổi không đáng kể. Nhưng nếu triglycerid của bạn từng cao, nếu cùng lúc cần đo đường huyết lúc đói, hoặc nếu phòng xét nghiệm tính LDL bằng công thức, nhịn ăn giúp con số dễ diễn giải hơn. Dưới đây là cách hiểu khuyến cáo, các yếu tố làm lệch kết quả và các bước chuẩn bị cụ thể.
Khuyến cáo hiện nay nói gì về nhịn ăn
Năm 2016, Hội Xơ vữa động mạch châu Âu (EAS) và Liên đoàn Hoá sinh lâm sàng và Xét nghiệm y học châu Âu (EFLM) ra đồng thuận chung: xét nghiệm mỡ máu không nhịn ăn có thể dùng thường quy để sàng lọc và đánh giá nguy cơ. Lý do thực tế là con người phần lớn thời gian trong ngày ở trạng thái sau ăn, nên mỡ máu lúc không nhịn phản ánh đúng môi trường mạch máu phải chịu. Thêm nữa, không bắt nhịn ăn giúp người bệnh dễ đi xét nghiệm hơn, giảm nguy cơ hạ đường huyết ở người đang dùng thuốc tiểu đường.
Theo đồng thuận này, sau một bữa ăn thông thường, triglycerid có thể tăng thêm khoảng 0,3 mmol/L, còn cholesterol toàn phần, LDL và HDL chỉ thay đổi rất ít, không đủ làm thay đổi cách phân loại nguy cơ ở đa số người. Hướng dẫn quản lý cholesterol của ACC/AHA năm 2018 cũng chấp nhận cả mẫu nhịn ăn lẫn không nhịn ăn ở người lớn chưa dùng thuốc hạ mỡ máu.
Dù vậy, nhiều phòng khám ở Việt Nam vẫn quen dặn nhịn ăn, phần vì cùng một lần lấy máu còn làm đường huyết lúc đói và các xét nghiệm khác. Không có gì sai khi làm theo lời dặn đó. Điều quan trọng là bạn biết lần xét nghiệm của mình lấy máu ở trạng thái nào để so sánh đúng giữa các năm. Khuyến cáo có thể cập nhật và mỗi cơ sở có quy trình riêng.
Khi nào bác sĩ vẫn dặn nhịn ăn
Ngay trong đồng thuận châu Âu cũng nêu những trường hợp nên lấy máu lúc đói hoặc làm lại lúc đói. Bạn có thể gặp lời dặn nhịn ăn khi:
- Lần trước triglycerid không nhịn ăn vượt khoảng 5 mmol/L (440 mg/dL); khi đó đồng thuận EAS/EFLM khuyên làm lại lúc đói.
- Phòng xét nghiệm tính LDL bằng công thức Friedewald, vốn kém chính xác khi triglycerid cao.
- Cùng lần lấy máu có đo đường huyết lúc đói, mà đường huyết lúc đói bắt buộc phải nhịn ít nhất 8 giờ.
- Bác sĩ đang theo dõi người có triglycerid rất cao, hoặc người từng bị viêm tuỵ liên quan triglycerid.
- Bác sĩ cần so sánh với các lần trước vốn đều làm lúc đói.
Khi được dặn nhịn ăn, mốc thường dùng là 9 đến 12 giờ không ăn, chỉ uống nước lọc. Nhịn quá lâu, ví dụ từ trưa hôm trước, không làm kết quả “sạch” hơn mà có thể gây mệt, choáng khi lấy máu, nhất là ở người lớn tuổi.
Những yếu tố làm kết quả lệch, kể cả khi đã nhịn ăn
Nhịn ăn chỉ là một phần. Nhiều yếu tố khác tác động lên mỡ máu mạnh hơn bữa sáng, và người đi xét nghiệm thường không nghĩ tới:
| Yếu tố | Ảnh hưởng hay gặp | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Rượu bia trong 24–48 giờ trước | Triglycerid có thể tăng rõ | Tránh rượu bia vài ngày trước khi lấy máu nếu được |
| Bữa tiệc nhiều mỡ tối hôm trước | Triglycerid tăng, đôi khi kéo dài sang sáng hôm sau | Ăn bữa tối bình thường |
| Ốm sốt, nhiễm trùng, phẫu thuật gần đây | Cholesterol có thể giảm tạm thời | Báo bác sĩ; thường đợi khỏi hẳn vài tuần rồi đo |
| Mới bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ | LDL có thể thấp giả trong những ngày đầu | Theo lịch của bác sĩ điều trị |
| Mang thai, mới sinh | Cholesterol và triglycerid tăng sinh lý | Hỏi bác sĩ thời điểm đo lại sau sinh |
| Thay đổi cân nặng lớn gần đây, ăn kiêng gắt | Chỉ số không phản ánh trạng thái ổn định | Báo bác sĩ khi đọc kết quả |
| Thuốc đang dùng cho bệnh khác | Một số thuốc làm tăng hoặc giảm mỡ máu | Mang danh sách thuốc, không tự ngưng |
Nếu lần lấy máu rơi vào một trong các tình huống trên, hãy ghi chú cạnh kết quả. Một con số đo trong tuần sốt cao không nên đem so với năm trước như thể hai lần cùng điều kiện.
Các bước chuẩn bị trước buổi lấy máu
Áp dụng cho cả trường hợp nhịn ăn và không nhịn ăn; phần nhịn chỉ làm khi được dặn:
- Hỏi rõ khi đặt lịch: lần này có làm đường huyết lúc đói hay xét nghiệm nào cần nhịn không, và nhịn bao nhiêu giờ.
- Ăn tối bình thường, tránh bữa tiệc nhiều mỡ và rượu bia; nếu được dặn nhịn, ăn xong trước giờ hẹn khoảng 10–12 tiếng.
- Buổi sáng uống nước lọc thoải mái; nước lọc không làm sai mỡ máu và giúp lấy ven dễ hơn. Không uống cà phê sữa, nước ngọt, sữa khi đang nhịn.
- Thuốc đang dùng hằng ngày: hỏi bác sĩ kê đơn có uống trước khi lấy máu hay không. Người đang dùng thuốc tiểu đường đặc biệt cần hỏi, vì nhịn ăn kèm thuốc có thể gây hạ đường huyết.
- Mang theo một bữa nhẹ để ăn ngay sau khi lấy máu, nhất là người lớn tuổi hay người dễ choáng.
- Ngồi nghỉ vài phút trước khi lấy máu; báo nhân viên nếu bạn hay ngất khi thấy kim.
- Khi nhận kết quả, ghi chú: lấy máu lúc đói hay sau ăn, giờ lấy, có đang ốm hay dùng thuốc gì mới không.
Đưa bố mẹ lớn tuổi đi xét nghiệm: những điều hay bị quên
Chị Mai ở TP Hồ Chí Minh đưa mẹ 68 tuổi đi khám định kỳ. Mẹ đang dùng thuốc huyết áp và thuốc tiểu đường, nghe nói phải nhịn ăn nên bỏ luôn cả bữa tối hôm trước lẫn thuốc buổi sáng. Tới phòng khám, bà mệt lả, huyết áp lên cao vì bỏ thuốc. Đây là tình huống không hiếm.
Với người cao tuổi, rủi ro của việc nhịn ăn quá mức và tự bỏ thuốc thường lớn hơn lợi ích của một con số triglycerid “đẹp”. Trước ngày lấy máu, hãy gọi hỏi cơ sở khám hoặc bác sĩ đang điều trị cho bố mẹ: thuốc nào uống như thường, thuốc nào chờ lấy máu xong mới uống. Nếu chỉ cần làm mỡ máu mà không đo đường huyết lúc đói, nhiều nơi sẽ cho làm không cần nhịn.
Ngoài ra, nên đặt lịch lấy máu sớm trong buổi sáng để thời gian nhịn không kéo dài, mang theo đồ ăn nhẹ, và đi cùng bố mẹ nếu họ từng choáng khi lấy máu. Những việc đơn giản này giúp buổi khám an toàn hơn mà không làm giảm giá trị kết quả.
Những hiểu lầm hay gặp về nhịn ăn trước xét nghiệm
Nhịn càng lâu càng chính xác. Sai. Sau khoảng 12 giờ, nhịn thêm không làm kết quả mỡ máu chuẩn hơn. Nhịn kéo dài từ trưa hôm trước chỉ làm bạn mệt, tụt sức, dễ choáng khi lấy máu, nhất là người lớn tuổi hoặc người đang dùng thuốc tiểu đường.
Uống một ngụm cà phê đen thì không sao. Cà phê đen ít năng lượng nhưng caffeine có thể ảnh hưởng nhẹ tới một số xét nghiệm khác làm cùng buổi, và nhiều người quen thêm đường. Khi đã được dặn nhịn, an toàn nhất là chỉ uống nước lọc, để xong lấy máu rồi mới uống.
Ăn kiêng cả tuần trước khi xét nghiệm để kết quả đẹp. Kết quả sau một tuần ăn kiêng gắt không phản ánh mức mỡ máu thường ngày, giống như đo cân nặng sau một ngày nhịn đói. Bác sĩ cần con số của đời sống bình thường để đánh giá nguy cơ đúng. Hãy ăn uống như thường lệ trong những ngày trước đó, chỉ tránh tiệc tùng và rượu bia.
Đã xét nghiệm không nhịn ăn thì phải làm lại. Không nhất thiết. Nếu triglycerid không quá cao, kết quả không nhịn ăn vẫn dùng được để đánh giá nguy cơ theo đồng thuận châu Âu. Chỉ làm lại khi bác sĩ thấy cần, ví dụ triglycerid vượt mức đồng thuận nêu hoặc LDL không tính được.
Nhai kẹo cao su, uống nước chanh không đường thì vẫn tính là nhịn. Những thứ này có thể chứa đường hoặc kích thích tiêu hoá. Nếu lần này có đo đường huyết lúc đói, nên tránh hết để khỏi phải làm lại.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Gặp bác sĩ để đọc kết quả, đặc biệt khi triglycerid cao tới mức phiếu không tính được LDL, khi cholesterol thay đổi bất thường so với các năm trước, hoặc khi bạn không chắc lần lấy máu có rơi vào điều kiện làm lệch kết quả hay không. Bác sĩ quyết định có cần làm lại lúc đói hay đo LDL trực tiếp.
Hỏi bác sĩ trước mọi quyết định ngưng thuốc để xét nghiệm. Không tự bỏ thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường, thuốc chống đông hay bất kỳ thuốc nào chỉ vì nghĩ rằng sẽ làm sai kết quả.
Nếu trong lúc nhịn ăn bạn thấy run tay, vã mồ hôi, hồi hộp, lơ mơ, đặc biệt khi đang dùng thuốc tiểu đường, hãy ăn ngay và báo nhân viên y tế; lơ mơ nặng, ngất là tình huống cấp cứu. Đau tức ngực, khó thở, yếu liệt nửa người cũng cần gọi cấp cứu ngay, không chờ xong xét nghiệm.
Một câu nên hỏi khi nhận kết quả: “Lần này lấy máu lúc đói hay sau ăn có ảnh hưởng gì tới cách đọc không, và lần sau em nên làm theo cách nào để so sánh được?”. Giữ cùng một cách chuẩn bị qua các năm giúp bác sĩ thấy xu hướng thật thay vì những dao động do bữa ăn.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm mỡ máu có được uống nước không?
Được uống nước lọc. Nước lọc không làm thay đổi mỡ máu, còn giúp ven dễ lấy hơn. Chỉ tránh các loại nước có đường, sữa, cà phê có sữa, nước trái cây khi bạn đang được dặn nhịn ăn để làm thêm đường huyết lúc đói.
Không nhịn ăn thì kết quả mỡ máu có sai không?
Với đa số người, không nhịn ăn chỉ làm triglycerid tăng nhẹ, còn cholesterol toàn phần, LDL và HDL gần như không đổi. Đồng thuận EAS/EFLM 2016 chấp nhận mẫu không nhịn ăn để sàng lọc. Bác sĩ sẽ dặn làm lại lúc đói nếu triglycerid quá cao.
Tối hôm trước uống bia thì sáng có nên xét nghiệm mỡ máu không?
Rượu bia có thể làm triglycerid tăng rõ trong một đến hai ngày. Nếu có thể, hãy dời lịch lấy máu vài ngày. Nếu vẫn lấy máu, hãy nói với bác sĩ để họ cân nhắc khi đọc, tránh kết luận dựa trên một con số bị đẩy cao.
Nhịn ăn bao lâu là đủ khi được dặn?
Mốc thường dùng là 9 đến 12 giờ không ăn, chỉ uống nước lọc. Nhịn lâu hơn không làm kết quả chính xác hơn mà dễ gây mệt, choáng. Ăn tối bình thường, lấy máu buổi sáng sớm là cách đơn giản nhất.
Đang dùng thuốc thì sáng hôm xét nghiệm có uống thuốc không?
Tuỳ loại thuốc, nên hỏi bác sĩ kê đơn trước ngày lấy máu. Nhìn chung không tự bỏ thuốc huyết áp hay thuốc tim mạch. Người dùng thuốc tiểu đường cần được dặn cụ thể vì nhịn ăn kèm thuốc có thể gây hạ đường huyết.
Vừa khỏi sốt có nên xét nghiệm mỡ máu không?
Ốm sốt, nhiễm trùng có thể làm cholesterol giảm tạm thời, khiến kết quả trông đẹp hơn thực tế. Nếu không gấp, nên chờ khỏi hẳn vài tuần rồi mới xét nghiệm, hoặc báo bác sĩ để họ cân nhắc khi đọc kết quả.