Xét nghiệm mỡ máu cơ bản, còn gọi là bộ lipid máu, thường gồm bốn chỉ số: cholesterol toàn phần, LDL cholesterol, HDL cholesterol và triglycerid. Trong đó LDL là con số bác sĩ nhìn đầu tiên khi đánh giá nguy cơ xơ vữa, còn ba dòng kia giúp hiểu rõ bức tranh.
Một số phòng xét nghiệm in thêm non-HDL cholesterol, tỷ số cholesterol trên HDL, hoặc khi bác sĩ yêu cầu thì có ApoB và lipoprotein(a). Phần dưới giải thích ý nghĩa từng dòng, khoảng phân loại thường dùng, cách đổi đơn vị và những chỗ người đọc hay hiểu nhầm. Bài giúp bạn hiểu phiếu kết quả để hỏi bác sĩ đúng câu, không dùng để tự chẩn đoán.
Bốn dòng trên phiếu: đo cái gì và được tính thế nào
Không phải dòng nào cũng được máy đo trực tiếp. Biết dòng nào tính ra từ dòng nào giúp bạn hiểu vì sao đôi khi kết quả “nhảy” bất thường.
| Chỉ số | Nói lên điều gì | Đo hay tính |
|---|---|---|
| Cholesterol toàn phần | Tổng cholesterol trong mọi loại lipoprotein, cả tốt lẫn xấu | Đo trực tiếp |
| HDL cholesterol | Phần cholesterol trong lipoprotein gom mỡ thừa về gan | Đo trực tiếp |
| Triglycerid | Chất béo dự trữ năng lượng, dao động mạnh theo bữa ăn, rượu bia | Đo trực tiếp |
| LDL cholesterol | Phần cholesterol trong lipoprotein dễ lắng vào thành mạch | Nhiều nơi tính bằng công thức từ ba dòng trên; một số nơi đo trực tiếp |
| Non-HDL cholesterol | Mọi cholesterol “có thể gây xơ vữa” | Tính: cholesterol toàn phần trừ HDL |
Công thức phổ biến nhất để tính LDL là công thức Friedewald. Công thức này kém chính xác khi triglycerid cao, và không được dùng khi triglycerid vượt khoảng 4,5 mmol/L (400 mg/dL). Khi đó phòng xét nghiệm thường đo LDL trực tiếp hoặc ghi chú không tính được. Nếu phiếu có dòng chú thích nhỏ về điều này, đừng bỏ qua.
LDL: con số bác sĩ nhìn đầu tiên
LDL thường được gọi là “mỡ xấu” vì các hạt LDL có thể thấm qua lớp lót thành động mạch và bị giữ lại, khởi đầu cho mảng xơ vữa. Bằng chứng từ nghiên cứu di truyền, quan sát và thử nghiệm can thiệp nhất quán tới mức các hội tim mạch châu Âu coi LDL là nguyên nhân của xơ vữa, không chỉ là một chỉ dấu đi kèm.
Điểm khiến LDL khó đọc là không có một ngưỡng “đẹp” chung cho mọi người. Mức coi là chấp nhận được với người trẻ, không yếu tố nguy cơ nào, có thể là quá cao với người đã có đái tháo đường hay từng đặt stent. Vì vậy cột “khoảng tham chiếu” trên phiếu, thường in một mốc duy nhất, chỉ là mốc chung cho người khoẻ, không phải mục tiêu dành riêng cho bạn.
Thêm một chi tiết kỹ thuật: LDL cao tức là lượng cholesterol chứa trong các hạt LDL cao, nhưng số lượng hạt mới là thứ quyết định nhiều hơn. Hai người cùng LDL có thể có số hạt khác nhau. Đây là lý do ApoB, phản ánh số hạt, được nhắc nhiều hơn trong các khuyến cáo gần đây, nhất là ở người có triglycerid cao, đái tháo đường hoặc béo bụng.
HDL: “mỡ tốt” nhưng không phải càng cao càng tốt
HDL được gọi là “mỡ tốt” vì ở mức độ quần thể, người có HDL thấp thường có nguy cơ tim mạch cao hơn. Theo cách phân loại kinh điển của Chương trình Giáo dục Cholesterol Quốc gia Hoa Kỳ (NCEP ATP III), HDL dưới 1,0 mmol/L (40 mg/dL) được coi là thấp; nhiều tài liệu dùng mốc cao hơn cho nữ khi đánh giá hội chứng chuyển hoá.
Tuy vậy, HDL thấp thường là dấu hiệu đi kèm của tình trạng khác như kháng insulin, béo bụng, hút thuốc, ít vận động, hơn là một nguyên nhân độc lập. Các thử nghiệm làm tăng HDL bằng thuốc không cho thấy giảm biến cố tim mạch. Và HDL rất cao không mặc nhiên là “được bảo vệ”: một số nghiên cứu quan sát cho thấy nhóm có HDL cực cao không có nguy cơ thấp hơn, thậm chí có thể cao hơn.
Hệ quả thực tế: đừng tự trấn an vì HDL cao mà bỏ qua LDL cao, và đừng hoảng chỉ vì HDL thấp một chút khi các chỉ số khác ổn. Hãy hỏi bác sĩ HDL của bạn có ý nghĩa gì trong toàn bộ bức tranh.
Triglycerid và các dòng có thể xuất hiện thêm
Triglycerid là chỉ số nhạy nhất với bữa ăn gần nhất, rượu bia và tình trạng đường huyết. Một bữa nhiều mỡ hay một buổi nhậu tối hôm trước có thể đẩy con số lên đáng kể sáng hôm sau. Vì vậy một lần triglycerid cao đơn độc thường được bác sĩ cho làm lại trước khi rút ra nhận định.
Non-HDL cholesterol bằng cholesterol toàn phần trừ HDL. Nó gom mọi loại hạt có thể gây xơ vữa, kể cả phần tàn dư giàu triglycerid mà LDL bỏ sót. Chỉ số này không bị ảnh hưởng nhiều bởi việc có nhịn ăn hay không, và tự tính được ngay trên phiếu nếu phòng xét nghiệm không in sẵn.
ApoB phản ánh số hạt gây xơ vữa. Hướng dẫn rối loạn lipid máu của ESC/EAS năm 2019 khuyên đo ApoB khi có triglycerid cao, đái tháo đường, béo phì hoặc LDL rất thấp, vì khi đó LDL có thể đánh giá thấp nguy cơ thật.
Lipoprotein(a), viết tắt Lp(a), là một loại hạt do gen quyết định phần lớn, ít thay đổi theo lối sống. Cùng hướng dẫn trên khuyên mỗi người trưởng thành nên đo ít nhất một lần trong đời để nhận diện người có mức rất cao. Không phải phòng xét nghiệm nào cũng làm sẵn chỉ số này.
Khoảng phân loại thường dùng và cách đổi đơn vị
Bảng dưới theo phân loại của NCEP ATP III, vẫn được nhiều phòng xét nghiệm in làm khoảng tham chiếu. Đây là mốc cho người lớn nói chung, không phải mục tiêu cá nhân.
| Chỉ số | Mức mong muốn | Ranh giới cao | Cao |
|---|---|---|---|
| Cholesterol toàn phần | dưới 5,2 mmol/L (200 mg/dL) | 5,2–6,2 mmol/L (200–239 mg/dL) | từ 6,2 mmol/L (240 mg/dL) |
| LDL cholesterol | dưới 2,6 mmol/L (100 mg/dL) là tối ưu; 2,6–3,3 mmol/L (100–129 mg/dL) là gần tối ưu | 3,4–4,1 mmol/L (130–159 mg/dL) | từ 4,1 mmol/L (160 mg/dL); từ 4,9 mmol/L (190 mg/dL) là rất cao |
| Triglycerid | dưới 1,7 mmol/L (150 mg/dL) | 1,7–2,2 mmol/L (150–199 mg/dL) | từ 2,3 mmol/L (200 mg/dL); từ 5,6 mmol/L (500 mg/dL) là rất cao |
| HDL cholesterol | từ 1,6 mmol/L (60 mg/dL) được xếp là cao | dưới 1,0 mmol/L (40 mg/dL) là thấp |
Đổi đơn vị: với cholesterol (toàn phần, LDL, HDL), nhân mmol/L với khoảng 38,7 ra mg/dL; với triglycerid, nhân với khoảng 88,6. Phần lớn phòng xét nghiệm ở Việt Nam in mmol/L, trong khi nhiều tài liệu tiếng Anh dùng mg/dL, nên đọc nhầm đơn vị là lỗi rất hay gặp. Khuyến cáo có thể cập nhật, khoảng tham chiếu mỗi phòng xét nghiệm khác nhau, và bác sĩ điều chỉnh theo từng người.
Những chỗ hay đọc sai trên phiếu
Khi cầm phiếu, hãy kiểm tra lần lượt các điểm sau trước khi lo lắng hay yên tâm:
- Đơn vị: so con số mmol/L với ngưỡng mg/dL trên mạng sẽ ra kết luận sai hoàn toàn.
- Mũi tên hay chữ H, L: chỉ cho biết lệch khỏi khoảng chung, không phải chẩn đoán.
- LDL tính hay LDL đo: năm nay đo trực tiếp, năm trước tính bằng công thức thì hai con số không hoàn toàn so được.
- Điều kiện lấy máu: sau một tuần ốm sốt, sau phẫu thuật, đang mang thai hoặc mới sinh, mỡ máu có thể khác hẳn bình thường.
- Tỷ số cholesterol trên HDL: một số nơi in thêm, có ích để hình dung nhưng không thay được việc đánh giá nguy cơ tổng thể.
Mẹo nhỏ: ghi lại kết quả các năm vào một bảng cùng đơn vị, kèm ghi chú lấy máu lúc đói hay sau ăn. Bác sĩ đọc xu hướng qua nhiều năm có ích hơn nhiều so với một lần đo.
Ví dụ: hai phiếu gần giống nhau, hai cách hiểu khác nhau
Chị Thu, 47 tuổi, kế toán ở Đà Nẵng, có cholesterol toàn phần 6,0 mmol/L, HDL 2,0 mmol/L, LDL 3,4 mmol/L, triglycerid 1,2 mmol/L. Anh Hải, 45 tuổi, lái xe đường dài, có cholesterol toàn phần 5,6 mmol/L, HDL 0,8 mmol/L, LDL không tính được vì triglycerid 4,8 mmol/L. Nhìn dòng đầu, nhiều người sẽ nghĩ chị Thu “nặng” hơn.
Đọc kỹ thì khác. Non-HDL của chị Thu là 4,0 mmol/L, của anh Hải là 4,8 mmol/L. Phiếu của anh Hải có HDL thấp, triglycerid cao tới mức công thức tính LDL không dùng được, một kiểu hình hay đi cùng rối loạn đường huyết và béo bụng; bác sĩ nhiều khả năng sẽ muốn xem thêm đường huyết, men gan, có thể đo LDL trực tiếp hoặc ApoB, và hỏi kỹ về rượu bia, giờ giấc ăn trước khi lấy máu.
Với chị Thu, câu hỏi chính là LDL 3,4 mmol/L có phù hợp với tuổi, tình trạng mãn kinh, huyết áp và tiền sử gia đình hay không. Hai người đều cần gặp bác sĩ, nhưng vì những lý do khác nhau. Ví dụ này cho thấy vì sao không nên xếp hạng phiếu xét nghiệm bằng một dòng duy nhất.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Hãy đặt lịch gặp bác sĩ khi phiếu có LDL từ khoảng 4,9 mmol/L (190 mg/dL) trở lên, vì đây là mức các khuyến cáo ACC/AHA coi là cần nghĩ tới nguyên nhân di truyền và cần được đánh giá kỹ; khi triglycerid rất cao; khi bạn có thêm tăng huyết áp, rối loạn đường huyết, hút thuốc; hoặc khi gia đình có người bệnh tim mạch sớm. Với kết quả lệch nhẹ ở người khoẻ, một buổi tư vấn để biết khi nào xét nghiệm lại cũng đáng giá.
Câu nên hỏi: “Với tuổi và các yếu tố nguy cơ của em, mức LDL nào là phù hợp?”, “Em có cần đo thêm ApoB hay Lp(a) không?”, “Bao lâu nữa nên xét nghiệm lại, có cần nhịn ăn không?”.
Gọi cấp cứu ngay nếu có đau tức ngực kéo dài, khó thở đột ngột, yếu liệt nửa người, nói khó hay méo miệng, hoặc đau bụng trên dữ dội kèm nôn ở người biết mình có triglycerid rất cao. Những tình huống này không chờ được buổi hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Cholesterol toàn phần cao nhưng LDL bình thường thì có sao không?
Có thể cholesterol toàn phần cao là do HDL cao, khi đó ý nghĩa khác với trường hợp LDL cao. Hãy xem cả bốn dòng và tính non-HDL bằng cholesterol toàn phần trừ HDL. Bác sĩ sẽ đánh giá dựa trên toàn bộ các chỉ số và nguy cơ của bạn.
Vì sao phiếu xét nghiệm không có dòng LDL?
Nhiều nơi tính LDL bằng công thức từ ba dòng còn lại. Khi triglycerid quá cao, công thức không còn chính xác nên phòng xét nghiệm bỏ trống hoặc ghi chú. Bạn có thể hỏi bác sĩ về việc đo LDL trực tiếp hoặc dùng non-HDL thay thế.
HDL càng cao thì càng tốt phải không?
Không hẳn. HDL thấp đi kèm nguy cơ cao hơn ở mức quần thể, nhưng HDL rất cao không mặc nhiên bảo vệ tim mạch, và các thuốc làm tăng HDL không giảm được biến cố. Đừng dựa vào HDL cao để bỏ qua LDL cao.
Có cần xét nghiệm ApoB và Lp(a) không?
Không bắt buộc với mọi người trong lần khám thường quy. Hướng dẫn ESC/EAS 2019 khuyên đo Lp(a) ít nhất một lần trong đời và cân nhắc ApoB khi có triglycerid cao, đái tháo đường hay béo bụng. Hỏi bác sĩ xem trường hợp của bạn có cần không.
Đổi cholesterol từ mmol/L sang mg/dL thế nào?
Với cholesterol toàn phần, LDL và HDL, nhân con số mmol/L với khoảng 38,7. Ví dụ 5 mmol/L tương đương khoảng 193 mg/dL. Với triglycerid, nhân với khoảng 88,6. Luôn kiểm tra đơn vị trước khi so với bất kỳ ngưỡng nào.
Kết quả mỡ máu năm nay tăng so với năm ngoái có đáng lo không?
Mỡ máu dao động tự nhiên, và thay đổi điều kiện lấy máu như ăn hay nhịn, ốm, cách tính LDL cũng làm con số khác đi. Một lần tăng nhẹ chưa nói lên nhiều. Mang cả hai phiếu tới bác sĩ để xem xu hướng và quyết định có cần làm lại không.