Anti-HCV là kháng thể cơ thể tạo ra khi từng gặp virus viêm gan C. Anti-HCV dương tính cho biết bạn đã từng tiếp xúc với virus, nhưng chưa cho biết virus còn trong máu hay không. Muốn biết có đang nhiễm, cần thêm xét nghiệm tìm vật liệu di truyền của virus (HCV RNA).
Lý do: một phần người nhiễm tự loại bỏ được virus, người đã điều trị khỏi vẫn giữ kháng thể nhiều năm, và đôi khi kết quả là dương tính giả. Viêm gan C hiện có thuốc điều trị khỏi phần lớn trường hợp, nên phát hiện sớm có giá trị thật. Bài này giải thích cách đọc kết quả, ai nên xét nghiệm và trình tự sau khi có phiếu.
Hai xét nghiệm, bốn khả năng
Cách đọc dưới đây theo trình tự mà CDC và nhiều hướng dẫn gan mật dùng: làm kháng thể trước, nếu dương tính thì làm HCV RNA.
| Anti-HCV | HCV RNA | Cách hiểu thường gặp | Việc tiếp theo |
|---|---|---|---|
| Âm tính | Không cần làm | Không phát hiện nhiễm (trừ khi mới tiếp xúc gần đây) | Nếu có tiếp xúc nguy cơ mới, hỏi bác sĩ thời điểm làm lại |
| Dương tính | Dương tính | Đang nhiễm virus viêm gan C | Khám chuyên khoa để đánh giá gan và bàn điều trị |
| Dương tính | Âm tính | Từng nhiễm đã khỏi (tự khỏi hoặc đã điều trị), hoặc dương tính giả | Bác sĩ quyết định có cần làm lại hay không |
| Dương tính | Chưa làm | Chưa đủ thông tin để kết luận | Làm HCV RNA, đừng dừng ở bước kháng thể |
Dòng cuối cùng là chỗ hay bị bỏ dở nhất: người nhận phiếu anti-HCV dương tính hoặc hoảng sợ, hoặc nghĩ "chỉ là kháng thể" rồi bỏ qua. Cả hai đều chưa đúng. Xét nghiệm HCV RNA là bước trả lời câu hỏi chính, và nhiều nơi hiện làm luôn trên cùng mẫu máu khi kháng thể dương tính.
Vì sao viêm gan C hay bị phát hiện muộn
Phần lớn người nhiễm viêm gan C không có triệu chứng khi mới nhiễm, hoặc chỉ mệt mỏi thoáng qua mà không ai nghĩ tới gan. Khi đã thành mạn tính, virus có thể làm viêm gan âm ỉ hàng chục năm. Men gan có lúc tăng nhẹ, có lúc bình thường, nên khám tổng quát không xét nghiệm viêm gan C thì dễ bỏ sót.
Nhiều người chỉ biết mình nhiễm khi đã có biến chứng của xơ gan, hoặc tình cờ khi xét nghiệm trước mổ, trước khi hiến máu. Đây là lý do một số khuyến cáo chuyển từ "xét nghiệm người có nguy cơ" sang "xét nghiệm mọi người lớn ít nhất một lần": CDC từ năm 2020 khuyến cáo người từ 18 tuổi trở lên xét nghiệm ít nhất một lần trong đời, và Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) cũng khuyến cáo sàng lọc cho người từ 18 tới 79 tuổi.
Một điểm nữa khiến bệnh bị bỏ sót là cách nhiều người hiểu chữ "nhóm nguy cơ". Một lần truyền máu cách đây vài chục năm, một lần nhổ răng ở nơi không bảo đảm, một lần xăm thời trẻ, rất dễ bị quên khi bác sĩ hỏi nhanh. Người ta trả lời "không có gì" một cách thật lòng, và xét nghiệm không được chỉ định.
Các khuyến cáo này được xây dựng cho bối cảnh Hoa Kỳ và có thể cập nhật; ở Việt Nam, bác sĩ sẽ điều chỉnh theo nguy cơ và điều kiện của từng người. Điểm chung đáng nhớ là: một lần xét nghiệm kháng thể viêm gan C ở tuổi trưởng thành là việc nhỏ, còn bỏ sót thì cái giá có thể lớn.
Ai nên xét nghiệm viêm gan C, kể cả khi thấy khoẻ
Ngoài việc người lớn nên xét nghiệm ít nhất một lần, những người dưới đây càng nên làm, và có thể cần làm lại định kỳ theo tư vấn của bác sĩ:
- Người từng truyền máu, chế phẩm máu hoặc ghép tạng trước khi việc sàng lọc máu được làm thường quy.
- Người từng tiêm chích, dùng chung kim tiêm, ống hút, dụng cụ tiêm dù chỉ một lần trong quá khứ.
- Người đang hoặc từng chạy thận nhân tạo.
- Người từng xăm, xỏ khuyên, châm cứu, nhổ răng, làm thủ thuật ở nơi không bảo đảm vô khuẩn.
- Người có HIV, hoặc từng có bạn tình mang viêm gan C.
- Người có men gan tăng không rõ nguyên nhân.
- Con của mẹ mang viêm gan C.
- Nhân viên y tế từng bị kim đâm phải khi làm việc.
Dùng chung dao cạo, bàn chải đánh răng, bấm móng tay với người mang virus cũng là đường lây có thể xảy ra vì dính máu. Viêm gan C không lây qua ăn uống chung, ôm, hôn thông thường, ho hắt hơi hay dùng chung bát đũa; người trong nhà không cần cách ly nhau.
Lây qua đường tình dục có thể xảy ra nhưng ít gặp hơn so với đường máu, nguy cơ cao hơn khi có tổn thương niêm mạc hoặc nhiều bạn tình. Mẹ mang virus có thể truyền sang con khi sinh; bác sĩ sản khoa sẽ hẹn xét nghiệm cho bé vào thời điểm phù hợp, vì kháng thể của mẹ còn trong máu bé một thời gian sau sinh.
Tình huống: anh Tuấn và phiếu khám trước mổ
Giả định anh Tuấn 55 tuổi ở Hải Phòng, chuẩn bị mổ thoát vị bẹn. Xét nghiệm trước mổ có anti-HCV dương tính. Anh nhớ lại thời trẻ từng truyền máu sau tai nạn giao thông, ngoài ra không có gì đặc biệt; men gan bình thường, chưa từng thấy mệt.
Cách xử lý hợp lý: anh hỏi bác sĩ ngoại khoa xem có cần làm HCV RNA trước mổ không, rồi đặt lịch khám chuyên khoa gan mật sau đó. Nếu HCV RNA âm tính, nhiều khả năng anh từng nhiễm và đã tự khỏi, hoặc kết quả kháng thể dương tính giả; bác sĩ sẽ dặn có cần làm lại hay không. Nếu HCV RNA dương tính, anh sẽ được đánh giá mức xơ hoá gan và tư vấn điều trị.
Điều đáng nói là anh Tuấn không cần tự trách hay lo lắng về người thân một cách thái quá. Vợ anh nên xét nghiệm một lần để yên tâm; con cái nên xét nghiệm nếu có yếu tố nguy cơ. Viêm gan C không có vắc xin, nên cách phòng chính là không dùng chung vật dụng có thể dính máu.
Những câu nên hỏi bác sĩ khi anti-HCV dương tính
Đã làm HCV RNA chưa, nếu chưa thì làm ở đâu và khi nào? Đây là câu hỏi đầu tiên. Không có kết quả này thì mọi bàn luận tiếp theo đều chỉ là đoán.
Nếu đang nhiễm, gan đã xơ tới mức nào? Mức xơ hoá quyết định cách theo dõi sau này, kể cả sau khi đã điều trị khỏi. Người đã xơ gan cần được tầm soát ung thư gan định kỳ dù virus đã hết.
Có cần xét nghiệm viêm gan B, HIV cùng lúc không? Các virus này có chung đường lây qua máu. Biết đủ giúp bác sĩ chọn kế hoạch phù hợp.
Người trong gia đình có cần xét nghiệm không? Thường là bạn đời và những người có chung yếu tố nguy cơ. Bác sĩ có thể giúp bạn cách nói chuyện với gia đình cho nhẹ nhàng.
Sau khi khỏi có thể nhiễm lại không? Có. Kháng thể của viêm gan C không bảo vệ chống tái nhiễm, nên người từng khỏi vẫn cần tránh các tiếp xúc nguy cơ. Khi xét nghiệm lại, nhớ báo với nơi khám rằng bạn từng nhiễm, vì anti-HCV sẽ còn dương tính và cần làm HCV RNA.
Những việc không cần làm, và vì sao
Sau một kết quả anti-HCV dương tính, người ta thường làm thêm vài việc vì lo lắng. Những việc dưới đây tốn công, tốn tiền mà không giúp được gì, có khi còn gây hại:
- Làm lại anti-HCV ở ba bốn nơi khác nhau để tìm một kết quả âm tính. Nếu đã từng nhiễm, kháng thể sẽ còn dương tính ở mọi nơi; câu hỏi thật sự chỉ trả lời được bằng HCV RNA.
- Tự mua thuốc kháng virus qua mạng hoặc theo đơn của người quen. Thuốc điều trị viêm gan C cần bác sĩ chọn theo tình trạng gan, thuốc đang dùng và các bệnh đi kèm; dùng sai có thể gây tương tác nguy hiểm.
- Uống thuốc bổ gan, cao lá, nước "giải độc gan" trong lúc chờ khám. Những sản phẩm này không loại được virus, và một số còn làm men gan tăng, gây nhiễu kết quả xét nghiệm.
- Làm chụp cắt lớp, cộng hưởng từ ổ bụng ngay khi chưa có chỉ định. Bác sĩ thường bắt đầu bằng siêu âm và xét nghiệm máu; chẩn đoán hình ảnh phức tạp chỉ dùng khi có lý do.
- Cách ly người thân, tách riêng bát đũa, ngừng ôm con. Viêm gan C không lây theo những đường này; cách ly chỉ làm cả nhà căng thẳng.
Việc nên làm trong lúc chờ: ngừng hiến máu, không dùng chung dao cạo và bàn chải, hạn chế rượu bia, ghi lại các mốc có thể đã tiếp xúc nguy cơ để kể với bác sĩ. Danh sách ngắn này giúp buổi khám đầu tiên đi thẳng vào việc chính.
Khi nào cần gặp bác sĩ, khi nào cần đi cấp cứu
Nên gặp bác sĩ chuyên khoa gan mật hoặc truyền nhiễm trong vài tuần khi anti-HCV dương tính lần đầu, khi HCV RNA dương tính, hoặc khi bạn từng nhiễm và đang mang thai. Người đã biết mình xơ gan, dù đã hết virus, cần giữ đúng lịch theo dõi mà bác sĩ hẹn.
Đi cấp cứu ngay khi có vàng da vàng mắt tăng nhanh, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, bụng to lên nhanh, lú lẫn hoặc ngủ gà bất thường. Những dấu hiệu này không phải do anti-HCV dương tính mà là dấu hiệu gan có thể đã tổn thương nặng, cần xử trí kịp thời.
Hướng dẫn về sàng lọc và điều trị viêm gan C được Tổ chức Y tế Thế giới, Bộ Y tế và các hội chuyên ngành cập nhật thường xuyên. Mỗi phòng xét nghiệm có cách báo kết quả và giới hạn phát hiện riêng, nên khi xét nghiệm lại ở nơi khác, hãy mang theo phiếu cũ để bác sĩ so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Anti-HCV dương tính có lây cho người khác không?
Bản thân kháng thể không lây. Chỉ khi HCV RNA dương tính, tức virus còn trong máu, mới có nguy cơ lây, chủ yếu qua đường máu. Trong lúc chờ kết quả, bạn nên tránh dùng chung dao cạo, bàn chải đánh răng và không hiến máu.
Anti-HCV âm tính có chắc là không bị viêm gan C không?
Ở người không có tiếp xúc nguy cơ gần đây, anti-HCV âm tính thường đủ tin cậy. Nếu vừa có tiếp xúc nguy cơ trong vài tuần tới vài tháng gần đây, kháng thể có thể chưa kịp xuất hiện, bác sĩ sẽ cho xét nghiệm lại hoặc làm HCV RNA.
Đã chữa khỏi viêm gan C sao anti-HCV vẫn dương tính?
Kháng thể thường tồn tại nhiều năm sau khi virus đã hết, giống như một dấu vết của lần nhiễm trước. Vì vậy người từng khỏi muốn kiểm tra lại phải làm HCV RNA, không dựa vào anti-HCV. Hãy luôn báo tiền sử này khi đi khám ở nơi mới.
Viêm gan C có vắc xin phòng không?
Hiện chưa có vắc xin phòng viêm gan C. Cách phòng chính là không dùng chung kim tiêm, dao cạo, bàn chải đánh răng và chọn nơi làm thủ thuật bảo đảm vô khuẩn. Người mang viêm gan C nên tiêm phòng viêm gan B nếu chưa có miễn dịch, theo tư vấn của bác sĩ.
Có cần xét nghiệm viêm gan C hằng năm không?
Với đa số người lớn không có nguy cơ mới, xét nghiệm một lần là đủ theo khuyến cáo của CDC. Người có nguy cơ đang diễn ra như tiêm chích, chạy thận hoặc có bạn tình mang virus thì có thể cần xét nghiệm định kỳ, tần suất do bác sĩ quyết định.
Viêm gan C có chữa khỏi được không?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, phần lớn người nhiễm viêm gan C có thể được chữa khỏi bằng thuốc kháng virus trong vài tháng. Việc chọn thuốc, thời gian điều trị và theo dõi sau điều trị do bác sĩ chuyên khoa quyết định, không tự mua thuốc theo đơn của người khác.