HBsAg là kháng nguyên bề mặt của virus viêm gan B. HBsAg dương tính nghĩa là trong máu đang có virus viêm gan B; HBsAg âm tính nghĩa là tại thời điểm xét nghiệm không phát hiện kháng nguyên này. Riêng một chỉ số HBsAg chưa cho biết bạn đã có miễn dịch hay chưa, cũng chưa cho biết bệnh đang ở giai đoạn nào.
Vì vậy khi xét nghiệm viêm gan B lần đầu, nhiều khuyến cáo, trong đó có Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) năm 2023, đề nghị làm bộ ba: HBsAg, anti-HBs và anti-HBc. Phần dưới giải thích từng chỉ số, cách đọc các tổ hợp hay gặp, chỗ xét nghiệm có thể sai và việc nên làm tiếp theo.
Ba chỉ số trong bộ xét nghiệm viêm gan B
HBsAg — có virus hay không. Đây là phần vỏ của virus. Có HBsAg trong máu nghĩa là đang nhiễm virus viêm gan B. Nếu HBsAg còn dương tính sau hơn sáu tháng, người ta gọi là nhiễm viêm gan B mạn tính. Phần lớn người nhiễm mạn không có triệu chứng trong nhiều năm.
Anti-HBs — có kháng thể bảo vệ hay không. Đây là kháng thể chống lại HBsAg, xuất hiện sau khi tiêm vắc xin đủ liều hoặc sau khi cơ thể tự loại bỏ được virus. Kết quả thường kèm con số định lượng; nhiều hướng dẫn coi mức từ 10 mIU/mL trở lên là có bảo vệ, nhưng cách ghi trên phiếu mỗi nơi khác nhau.
Anti-HBc — đã từng gặp virus hay chưa. Kháng thể này chỉ xuất hiện khi cơ thể đã từng nhiễm virus thật, không xuất hiện sau tiêm vắc xin. Anti-HBc dương tính nghĩa là bạn đã từng tiếp xúc với virus, có thể đã khỏi hoặc đang nhiễm, tuỳ hai chỉ số còn lại.
Vì sao không chỉ làm HBsAg. Người chỉ biết mình HBsAg âm tính sẽ không biết có cần tiêm phòng không. Người HBsAg âm tính nhưng anti-HBc dương tính cần được báo cho bác sĩ khi phải dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc hoá trị, vì virus tiềm ẩn có thể hoạt động trở lại. Bộ ba trả lời cả hai câu hỏi trong một lần lấy máu.
Đọc các tổ hợp kết quả thường gặp
Bảng dưới tóm cách diễn giải phổ biến của bộ ba chỉ số, dựa trên cách CDC và các hội gan mật thường trình bày. Đây là để bạn hiểu phiếu, còn kết luận cuối cùng thuộc về bác sĩ đọc kết quả cùng bệnh sử.
| HBsAg | Anti-HBs | Anti-HBc | Cách hiểu thường gặp | Việc tiếp theo |
|---|---|---|---|---|
| Âm | Âm | Âm | Chưa nhiễm, chưa có miễn dịch | Hỏi bác sĩ về tiêm vắc xin |
| Âm | Dương | Âm | Có miễn dịch nhờ tiêm vắc xin | Thường không cần làm gì thêm |
| Âm | Dương | Dương | Đã từng nhiễm và đã khỏi, có miễn dịch | Báo bác sĩ khi phải dùng thuốc ức chế miễn dịch |
| Dương | Âm | Dương | Đang nhiễm virus viêm gan B | Khám chuyên khoa để làm thêm xét nghiệm, xác định giai đoạn |
| Âm | Âm | Dương | Khó diễn giải, có nhiều khả năng | Bác sĩ quyết định có làm thêm xét nghiệm hay không |
Tổ hợp cuối cùng, chỉ có anti-HBc dương tính, là tổ hợp gây bối rối nhất. Nó có thể là nhiễm cũ đã khỏi nhưng kháng thể bảo vệ giảm dần, có thể là kết quả dương tính giả, cũng có thể là nhiễm tiềm ẩn. Đừng tự xếp mình vào khả năng nào; bác sĩ có thể cho xét nghiệm lại hoặc làm thêm xét nghiệm tìm vật liệu di truyền của virus.
Khi HBsAg dương tính: chưa phải lúc hoảng
HBsAg dương tính là một thông tin quan trọng nhưng chưa nói được bệnh nặng hay nhẹ. Rất nhiều người mang virus viêm gan B sống bình thường nhiều chục năm, gan ít bị tổn thương, chỉ cần theo dõi định kỳ. Một số khác cần điều trị để giảm nguy cơ xơ gan và ung thư gan. Hai nhóm này chỉ phân biệt được bằng các xét nghiệm tiếp theo.
Sau khi có kết quả HBsAg dương tính, bác sĩ chuyên khoa tiêu hoá – gan mật hoặc truyền nhiễm thường cho làm thêm: men gan ALT, HBeAg và anti-HBe, tải lượng virus (HBV DNA), siêu âm gan, có thể thêm AFP và các xét nghiệm đánh giá mức xơ hoá. Nhiều nơi cũng xét nghiệm thêm viêm gan C, HIV, và đôi khi viêm gan D, vì các virus này có thể đi cùng nhau.
Việc không nên làm: tự mua thuốc kháng virus hoặc thuốc bổ gan theo lời mách, xét nghiệm lại HBsAg nhiều lần ở nhiều nơi để mong ra âm tính, hay giấu kết quả với người trong gia đình. Viêm gan B có vắc xin hiệu quả, nên người sống cùng bạn được bảo vệ tốt nhất khi biết để đi xét nghiệm và tiêm phòng.
Những chỗ xét nghiệm có thể sai hoặc dễ hiểu nhầm
Giai đoạn cửa sổ. Trong vài tuần đầu sau khi nhiễm, HBsAg có thể chưa đủ để phát hiện. Người vừa có tiếp xúc nguy cơ (kim tiêm, quan hệ không an toàn với người mang virus) nên hỏi bác sĩ về thời điểm xét nghiệm lại.
Test nhanh và xét nghiệm máu tĩnh mạch. Que thử nhanh tiện, cho kết quả trong vài phút, nhưng kém nhạy hơn xét nghiệm trong phòng thí nghiệm, nhất là khi lượng HBsAg thấp. Kết quả que thử dương tính cần được xác nhận; kết quả âm tính ở người có nguy cơ cao cũng nên được kiểm tra lại bằng xét nghiệm máu chuẩn.
Dương tính giả. Hiếm nhưng có. Nếu kết quả không phù hợp với bối cảnh, bác sĩ có thể cho làm lại bằng phương pháp khác trước khi kết luận.
Nhầm tên chỉ số. HBsAg và anti-HBs chỉ khác nhau vài chữ nhưng nghĩa ngược nhau: một bên là virus, một bên là kháng thể bảo vệ. Nhiều người đọc nhanh "dương tính" ở dòng anti-HBs rồi hoảng hốt. Đọc chậm từng dòng, đối chiếu với bảng ở trên trước khi lo.
Anti-HBs thấp sau nhiều năm tiêm. Kháng thể có thể giảm theo thời gian. Người đã tiêm đủ liều từ nhỏ và có anti-HBs thấp khi trưởng thành không nhất thiết là mất bảo vệ; việc có tiêm nhắc hay không tuỳ nhóm nguy cơ, nên hỏi bác sĩ thay vì tự quyết.
Trình tự sau khi nhận phiếu xét nghiệm viêm gan B
Dù kết quả thế nào, trình tự dưới đây giúp bạn không bỏ sót việc cần làm:
- Kiểm tra phiếu có đủ ba chỉ số chưa. Nếu chỉ có HBsAg âm tính, hỏi bác sĩ có cần làm anti-HBs để biết đã có miễn dịch chưa.
- Nếu HBsAg âm, anti-HBs âm, anti-HBc âm: hỏi bác sĩ về lịch tiêm vắc xin viêm gan B cho người lớn.
- Nếu HBsAg dương tính: đặt lịch khám chuyên khoa trong vài tuần, mang theo phiếu và các kết quả men gan, siêu âm gần nhất.
- Nếu anti-HBc dương tính, kể cả khi HBsAg âm: ghi chú vào hồ sơ sức khoẻ cá nhân, báo bác sĩ mỗi khi được kê thuốc ức chế miễn dịch, hoá trị hay thuốc sinh học.
- Lưu giữ phiếu lâu dài, chụp ảnh lưu trên điện thoại; kết quả viêm gan B có giá trị nhiều năm, không phải làm lại mỗi năm nếu không có chỉ định.
Với người có kết quả âm tính toàn bộ và đã tiêm phòng có miễn dịch, việc xét nghiệm viêm gan B hằng năm trong gói khám định kỳ thường là thừa, trừ khi có tiếp xúc nguy cơ mới. Bạn có thể hỏi thẳng nơi khám về việc bỏ mục này để tập trung vào các xét nghiệm có ích hơn.
Tình huống: chị Linh xét nghiệm trước khi cưới
Giả định chị Linh 27 tuổi ở Đà Nẵng, cùng người yêu đi khám sức khoẻ trước hôn nhân. Phiếu của chị chỉ ghi "HBsAg: âm tính". Chị yên tâm rằng mình không có vấn đề gì về viêm gan B. Phiếu của người yêu cũng âm tính.
Điều chị Linh chưa biết là mình có miễn dịch hay chưa. Chị không nhớ hồi nhỏ đã tiêm đủ vắc xin viêm gan B chưa, sổ tiêm chủng cũng thất lạc. Nếu sau này chị mang thai, hoặc làm việc trong môi trường có nguy cơ phơi nhiễm máu, việc biết anti-HBs âm hay dương có ý nghĩa thực tế: âm tính thì có thể tiêm phòng trước, dương tính thì yên tâm. Một câu hỏi thêm với bác sĩ ở buổi khám đó, kèm vài phút lấy máu, trả lời được chuyện này.
Ngược lại, nếu một trong hai người có HBsAg dương tính, đó không phải lý do để hoãn cưới. Người còn lại xét nghiệm, tiêm vắc xin nếu chưa có miễn dịch và kiểm tra lại kháng thể sau tiêm theo hẹn của bác sĩ. Khi có kế hoạch sinh con, người mẹ mang virus được theo dõi trong thai kỳ, còn em bé được tiêm vắc xin sớm sau sinh theo chương trình tiêm chủng, có thể kèm huyết thanh kháng viêm gan B theo chỉ định. Đây là những việc làm được, có kế hoạch rõ ràng.
Khi nào cần gặp bác sĩ, khi nào cần đi cấp cứu
Nên gặp bác sĩ chuyên khoa trong vài tuần khi HBsAg dương tính lần đầu, khi kết quả chỉ có anti-HBc dương tính, khi bạn đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai mà chưa biết tình trạng viêm gan B, hoặc khi bạn sắp bắt đầu điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch, hoá trị mà chưa từng xét nghiệm. Người mang thai có HBsAg dương tính cần được theo dõi để bác sĩ có kế hoạch phòng lây cho con ngay sau sinh.
Cần đi khám ngay hoặc cấp cứu khi người đang mang virus có vàng da vàng mắt mới xuất hiện hoặc tăng nhanh, mệt lả, buồn nôn, nôn nhiều, nước tiểu sẫm màu, lơ mơ, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, bụng to nhanh. Những biểu hiện này có thể là đợt bùng phát viêm gan hoặc biến chứng của gan đã xơ.
Khuyến cáo về xét nghiệm và theo dõi viêm gan B được cập nhật định kỳ bởi Tổ chức Y tế Thế giới, CDC, Bộ Y tế và các hội gan mật; mỗi phòng xét nghiệm cũng có cách ghi kết quả riêng. Bác sĩ điều trị là người giúp bạn đặt kết quả của mình vào đúng bối cảnh.
Câu hỏi thường gặp
HBsAg dương tính có nghĩa là đã bị viêm gan B mạn không?
Chưa chắc ngay ở lần đầu. HBsAg dương tính cho biết đang nhiễm virus, nhưng phải còn dương tính sau hơn sáu tháng mới gọi là mạn tính. Bác sĩ sẽ dựa vào bệnh sử, anti-HBc loại IgM nếu cần và các lần xét nghiệm sau để phân biệt nhiễm cấp với mạn.
Đã tiêm vắc xin viêm gan B rồi có cần xét nghiệm không?
Người tiêm đủ liều thường được bảo vệ tốt, nhưng xét nghiệm một lần vẫn có ích nếu bạn không chắc đã tiêm đủ, sinh ra trước khi vắc xin được tiêm rộng rãi, hoặc thuộc nhóm nguy cơ như nhân viên y tế. Bác sĩ sẽ tư vấn có cần đo anti-HBs hay không.
Anti-HBs bằng 0 có phải tiêm lại không?
Anti-HBs âm tính ở người chưa từng tiêm thì nên hỏi bác sĩ về việc tiêm vắc xin. Ở người đã tiêm đủ liều từ nhỏ, kháng thể có thể giảm theo năm tháng mà trí nhớ miễn dịch vẫn còn. Có cần tiêm nhắc hay không tuỳ nhóm nguy cơ, bác sĩ sẽ quyết định.
Test nhanh viêm gan B tại nhà có tin được không?
Que thử nhanh hữu ích để sàng lọc nhưng kém nhạy hơn xét nghiệm máu trong phòng thí nghiệm. Kết quả dương tính cần xác nhận lại; kết quả âm tính ở người có nguy cơ cao cũng nên được kiểm tra bằng xét nghiệm chuẩn. Không nên dùng que thử để thay cho buổi khám.
Xét nghiệm viêm gan B có cần nhịn ăn không?
Thường không cần nhịn ăn cho riêng xét nghiệm HBsAg, anti-HBs, anti-HBc. Nếu cùng lần lấy máu bạn làm đường huyết hoặc mỡ máu thì nơi khám có thể yêu cầu nhịn. Hỏi trước nơi lấy máu để chuẩn bị đúng, tránh phải quay lại lần nữa.
Người mang viêm gan B có được đi làm, đi học bình thường không?
Viêm gan B không lây qua ăn chung, nói chuyện, bắt tay hay ôm. Người mang virus nhìn chung vẫn học tập, làm việc bình thường. Những ngành nghề có nguy cơ phơi nhiễm máu đặc thù có quy định riêng, nên hỏi bác sĩ và đơn vị quản lý nếu bạn làm trong lĩnh vực đó.