AmTham.comÂm Thầm
Gan nhiễm mỡ và viêm gan B, C

Men gan tăng nghĩa là gì: đọc ALT, AST, GGT trên phiếu và việc cần làm tiếp

ALT, AST, GGT cao hơn khoảng tham chiếu chưa có nghĩa là gan bị bệnh. Cách đọc từng chỉ số, những lý do làm men gan tăng tạm thời và khi nào cần gặp bác sĩ.

A Vietnamese woman in her thirties sitting at a wooden kitchen table with a cup of tea and a closed envelope, seen from behind, warm afternoon window light

Men gan tăng nghĩa là trong máu có nhiều enzym vốn nằm trong tế bào gan (hoặc tế bào cơ, đường mật) hơn mức thường gặp, gợi ý có tế bào đang bị tổn thương hoặc bị kích thích. Đó là một tín hiệu cần tìm nguyên nhân, không phải tên bệnh, và nhiều trường hợp tăng nhẹ là tạm thời.

Điều cần làm là xem tăng bao nhiêu, tăng chỉ số nào, tăng một lần hay kéo dài, rồi mang kết quả tới bác sĩ. Bài này giải thích ý nghĩa từng chỉ số, các nguyên nhân hay gặp, những thứ làm men gan tăng giả và câu hỏi nên đặt ra khi khám.

Mỗi chỉ số trên phiếu nói gì

ALT (còn ghi là GPT, SGPT). Enzym tập trung chủ yếu trong tế bào gan, nên ALT tăng thường được xem là gợi ý khá đặc hiệu cho tổn thương tế bào gan. Gan nhiễm mỡ, viêm gan virus, thuốc là những nguyên nhân hay gặp.

AST (còn ghi là GOT, SGOT). Có trong gan nhưng cũng có nhiều trong cơ, tim, hồng cầu. AST tăng một mình, ALT bình thường, có khi là do cơ chứ không phải do gan, ví dụ sau tập nặng hoặc chấn thương cơ.

GGT (gamma GT). Nằm nhiều ở đường mật. GGT tăng thường gặp ở người uống rượu bia đều đặn, người dùng một số thuốc, người gan nhiễm mỡ hoặc có vấn đề đường mật. GGT nhạy nhưng không đặc hiệu, tăng vì nhiều lý do.

ALP (phosphatase kiềm). Có ở đường mật và xương. Tăng cùng GGT gợi ý hướng đường mật; tăng một mình có thể từ xương, và ở tuổi dậy thì hoặc khi mang thai ALP tăng là bình thường.

Bilirubin và albumin. Hai chỉ số này phản ánh gan còn làm việc tốt không. Men gan tăng mà bilirubin, albumin, thời gian đông máu bình thường thì thường là gan vẫn giữ được chức năng; bác sĩ sẽ nhìn chung cả nhóm.

Tăng bao nhiêu thì đáng chú ý

Khoảng tham chiếu ALT, AST khác nhau giữa các phòng xét nghiệm và có khi khác nhau giữa nam và nữ, nên cách đọc thường dùng là so với giới hạn trên của chính phiếu đó. Bảng dưới là cách chia tương đối mà nhiều bác sĩ dùng để quyết định mức khẩn trương, không phải ngưỡng chẩn đoán.

Mức tăng so với giới hạn trênCách hiểu thường gặpViệc nên làm
Dưới khoảng 2 lầnTăng nhẹ, rất phổ biến, nhiều khi tạm thờiMang tới bác sĩ ở lần khám gần nhất; thường làm lại sau một thời gian
Khoảng 2 tới 5 lầnTăng rõ, cần tìm nguyên nhânĐặt lịch khám, không chờ tới kỳ khám định kỳ năm sau
Trên 5 tới 10 lần hoặc hơnTăng nhiều, có thể là tổn thương gan cấpGặp bác sĩ sớm trong vài ngày, sớm hơn nếu có triệu chứng
Kèm vàng da, bilirubin cao, rối loạn đông máuCó dấu hiệu ảnh hưởng chức năng ganĐi khám ngay hoặc cấp cứu

Mức chia này nhằm giúp bạn biết nên khẩn trương tới đâu, không phải để tự đánh giá bệnh. Hướng dẫn của các hội gan mật thay đổi theo thời gian và bác sĩ luôn đọc kết quả cùng bệnh sử của từng người.

Những thứ làm men gan tăng tạm thời, không phải vì bệnh gan

Trước khi lo, hãy nhớ lại vài ngày trước lần lấy máu. Những yếu tố sau có thể làm một hoặc vài chỉ số tăng nhẹ:

  • Tập luyện cường độ cao, chạy đường dài, tập tạ nặng trong vài ngày trước: chủ yếu làm AST tăng, có khi cả ALT, vì cơ giải phóng enzym.
  • Uống rượu bia trong những ngày trước đó, kể cả một bữa tiệc: hay làm GGT tăng.
  • Thuốc đang dùng, kể cả thuốc giảm đau hạ sốt quen thuộc, kháng sinh, một số thuốc mỡ máu, thuốc chống động kinh, sản phẩm thảo dược và thực phẩm chức năng.
  • Ốm sốt do virus gần đây: nhiều nhiễm virus thông thường làm men gan tăng nhẹ vài tuần.
  • Mẫu máu bị vỡ hồng cầu trong lúc lấy hoặc vận chuyển: làm AST tăng giả.
  • Tăng cân nhanh trong thời gian ngắn.

Điều đó không có nghĩa là bạn nên tự giải thích kết quả bằng một trong các lý do trên rồi bỏ qua. Hãy kể với bác sĩ; nhiều khi bác sĩ sẽ đề nghị làm lại sau một khoảng thời gian, tránh tập nặng và rượu bia trước lần lấy máu, để xem chỉ số có trở về bình thường không.

Nguyên nhân hay gặp khi men gan tăng kéo dài

Khi men gan tăng qua nhiều lần xét nghiệm, bác sĩ thường đi tìm theo một danh sách. Ở người lớn, gan nhiễm mỡ liên quan tới rối loạn chuyển hoá (thừa cân, mỡ bụng, đường huyết cao, mỡ máu cao) là nguyên nhân rất thường gặp. Rượu bia là nguyên nhân thứ hai cần hỏi kỹ, vì người uống đều đặn thường ước lượng thấp lượng mình uống. Viêm gan B và viêm gan C là hai nguyên nhân không được bỏ sót, vì có thể kéo dài nhiều năm không triệu chứng và có cách kiểm soát nếu phát hiện.

Thuốc và sản phẩm uống thêm là nhóm nguyên nhân hay bị quên: thuốc nam, thuốc bắc, cao lá, sản phẩm giảm cân, thực phẩm chức năng "giải độc", kể cả thuốc bổ gan. Hãy mang theo vỏ hộp hoặc ảnh chụp mọi thứ bạn đang uống khi đi khám.

Một nhóm cần nhắc riêng là người có cân nặng bình thường nhưng vòng bụng to, ít vận động, ngủ ít, ăn khuya thường xuyên. Họ hay nghĩ mình không thuộc nhóm nguy cơ vì không thừa cân, trong khi mỡ tích ở vùng bụng và trong gan vẫn có thể làm men gan tăng. Bác sĩ thường đo vòng bụng và xem đường huyết, mỡ máu thay vì chỉ nhìn cân nặng.

Ít gặp hơn là các bệnh gan tự miễn, bệnh ứ sắt, bệnh tích đồng, bệnh tuyến giáp, bệnh cơ, bệnh đường mật. Bác sĩ sẽ quyết định có cần tìm tới các nguyên nhân này hay không dựa trên kết quả ban đầu, nên bạn không cần yêu cầu làm tất cả xét nghiệm ngay từ đầu.

Các bước sau khi nhận phiếu có men gan tăng

Trình tự dưới đây giúp tránh hai thái cực: bỏ qua hoàn toàn, hoặc hoảng hốt đi làm hàng loạt xét nghiệm.

  1. Xem chỉ số nào tăng, tăng khoảng bao nhiêu lần so với giới hạn trên in trên chính phiếu đó.
  2. Lục lại phiếu các năm trước: chỉ số này đã từng tăng chưa, có xu hướng đi lên không.
  3. Ghi ra những gì xảy ra trong tuần trước khi lấy máu: tập nặng, rượu bia, ốm sốt, thuốc mới.
  4. Liệt kê tất cả thuốc, thảo dược, thực phẩm chức năng đang dùng.
  5. Đặt lịch với bác sĩ nội khoa hoặc tiêu hoá – gan mật; mang theo phiếu siêu âm bụng nếu có.
  6. Làm lại hoặc làm thêm xét nghiệm theo chỉ định, thường gồm HBsAg, anti-HCV, đường huyết, mỡ máu nếu chưa có.
  7. Thống nhất với bác sĩ khi nào kiểm tra lại và mốc nào thì phải quay lại sớm.

Đừng tự ngưng thuốc điều trị bệnh mạn tính (huyết áp, mỡ máu, tiểu đường, động kinh…) chỉ vì thấy men gan tăng. Ngưng đột ngột có thể nguy hiểm hơn chính mức men gan tăng nhẹ; quyết định đổi thuốc thuộc về bác sĩ kê đơn.

Tình huống: chị Hà và ba năm men gan nhích dần

Giả định chị Hà 38 tuổi, kế toán ở TP Hồ Chí Minh. Năm đầu khám công ty, ALT nhỉnh hơn giới hạn trên một chút, chị bỏ qua. Năm sau ALT vẫn cao hơn một ít, GGT cũng hơi cao. Năm thứ ba phiếu siêu âm ghi thêm gan nhiễm mỡ. Mỗi năm nhìn riêng đều "tăng nhẹ", nhưng xếp ba phiếu cạnh nhau thì thấy một xu hướng kéo dài chứ không phải một lần tạm thời.

Đây là chỗ nhiều người hay sai: đọc từng phiếu riêng lẻ và thấy không có gì đáng kể. Một chỉ số tăng nhẹ kéo dài trên sáu tháng là lý do đủ để gặp bác sĩ tìm nguyên nhân, dù chưa lần nào tăng nhiều. Khi chị Hà mang cả ba phiếu tới, bác sĩ có thể hỏi kỹ về cân nặng, vòng bụng, rượu bia, thuốc, cho xét nghiệm viêm gan B, C, đường huyết, mỡ máu và ước tính nguy cơ xơ hoá.

Cách tự kiểm đơn giản: lập một bảng nhỏ trên điện thoại gồm ngày xét nghiệm, ALT, AST, GGT và giới hạn trên in trên phiếu từng năm. Ghi giới hạn trên vì mỗi nơi xét nghiệm một khác; so con số thô giữa hai phòng xét nghiệm khác nhau dễ dẫn tới kết luận sai. Mang bảng này theo mỗi lần khám giúp bác sĩ thấy ngay xu hướng.

Khi nào cần gặp bác sĩ ngay

Phần lớn trường hợp men gan tăng nhẹ có thể chờ tới buổi khám đã hẹn trong vài tuần. Tuy nhiên nên đi khám sớm trong vài ngày nếu men gan tăng nhiều lần so với giới hạn trên, nếu kèm mệt mỏi bất thường, chán ăn, buồn nôn kéo dài, nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc, hoặc nếu men gan tăng sau khi bạn bắt đầu một thuốc hoặc sản phẩm mới.

Cần đi cấp cứu khi có vàng da vàng mắt, đặc biệt là vàng tăng nhanh trong vài ngày; lơ mơ, lẫn lộn, ngủ gà; chảy máu chân răng hoặc bầm tím bất thường; nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen; đau bụng dữ dội vùng hạ sườn phải kèm sốt. Đây có thể là biểu hiện tổn thương gan cấp hoặc bệnh đường mật cần xử trí sớm.

Người đã biết mình mang viêm gan B, nếu thấy men gan tăng vọt so với các lần trước, cũng nên liên hệ bác sĩ chuyên khoa sớm thay vì chờ lịch hẹn, vì đây có thể là đợt bùng phát của bệnh, nhất là khi vừa dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc hoá trị.

Nếu bạn uống quá liều thuốc giảm đau hạ sốt, dù chưa có triệu chứng gì, cũng cần tới cơ sở cấp cứu ngay vì tổn thương gan do quá liều có thể xuất hiện muộn sau vài ngày.

Câu hỏi thường gặp

ALT tăng nhẹ một lần có cần lo không?

Thường không cần lo ngay, vì tăng nhẹ một lần rất hay gặp và nhiều khi tạm thời. Tuy vậy nên mang kết quả cho bác sĩ xem và thường sẽ làm lại sau một thời gian. Nếu chỉ số vẫn tăng ở lần sau, bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân cụ thể.

Men gan bình thường có nghĩa là gan khoẻ không?

Không hẳn. Gan nhiễm mỡ, viêm gan B mạn ở giai đoạn yên lặng, thậm chí xơ gan vẫn có thể có men gan trong khoảng tham chiếu. Vì vậy người có nguy cơ vẫn cần xét nghiệm viêm gan B, C và được bác sĩ đánh giá dù men gan không tăng.

Uống thuốc bổ gan có làm men gan về bình thường không?

Không nên tự uống để hạ men gan. Một con số giảm xuống không có nghĩa là nguyên nhân đã được giải quyết, và nhiều sản phẩm thảo dược còn có thể làm tổn thương gan. Việc cần làm là tìm nguyên nhân cùng bác sĩ; chỉ dùng thuốc khi bác sĩ chỉ định.

Trước khi xét nghiệm men gan có cần nhịn ăn không?

Riêng men gan thường không bắt buộc nhịn ăn, nhưng khi làm cùng đường huyết và mỡ máu thì nhiều nơi yêu cầu nhịn. Quan trọng hơn là tránh tập luyện nặng và rượu bia vài ngày trước, để kết quả không bị đẩy lên tạm thời. Hỏi nơi lấy máu để biết yêu cầu cụ thể.

AST cao hơn ALT có ý nghĩa gì?

Tỷ lệ giữa AST và ALT là một gợi ý mà bác sĩ dùng khi tìm nguyên nhân, ví dụ liên quan tới rượu, bệnh cơ hoặc gan đã xơ. Đây chỉ là một manh mối trong nhiều manh mối, không thể dựa vào riêng tỷ lệ này để tự kết luận mình mắc bệnh gì.

Men gan tăng có lây cho người khác không?

Men gan tăng chỉ là một kết quả xét nghiệm, bản thân nó không lây. Chỉ khi nguyên nhân là viêm gan virus như viêm gan B, C thì mới có chuyện lây qua máu hoặc các đường khác. Vì thế bác sĩ thường cho xét nghiệm HBsAg và anti-HCV khi men gan tăng chưa rõ nguyên nhân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138