Thấp đi một chút theo tuổi là chuyện thường, do đĩa đệm mỏng đi và dáng đứng thay đổi. Nhưng chiều cao giảm rõ, khoảng vài centimet so với lúc trẻ, hoặc lưng còng nhanh trong vài năm có thể là dấu hiệu của gãy lún đốt sống do loãng xương, loại gãy xương thường diễn ra lặng lẽ mà người bệnh không biết.
Một số hướng dẫn chuyên ngành, như của Quỹ Sức khoẻ xương và Loãng xương Hoa Kỳ (BHOF), coi mức giảm khoảng 4 centimet so với chiều cao lúc trẻ, hoặc khoảng 2 centimet giữa hai lần đo có ghi chép, là một trong các lý do để chụp kiểm tra cột sống. Các mốc này có thể được cập nhật, và bác sĩ quyết định có cần chụp hay không dựa trên toàn bộ tình trạng của bạn. Bài này giúp bạn đo chiều cao cho đúng, nhận ra dấu hiệu đáng chú ý và biết lúc nào nên đi khám.
Thấp đi bao nhiêu là bình thường
Từ tuổi trung niên, hầu hết mọi người đều thấp đi đôi chút. Đĩa đệm giữa các đốt sống mất nước và mỏng dần, các cơ giữ lưng yếu đi, dáng đứng hơi gập về phía trước. Mức giảm này diễn ra chậm qua nhiều năm và thường không đi kèm đau hay biến dạng rõ.
Khác biệt nằm ở tốc độ và mức độ. Khi một đốt sống bị lún, chiều cao của chính đốt đó giảm đi trong thời gian ngắn, có khi chỉ sau một lần cúi bê đồ. Nếu nhiều đốt cùng lún theo thời gian, chiều cao giảm thành từng bậc, lưng còng rõ dần, đặc biệt ở đoạn ngực. Người thân ở xa, lâu mới gặp, thường là người nhận ra đầu tiên, trong khi người sống cùng nhà lại khó thấy vì thay đổi diễn ra từng chút.
Vì không có con số áp dụng cho mọi người, cách tốt nhất là có số đo để so sánh: chiều cao lúc trẻ ghi trên giấy tờ cũ, chiều cao trong các lần khám sức khoẻ, và chiều cao đo lại theo cùng một cách mỗi năm. Một con số đơn lẻ ít ý nghĩa; chuỗi con số qua thời gian mới cho thấy điều đang xảy ra.
Ở các buổi khám sức khoẻ định kỳ, chiều cao thường được đo nhanh và ghi vào phiếu. Hãy giữ lại các phiếu đó. Nhiều người chỉ phát hiện mình thấp đi khi đặt các tờ phiếu của năm, sáu năm liền cạnh nhau, dù mỗi năm chỉ chênh một chút.
Gãy lún đốt sống xảy ra như thế nào
Thân đốt sống chủ yếu là xương xốp, loại xương chịu ảnh hưởng sớm nhất khi bị loãng xương. Khi xương xốp thưa đi, thân đốt sống không còn chịu nổi lực nén bình thường của cơ thể, và phần trước của đốt sống bị sụp xuống, tạo thành hình nêm. Hiện tượng này gọi là gãy lún hay lún xẹp đốt sống.
Lực gây lún có thể rất nhỏ: cúi xuống nhấc chậu nước, ho mạnh, hắt hơi, ngồi phịch xuống ghế, thậm chí không nhớ được lý do. Một số người đau lưng dữ dội vài tuần rồi giảm dần; nhiều người khác chỉ thấy mỏi lưng mơ hồ hoặc không thấy gì. Vì vậy phần đáng kể các ca gãy lún đốt sống không được chẩn đoán vào lúc xảy ra.
Điều đáng lưu ý là một đốt sống đã lún là dấu hiệu nguy cơ cao gãy thêm, ở cột sống cũng như ở hông. Phát hiện được một ca gãy lún âm thầm có thể thay đổi hẳn cách bác sĩ đánh giá nguy cơ, kể cả khi kết quả đo mật độ xương chỉ ở mức thiếu xương. Nói cách khác, một tấm phim cột sống đôi khi cho biết nhiều điều hơn cả con số T-score.
Đo chiều cao tại nhà cho đúng
Đo sai vài centimet là chuyện dễ xảy ra nếu mỗi lần đo một kiểu. Làm theo các bước sau, mỗi năm một lần, cùng một chỗ, để có số liệu so sánh được:
- Chọn một bức tường hoặc khung cửa phẳng, sàn cứng, không trải thảm.
- Bỏ dép, tháo kẹp tóc, búi tóc, mũ.
- Đứng thẳng, gót chân chụm, gót, mông, lưng chạm tường nếu được; mắt nhìn thẳng phía trước, không ngửa cằm.
- Người khác đặt một vật phẳng như thước gỗ hay quyển sách bìa cứng lên đỉnh đầu, vuông góc với tường, rồi đánh dấu bằng bút chì.
- Đo từ sàn lên vạch bằng thước dây kim loại, đọc tới từng nửa centimet.
- Đo hai lần, lấy số lớn hơn nếu chênh ít; ghi ngày đo vào sổ hoặc điện thoại.
- Đo vào cùng khoảng thời gian trong ngày, vì buổi sáng thường cao hơn buổi chiều một chút do đĩa đệm bị nén khi đứng ngồi cả ngày.
Nếu so với chiều cao lúc trẻ, nhớ rằng con số ghi trên giấy tờ cũ có thể không chính xác. Vì vậy chuỗi số đo bạn tự ghi mỗi năm theo đúng cách này đáng tin hơn, và rất có ích khi mang tới bác sĩ.
Những điều có thể quan sát được
Ngoài số đo, có vài dấu hiệu người thân hay bản thân có thể để ý. Đây là gợi ý để đi khám, không phải cách tự chẩn đoán:
- Quần áo cũ dài ra, phải xắn ống quần hay gấu váy dù cân nặng không đổi.
- Khi đứng dựa lưng và gót chân vào tường, phần sau đầu khó chạm tường dù đã cố gắng nhìn thẳng.
- Khoảng cách giữa bờ sườn dưới và mào chậu ở hai bên hông hẹp lại, gần như chạm nhau.
- Bụng nhô ra phía trước dù không tăng cân, cảm giác no nhanh hoặc hơi khó thở khi ngồi gập lâu.
- Lưng còng rõ hơn trong ảnh chụp gia đình so với vài năm trước.
- Từng có một đợt đau lưng đột ngột sau gắng sức nhẹ, kéo dài vài tuần rồi tự giảm.
Những dấu hiệu này cũng có thể do nguyên nhân khác như tư thế, yếu cơ lưng hay thoái hoá cột sống. Chính vì vậy cần bác sĩ khám và nếu cần thì chụp, thay vì tự kết luận là gãy lún. Giá trị của chúng là giúp gia đình không coi lưng còng là chuyện đương nhiên của tuổi già, rồi bỏ lỡ một dấu hiệu có thể phát hiện được bằng một tấm phim đơn giản.
Còng lưng, thấp đi: không phải lúc nào cũng là gãy lún
Bảng dưới đặt cạnh nhau những nguyên nhân hay gặp để bạn hiểu vì sao bác sĩ cần phân biệt.
| Nguyên nhân | Đặc điểm thường gặp | Cách bác sĩ phân biệt |
|---|---|---|
| Gãy lún đốt sống do loãng xương | Thấp đi thành từng bậc, có thể có đợt đau lưng đột ngột trước đó | Chụp X-quang cột sống nghiêng hoặc đánh giá đốt sống trên máy DEXA |
| Thoái hoá đĩa đệm, thoái hoá cột sống | Giảm chiều cao chậm, đau mỏi lưng kéo dài, cứng lưng buổi sáng | Khám, chụp phim; thường không có hình nêm đốt sống |
| Tư thế xấu, yếu cơ lưng | Lưng còng nhưng đứng thẳng lên được khi cố gắng | Khám tư thế, đánh giá cơ |
| Còng lưng từ thời trẻ | Có từ tuổi thiếu niên, ít thay đổi | Hỏi tiền sử, so ảnh cũ |
| Các bệnh khác của cột sống | Đau tăng về đêm, sụt cân, sốt, hoặc có bệnh nền nặng | Cần khám sớm, có thể làm thêm chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm |
Dòng cuối của bảng cần được nhấn mạnh: đau lưng tăng về đêm, sụt cân không rõ lý do, sốt kéo dài kèm đau lưng là những dấu hiệu bác sĩ cần xem sớm, không chỉ nghĩ tới loãng xương.
Một ví dụ: phát hiện nhờ một bữa cơm Tết
Giả định bà Ngọc, bảy mươi bốn tuổi, sống ở Lâm Đồng. Con gái bà làm việc ở TP Hồ Chí Minh, mỗi năm về một lần. Tết vừa rồi cô thấy mẹ còng hơn hẳn, đứng cạnh nhau thì mẹ thấp hơn mình nhiều so với trước. Bà kể năm ngoái có lần cúi bê thùng rau bị đau lưng, nằm nghỉ ba tuần thì đỡ, không đi khám.
Hai chi tiết ghép lại thành tín hiệu đáng chú ý: chiều cao giảm rõ và một đợt đau lưng sau gắng sức nhẹ. Việc con gái nên làm là đo lại chiều cao của mẹ theo cách đã nêu, ghi lại ngày, rồi đặt lịch khám chuyên khoa cơ xương khớp. Ở buổi khám, kể đúng hai chi tiết đó, hỏi bác sĩ có cần chụp cột sống và đo mật độ xương không.
Điều không nên làm là mua đai lưng hay sản phẩm “chữa gù lưng” trên mạng cho mẹ, hoặc đưa mẹ đi xoa bóp, nắn chỉnh cột sống. Với một cột sống có thể đang có đốt lún, nắn chỉnh mạnh là việc rủi ro. Trong lúc chờ khám, cô có thể nhắc mẹ tránh cúi bê đồ nặng và nhờ hàng xóm hỗ trợ những việc cần mang vác, cho tới khi bác sĩ có kết luận.
Khi nào cần gặp bác sĩ và khi nào đi cấp cứu
Nên hẹn khám nếu chiều cao giảm rõ so với lúc trẻ, giảm đáng kể giữa hai lần đo cách nhau một vài năm, lưng còng nhanh, hoặc từng có đợt đau lưng đột ngột sau gắng sức nhẹ ở tuổi từ năm mươi trở lên. Mang theo các số đo chiều cao đã ghi, kết quả đo mật độ xương cũ nếu có, danh sách thuốc.
Câu nên hỏi: “Chiều cao giảm như vậy có cần chụp cột sống để tìm gãy lún không, và có cần đo mật độ xương không?” Nếu phim cho thấy có đốt sống lún, hỏi thêm bác sĩ về đánh giá loãng xương đầy đủ và những việc cần tránh trong sinh hoạt hằng ngày, ví dụ cúi bê vật nặng. Nếu phim không thấy gì, chuỗi số đo chiều cao vẫn nên tiếp tục mỗi năm.
Đi cấp cứu ngay nếu đau lưng dữ dội đột ngột kèm tê, yếu một hay hai chân, mất cảm giác vùng bẹn, bí tiểu hoặc tiểu không tự chủ; đau lưng sau ngã mạnh hay tai nạn; đau lưng kèm sốt cao. Những tình huống này cần được khám ngay, không chờ lịch hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Người già thấp đi bao nhiêu là bình thường?
Không có con số chung cho mọi người. Một số hướng dẫn chuyên ngành coi mức giảm khoảng 4 centimet so với lúc trẻ, hoặc khoảng 2 centimet giữa hai lần đo có ghi chép, là lý do để kiểm tra cột sống. Bác sĩ sẽ đánh giá cùng các yếu tố khác.
Gãy lún đốt sống có đau không?
Có người đau dữ dội vài tuần, có người chỉ mỏi lưng mơ hồ hoặc không đau. Vì vậy nhiều ca không được phát hiện lúc xảy ra. Dấu vết để lại thường là chiều cao giảm và lưng còng dần.
Chụp gì để biết có gãy lún đốt sống?
Thường là chụp X-quang cột sống ngực và thắt lưng ở tư thế nghiêng. Một số máy DEXA có chức năng đánh giá đốt sống trong cùng buổi đo mật độ xương. Bác sĩ sẽ chọn cách phù hợp.
Lưng còng có phải lúc nào cũng do loãng xương không?
Không. Lưng còng có thể do tư thế, yếu cơ lưng, thoái hoá cột sống hoặc có từ thời trẻ. Gãy lún đốt sống chỉ là một trong các nguyên nhân, nên cần bác sĩ khám và nếu cần thì chụp phim để phân biệt.
Có nên tự đo chiều cao cho bố mẹ ở nhà không?
Nên, nếu đo đúng cách và đều đặn mỗi năm. Chuỗi số đo có ghi ngày là thông tin hữu ích cho bác sĩ. Tuy nhiên không dùng số đo để tự kết luận; giảm rõ thì đưa bố mẹ đi khám.