Tăng huyết áp kéo dài làm tim dày lên và yếu dần, làm mạch máu não dễ tắc hoặc vỡ, làm thận lọc kém đi và làm mạch máu ở mắt hư hại — phần lớn các thay đổi này diễn ra không triệu chứng cho tới khi đã tiến xa. Bác sĩ gọi chúng là tổn thương cơ quan đích, và có những kiểm tra đơn giản giúp phát hiện từ sớm.
Bài này đi lần lượt từng cơ quan: điều gì xảy ra, vì sao không thấy, kiểm tra nào giúp phát hiện. Mục đích là để bạn hiểu vì sao bác sĩ chỉ định điện tim, xét nghiệm nước tiểu hay soi đáy mắt cho người có huyết áp cao, không phải để tự đoán mình đã có biến chứng hay chưa. Chỉ bác sĩ mới đánh giá được, dựa trên kết quả khám thật.
Vì sao áp lực trong mạch lại làm hỏng nhiều cơ quan cùng lúc
Mọi cơ quan đều sống nhờ dòng máu chảy qua mạch. Khi áp lực trong mạch cao kéo dài, thành động mạch phải chịu lực lớn hơn ở mỗi nhịp tim. Để thích nghi, thành mạch dày lên và cứng đi, lòng mạch nhỏ dần, lớp lót bên trong dễ tổn thương, tạo điều kiện cho mảng xơ vữa bám vào.
Những thay đổi đó không chọn riêng một cơ quan. Mạch máu nhỏ trong thận, trong não, trong võng mạc mắt đều chịu chung một áp lực. Vì thế người tăng huyết áp lâu năm thường có tổn thương ở nhiều nơi cùng lúc, và phát hiện tổn thương ở một cơ quan là lý do để kiểm tra những cơ quan còn lại.
Điểm chung thứ hai: tổn thương diễn ra từ từ. Thận mất dần khả năng lọc mà vẫn đủ dùng trong nhiều năm, tim dày lên mà vẫn bơm đủ máu, mạch máu mắt thay đổi mà thị lực chưa giảm. Khi triệu chứng xuất hiện, thường là lúc khả năng bù trừ đã cạn. Đó là lý do bác sĩ không chờ triệu chứng mà chủ động tìm.
Mức độ tổn thương cũng không chỉ phụ thuộc huyết áp. Hút thuốc, đái tháo đường, mỡ máu cao, tuổi tác cùng cộng dồn vào thành mạch. Hai người cùng một con số huyết áp có thể có mức tổn thương rất khác nhau, nên bác sĩ luôn nhìn toàn bộ các yếu tố chứ không chỉ con số đo hôm đó.
Tim: dày thành, suy tim và bệnh mạch vành
Dày thành tim trái. Tim phải bơm máu ngược lại áp lực cao nên cơ tim, nhất là thất trái, dày lên như cơ bắp tập nặng. Ban đầu đây là thích nghi, nhưng lâu dài cơ tim dày trở nên cứng, kém giãn, dễ rối loạn nhịp.
Suy tim. Khi tim dày không còn bù được, nó bơm kém dần. Dấu hiệu muộn là khó thở khi gắng sức, phải kê gối cao mới nằm được, phù chân. Ở giai đoạn sớm hầu như không có gì.
Bệnh mạch vành. Huyết áp cao thúc đẩy xơ vữa ở động mạch nuôi tim. Hẹp mạch vành có thể im lặng cho tới khi gây đau thắt ngực hoặc nhồi máu cơ tim.
Rung nhĩ. Tăng huyết áp là một trong các yếu tố nguy cơ thường gặp của rung nhĩ, một rối loạn nhịp làm tăng nguy cơ đột quỵ. Nhiều người rung nhĩ không cảm thấy gì; có người chỉ thấy hồi hộp, tim đập không đều từng lúc, và đó là điều đáng kể với bác sĩ.
Kiểm tra gì. Điện tim là kiểm tra cơ bản, rẻ và nhanh, có thể gợi ý dày thất trái hay rối loạn nhịp. Siêu âm tim cho hình ảnh chính xác hơn về độ dày và chức năng bơm, được bác sĩ chỉ định khi cần.
Não: đột quỵ và những tổn thương nhỏ không ai thấy
Đột quỵ. Theo WHO và các hội tim mạch, tăng huyết áp là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu của cả đột quỵ do tắc mạch lẫn đột quỵ do vỡ mạch. Đột quỵ thường xảy ra đột ngột, nhưng nền tảng của nó được xây dần qua nhiều năm.
Tổn thương mạch máu nhỏ trong não. Ở nhiều người tăng huyết áp lâu năm, chụp cộng hưởng từ não thấy những vùng tổn thương nhỏ ở chất trắng hoặc ổ nhồi máu nhỏ mà người bệnh không hề biết mình từng bị.
Suy giảm trí nhớ và nhận thức. Những tổn thương nhỏ tích tụ có thể góp phần vào suy giảm trí nhớ, chậm chạp trong suy nghĩ ở tuổi già. Đây là lý do nhiều khuyến cáo nhắc tới não như một cơ quan đích của tăng huyết áp.
Kiểm tra gì. Không có xét nghiệm tầm soát não thường quy cho mọi người tăng huyết áp. Chụp não chỉ làm khi có triệu chứng thần kinh hoặc theo đánh giá của bác sĩ. Kiểm soát huyết áp được xem là cách bảo vệ não chủ yếu, và việc đó thuộc kế hoạch điều trị với bác sĩ.
Thận: mất dần khả năng lọc mà không đau
Thận có hàng triệu đơn vị lọc nhỏ, mỗi đơn vị là một búi mạch máu li ti. Áp lực cao kéo dài làm các búi mạch này xơ hoá dần. Thận có dự trữ rất lớn: mất một phần đáng kể khả năng lọc mà xét nghiệm creatinin có thể vẫn trong giới hạn bình thường, và người bệnh không đau, không phù, tiểu tiện bình thường.
Dấu hiệu sớm nhất thường là albumin xuất hiện trong nước tiểu với lượng nhỏ. Xét nghiệm tỷ lệ albumin trên creatinin trong nước tiểu phát hiện được điều này trước khi que thử nước tiểu thông thường báo dương tính. Song song, bác sĩ dùng creatinin máu để ước tính mức lọc cầu thận (eGFR). Hai chỉ số này cùng nhau cho bức tranh về thận.
Quan hệ giữa thận và huyết áp đi theo hai chiều: tăng huyết áp làm hỏng thận, và thận hỏng lại làm huyết áp khó kiểm soát hơn. Vì vậy các khuyến cáo đề nghị kiểm tra chức năng thận và nước tiểu cho người tăng huyết áp ngay từ lúc mới phát hiện và định kỳ sau đó. Đọc chi tiết các chỉ số thận thuộc một chủ đề riêng trên trang này.
Mắt và mạch máu ngoại biên
Võng mạc là nơi duy nhất trên cơ thể bác sĩ nhìn thấy trực tiếp mạch máu nhỏ mà không cần mổ. Khi soi đáy mắt, bác sĩ có thể thấy động mạch hẹp lại, chỗ bắt chéo động tĩnh mạch bị đè ép, và ở mức nặng là xuất huyết hay phù võng mạc. Giai đoạn đầu không làm giảm thị lực, nên người bệnh không biết. Tăng huyết áp cũng là yếu tố nguy cơ của tắc mạch máu võng mạc, gây mờ mắt đột ngột một bên.
Ở chân, xơ vữa động mạch có thể làm hẹp dòng máu, gây đau bắp chân khi đi bộ một quãng, đỡ khi nghỉ. Nhiều người hẹp nhẹ không có triệu chứng. Chỉ số cổ chân – cánh tay (ABI), so huyết áp ở cổ chân với ở cánh tay, là cách đơn giản để bác sĩ đánh giá khi nghi ngờ.
Động mạch chủ, mạch máu lớn nhất cơ thể, cũng chịu ảnh hưởng: tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ của phình và bóc tách động mạch chủ. Bóc tách là cấp cứu, thường gây đau ngực hoặc lưng dữ dội như xé. Ngoài ra, ở nam giới, rối loạn cương đôi khi là dấu hiệu sớm của bệnh mạch máu và đáng được kể với bác sĩ thay vì ngại ngùng giấu đi.
Bảng tóm lược: kiểm tra nào để phát hiện tổn thương sớm
Các kiểm tra dưới đây được nhắc trong khuyến cáo của Hội Tim mạch học Việt Nam và các hội châu Âu cho người tăng huyết áp. Không phải ai cũng cần làm hết; bác sĩ chọn theo từng người:
| Cơ quan | Kiểm tra thường dùng | Mức độ phổ biến |
|---|---|---|
| Tim | Điện tim; siêu âm tim khi cần | Điện tim gần như thường quy |
| Thận | Creatinin máu và eGFR; tỷ lệ albumin/creatinin niệu | Thường quy lúc mới phát hiện và định kỳ |
| Mắt | Soi đáy mắt | Theo chỉ định, nhất là khi huyết áp cao nhiều hoặc có đái tháo đường |
| Mạch máu chân | Chỉ số cổ chân – cánh tay (ABI) | Khi có triệu chứng hoặc nguy cơ |
| Mạch cảnh | Siêu âm động mạch cảnh | Không thường quy, theo đánh giá của bác sĩ |
| Não | Chụp não | Chỉ khi có triệu chứng thần kinh |
Một điểm cần biết về mặt trái: làm quá nhiều thăm dò hình ảnh ở người không triệu chứng có thể phát hiện những thay đổi nhỏ không có ý nghĩa điều trị, kéo theo lo âu và thêm thủ thuật. Vì thế các khuyến cáo chọn lọc, không khuyến khích làm tất cả cho mọi người. Câu nên hỏi bác sĩ: "Kết quả kiểm tra này sẽ thay đổi điều gì trong kế hoạch của mình?".
Khi nào cần gặp bác sĩ và khi nào phải cấp cứu
Nếu bạn đã biết mình có huyết áp cao, hãy gặp bác sĩ sớm khi thấy:
- Khó thở khi gắng sức mà trước đây không có, phải kê gối cao mới ngủ được, phù hai chân.
- Đau bắp chân khi đi bộ, đỡ khi nghỉ.
- Tiểu nhiều lần về đêm, nước tiểu nhiều bọt kéo dài, hoặc kết quả xét nghiệm nước tiểu có đạm.
- Nhìn mờ dần, hay đã lâu chưa được soi đáy mắt dù có cả tăng huyết áp lẫn đái tháo đường.
Gọi cấp cứu ngay khi có: đau ngực dữ dội hay đè nặng, đau lưng dữ dội như xé, khó thở đột ngột, méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó, mất thị lực đột ngột, đau đầu dữ dội chưa từng có, lú lẫn. Khi gọi cấp cứu, ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu, vì với đột quỵ, giờ khởi phát giúp bác sĩ chọn cách xử trí. Không tự cho uống thuốc hạ áp, không cạo gió hay chích máu đầu ngón tay, không để người bệnh tự lái xe. Với đột quỵ và nhồi máu cơ tim, đến viện sớm quyết định nhiều điều. Mọi đánh giá về biến chứng trong bài theo nguyên tắc chung; khuyến cáo có thể cập nhật và bác sĩ áp dụng theo từng người.
Câu hỏi thường gặp
Tăng huyết áp gây biến chứng sau bao lâu?
Không có mốc thời gian cố định. Tổn thương phụ thuộc vào mức huyết áp, thời gian kéo dài, tuổi, và các yếu tố khác như đái tháo đường, hút thuốc, mỡ máu. Có người vài năm đã có dấu hiệu, có người lâu hơn. Vì thế bác sĩ kiểm tra cơ quan đích ngay từ lúc phát hiện.
Điện tim bình thường có nghĩa là tim chưa bị ảnh hưởng không?
Không hẳn. Điện tim là kiểm tra sàng lọc tốt nhưng không nhạy với mọi thay đổi; dày thành tim nhẹ có thể không thấy trên điện tim mà thấy trên siêu âm. Bác sĩ sẽ quyết định có cần siêu âm tim hay không.
Xét nghiệm nào phát hiện sớm tổn thương thận do huyết áp?
Tỷ lệ albumin trên creatinin trong nước tiểu giúp phát hiện albumin niệu từ sớm, kết hợp với creatinin máu để ước tính mức lọc cầu thận. Các khuyến cáo đề nghị làm khi mới phát hiện tăng huyết áp và định kỳ sau đó.
Người huyết áp cao có cần đi khám mắt không?
Soi đáy mắt giúp thấy mạch máu võng mạc bị ảnh hưởng bởi huyết áp. Bác sĩ thường chỉ định khi huyết áp cao nhiều, kéo dài, hoặc có đái tháo đường kèm theo. Mờ mắt đột ngột cần đi khám ngay.
Biến chứng do tăng huyết áp có hồi phục được không?
Một số thay đổi như dày thành tim có thể cải thiện khi huyết áp được kiểm soát tốt theo kế hoạch của bác sĩ, một số khác như tổn thương thận đã xơ hoá thì khó hồi phục. Phát hiện càng sớm, khả năng giữ cơ quan càng tốt.
Đau bắp chân khi đi bộ có liên quan đến huyết áp không?
Có thể. Đau bắp chân khi đi một quãng, đỡ khi nghỉ, có thể là dấu hiệu hẹp động mạch chân, mà tăng huyết áp là một yếu tố nguy cơ. Hãy kể với bác sĩ để được đo chỉ số cổ chân – cánh tay nếu cần.