Chụp nhũ ảnh, tức chụp X quang tuyến vú liều thấp, là cách tầm soát ung thư vú có bằng chứng giảm tử vong rõ nhất. Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF, 2024) khuyến cáo phụ nữ nguy cơ trung bình chụp mỗi hai năm từ 40 đến 74 tuổi; Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ đề nghị chụp mỗi năm từ 45 tuổi và có thể bắt đầu từ 40.
Siêu âm vú thường đi kèm trong các gói khám ở nước ta, nhất là với phụ nữ trẻ, nhưng chưa thay được nhũ ảnh trong vai trò tầm soát. Bài dưới giải thích lịch chụp theo từng nguồn, khác biệt giữa nhũ ảnh và siêu âm, chuyện mô vú dày, cách hiểu thang BI-RADS trên phiếu kết quả và khi nào không nên chờ lịch.
Lịch chụp theo các khuyến cáo được dùng rộng rãi
Mỗi tổ chức cân lợi và hại theo cách hơi khác nhau, nên mốc tuổi và khoảng cách không trùng hẳn. Bảng dưới áp cho phụ nữ có nguy cơ trung bình, tức không mang gen nguy cơ cao, không có người thân gần mắc sớm và chưa từng xạ trị vùng ngực khi trẻ.
| Nguồn | Bắt đầu | Tần suất | Sau 74–75 tuổi |
|---|---|---|---|
| USPSTF (2024) | 40 tuổi | Mỗi 2 năm | Chưa đủ bằng chứng; quyết định cùng bác sĩ |
| Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) | 45 tuổi, có thể chọn từ 40 | Mỗi năm đến 54 tuổi, sau đó mỗi 1–2 năm | Tiếp tục khi sức khoẻ còn tốt và kỳ vọng sống từ 10 năm trở lên |
| WHO và nhiều chương trình châu Âu | Thường 50 tuổi | Mỗi 2 năm | Thường dừng quanh 69–74 tuổi |
Khuyến cáo có thể được cập nhật; USPSTF đã hạ tuổi bắt đầu từ 50 xuống 40 trong bản 2024. Bác sĩ sẽ điều chỉnh theo từng người, và người có nguy cơ cao theo một lịch hoàn toàn khác, thường sớm hơn và có thêm cộng hưởng từ. Nếu mẹ, chị em gái hoặc con gái bạn mắc ung thư vú, đặc biệt trước 50 tuổi, hãy nói điều đó trước khi chọn lịch.
Nhũ ảnh và siêu âm vú: mỗi thứ nhìn thấy gì
Hai kỹ thuật không cạnh tranh nhau mà bổ sung cho nhau. Hiểu điểm mạnh của từng thứ giúp bạn không chọn sai chỉ vì một thứ không đau và rẻ hơn.
| Chụp nhũ ảnh | Siêu âm vú | |
|---|---|---|
| Nguyên lý | Tia X liều thấp, ép vú giữa hai tấm | Sóng âm, không có tia |
| Thế mạnh | Thấy vi vôi hoá, dấu hiệu sớm của một số ung thư chưa thành khối | Phân biệt nang nước và khối đặc, hữu ích với mô vú dày |
| Hạn chế | Kém nhạy hơn ở mô vú dày | Phụ thuộc người làm, dễ thấy thêm khối lành tính phải theo dõi, không thấy tốt vi vôi hoá |
| Vai trò tầm soát | Có bằng chứng giảm tử vong qua các thử nghiệm lớn | Chưa có bằng chứng tương đương khi dùng một mình |
| Hay dùng khi | Tầm soát định kỳ từ tuổi khuyến cáo | Phụ nữ trẻ, mang thai, đang cho con bú, kiểm tra thêm một vùng nghi ngờ |
Với phụ nữ dưới 40 tuổi không có nguy cơ cao, siêu âm vú trong gói khám không phải sai, nhưng cần hiểu đó là khám thêm chứ chưa phải tầm soát theo nghĩa chặt. Đến tuổi khuyến cáo mà chỉ siêu âm, không chụp nhũ ảnh, là thiếu đúng phần có bằng chứng nhất.
Mô vú dày là gì và có cần làm thêm không
Mô vú gồm mỡ và mô tuyến, mô sợi. Vú “dày” nghĩa là tỷ lệ mô tuyến và mô sợi cao. Đây là đặc điểm bình thường, gặp nhiều ở phụ nữ trẻ và phụ nữ châu Á, không phải bệnh và không sờ thấy được; chỉ phim nhũ ảnh mới cho biết.
Mô vú dày có hai ý nghĩa. Một là trên phim, mô dày và khối u đều màu trắng nên khối nhỏ dễ bị che. Hai là bản thân mô dày gắn với nguy cơ ung thư vú cao hơn một mức vừa phải. Vì vậy nhiều phiếu kết quả ghi mật độ vú theo bốn mức từ A (chủ yếu là mỡ) đến D (rất dày).
Có nên làm thêm siêu âm hay cộng hưởng từ khi vú dày? USPSTF (2024) kết luận chưa đủ bằng chứng để khuyến cáo làm thêm thường quy cho mọi phụ nữ vú dày. Làm thêm phát hiện được thêm một số ung thư, nhưng cũng tăng đáng kể số lần phải chụp lại và sinh thiết những thứ lành tính. Cách hợp lý là nói chuyện với bác sĩ: mật độ vú của bạn ở mức nào, có thêm yếu tố nguy cơ nào không, rồi mới quyết định. Chụp nhũ ảnh 3D (chụp cắt lớp tuyến vú) ở nơi có sẵn cũng giúp phần nào với mô dày.
Đi chụp nhũ ảnh: chuẩn bị và cảm giác thật
Chị Thảo, 46 tuổi ở Hải Phòng, hoãn chụp ba năm vì nghe nói rất đau. Thực tế phần lớn phụ nữ thấy khó chịu vài giây khi ép, ít ai đau kéo dài. Chuẩn bị đúng giúp lần chụp nhẹ nhàng hơn:
- Chọn thời điểm khoảng một tuần sau khi sạch kinh, khi vú bớt căng.
- Ngày chụp không thoa lăn khử mùi, phấn hay kem ở nách và ngực; các hạt kim loại trong đó có thể hiện thành chấm trắng trên phim.
- Mặc áo hai mảnh để chỉ cần cởi áo trên.
- Mang phim hoặc kết quả lần trước, kể cả ở cơ sở khác. So sánh với phim cũ giúp giảm số lần bị gọi chụp lại.
- Báo cho kỹ thuật viên nếu bạn có túi ngực, đang mang thai, đang cho con bú hoặc có vùng đang đau.
- Khi ép, nói ra nếu quá đau; kỹ thuật viên có thể điều chỉnh. Mỗi lần ép chỉ kéo dài vài giây.
Liều tia của nhũ ảnh rất thấp. Lợi ích phát hiện sớm ở độ tuổi khuyến cáo được đánh giá lớn hơn nhiều so với rủi ro từ tia. Kết quả thường có trong ngày hoặc vài ngày; nên hỏi trước ai sẽ đọc phim, ai sẽ giải thích cho bạn và nếu cần chụp thêm thì liên hệ thế nào, để không phải đoán khi cầm tờ phiếu.
Đọc kết quả theo thang BI-RADS
Phần lớn phiếu nhũ ảnh và siêu âm vú ghi một mức BI-RADS ở cuối. Đây là ngôn ngữ chung giúp bác sĩ quyết định bước tiếp, không phải điểm số sức khoẻ của bạn.
| Mức | Ý nghĩa | Thường làm gì tiếp |
|---|---|---|
| 0 | Chưa đánh giá xong, cần thêm hình | Chụp thêm tư thế, siêu âm, hoặc so phim cũ |
| 1 | Không thấy gì | Theo lịch thường quy |
| 2 | Có thấy nhưng chắc chắn lành tính, như nang nước | Theo lịch thường quy |
| 3 | Gần như chắc lành tính | Kiểm tra lại sau thời gian ngắn, thường vài tháng |
| 4 | Đáng nghi, mức từ thấp đến cao | Sinh thiết theo chỉ định |
| 5 | Rất đáng nghi | Sinh thiết |
| 6 | Đã có chẩn đoán ung thư bằng sinh thiết | Điều trị theo bác sĩ chuyên khoa |
BI-RADS 0 làm nhiều người hoảng, nhưng phần lớn các lần bị gọi chụp thêm cuối cùng là bình thường. Ngược lại, BI-RADS 3 không có nghĩa là bỏ qua: lỡ hẹn kiểm tra lại là lỗi hay gặp nhất. Khoảng tham chiếu và cách ghi có thể khác giữa các cơ sở; hãy hỏi bác sĩ đọc phim nếu phiếu khó hiểu.
Lợi và hại: điều nên biết trước khi chụp
Lợi ích chính là phát hiện khi khối còn nhỏ. Ung thư vú tìm thấy khi chưa lan tới hạch thường được điều trị nhẹ nhàng hơn và kết quả tốt hơn. Đây là lý do các thử nghiệm lớn ghi nhận tầm soát bằng nhũ ảnh làm giảm tử vong do ung thư vú ở phụ nữ trong độ tuổi khuyến cáo.
Bị gọi lại và sinh thiết rồi hoá ra lành tính là chuyện thường. Qua nhiều năm chụp định kỳ, khá nhiều phụ nữ sẽ ít nhất một lần bị gọi chụp thêm, một số phải sinh thiết, và đa số kết quả cuối là bình thường. Những tuần chờ đợi ấy gây lo âu thật, nên biết trước để bình tĩnh hơn.
Có những tổn thương được tìm thấy mà có thể không bao giờ gây hại. Một phần ung thư biểu mô tại chỗ phát hiện qua nhũ ảnh có thể sẽ không tiến triển suốt đời người đó, nhưng hiện chưa phân biệt chắc được, nên vẫn được xử lý. Giới chuyên môn gọi đây là chẩn đoán quá mức.
Nhũ ảnh vẫn có thể bỏ sót. Một số ung thư không hiện rõ trên phim, nhất là ở mô vú dày, hoặc xuất hiện giữa hai lần chụp. Kết quả bình thường không có nghĩa bạn bỏ qua được một cục mới sờ thấy.
Khi nào cần đi khám vú ngay, không chờ lịch
Tầm soát dành cho người không có triệu chứng. Nếu có một trong những dấu hiệu dưới đây, bạn cần khám chẩn đoán với bác sĩ chuyên khoa vú, dù tuổi nào và dù lần chụp trước bình thường:
- Sờ thấy cục hoặc vùng chắc mới ở vú hay nách, không mất sau một chu kỳ kinh.
- Da vú lõm, nhăn như vỏ cam, đỏ hoặc dày lên.
- Núm vú mới thụt vào, chảy dịch tự nhiên, nhất là dịch lẫn máu.
- Một bên vú thay đổi kích thước hoặc hình dạng rõ.
- Vết loét ở núm vú không lành.
Nhiều phụ nữ vẫn được dạy tự khám vú hằng tháng theo quy trình. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ hiện không xem đó là cách tầm soát cho người nguy cơ trung bình, nhưng khuyên biết vú mình bình thường ra sao để nhận ra thay đổi. Trước khi rời phòng khám, nên hỏi bác sĩ: mật độ vú của em ở mức nào, mức BI-RADS là gì, lần sau chụp khi nào và bằng phương pháp gì, có yếu tố nào khiến em cần lịch khác người khác không. Ghi câu trả lời lại cùng tờ kết quả để năm sau mang theo. Nhớ rằng phần lớn khối ở vú là lành tính; đi khám sớm là để biết chắc, không phải vì đã có bệnh. Bài viết không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Dưới 40 tuổi có nên chụp nhũ ảnh không?
Với người nguy cơ trung bình, các khuyến cáo lớn chưa đề nghị chụp tầm soát trước 40 tuổi. Người có mẹ hoặc chị em gái mắc sớm, mang gen nguy cơ cao hoặc từng xạ trị vùng ngực cần hỏi bác sĩ về lịch riêng.
Chụp nhũ ảnh có làm lan tế bào ung thư không?
Không có bằng chứng cho thấy việc ép vú khi chụp làm ung thư lan rộng. Lực ép ngắn và được điều chỉnh, mục đích là trải mỏng mô vú để hình rõ hơn và giảm liều tia.
Có túi ngực thì có chụp nhũ ảnh được không?
Được, nhưng phải báo trước để kỹ thuật viên dùng các tư thế đẩy túi ngực ra sau. Một phần mô vú vẫn có thể bị che, vì vậy bác sĩ đôi khi đề nghị thêm siêu âm.
Đang cho con bú có tầm soát được không?
Mô vú khi cho con bú rất dày nên nhũ ảnh khó đọc. Thường người ta hoãn tầm soát định kỳ; nếu có cục hay thay đổi bất thường thì vẫn phải đi khám, thường bằng siêu âm trước.
Bị gọi chụp lại có phải là có vấn đề không?
Không nhất thiết. Bị gọi chụp lại khá thường gặp, nhất là lần chụp đầu hoặc khi không có phim cũ để so. Phần lớn các lần chụp thêm cho kết quả bình thường, nhưng vẫn nên đi đúng hẹn.
Nam giới có bị ung thư vú không?
Có, nhưng hiếm. Nam giới không được tầm soát thường quy; nếu thấy cục cứng dưới núm vú, núm vú thụt hay chảy dịch thì cần đi khám. Gia đình có ung thư vú ở nam giới là dấu hiệu nên hỏi về tư vấn di truyền.