Người có nguy cơ trung bình nên bắt đầu tầm soát ung thư đại trực tràng từ 45 tuổi theo Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF, 2021) và Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ, bằng một trong hai cách chính: xét nghiệm máu ẩn trong phân loại miễn dịch (FIT) mỗi năm, hoặc nội soi đại tràng mỗi mười năm nếu kết quả bình thường.
Cách tốt nhất là cách bạn thật sự làm và làm đều. Nội soi nhìn trực tiếp và cắt được polyp ngay, nhưng cần làm sạch ruột và thường phải gây mê; xét nghiệm phân làm ở nhà, nhẹ nhàng, nhưng phải lặp lại hằng năm và kết quả dương tính bắt buộc phải nội soi tiếp. Bài dưới so sánh các cách, giải thích ai cần bắt đầu sớm hơn, làm gì khi xét nghiệm phân dương tính và dấu hiệu nào không được đợi lịch tầm soát.
Vì sao ung thư đại trực tràng là loại nên tầm soát
Phần lớn ung thư đại trực tràng bắt đầu từ một polyp, tức một khối nhỏ mọc từ niêm mạc ruột. Đa số polyp không bao giờ thành ung thư, nhưng một số loại, đặc biệt polyp tuyến, có thể biến đổi dần qua nhiều năm. Trong suốt thời gian đó người mang polyp thường không có cảm giác gì: không đau bụng, không rối loạn tiêu hoá, phân vẫn bình thường bằng mắt thường.
Tầm soát làm được hai việc. Thứ nhất, tìm ung thư khi còn ở giai đoạn sớm, lúc điều trị nhẹ nhàng hơn và kết quả tốt hơn nhiều. Thứ hai, và điều này ít người biết, nội soi có thể cắt bỏ polyp ngay trong lần soi, tức là ngăn một phần ung thư không kịp hình thành. Rất ít loại tầm soát làm được việc thứ hai.
Tuổi bắt đầu được hạ từ 50 xuống 45 ở Hoa Kỳ vì số ca ở người dưới 50 tăng lên trong những năm gần đây. Đây là quan sát ở Hoa Kỳ; ở nước ta chưa có khuyến cáo quốc gia riêng về mốc tuổi, nên các bác sĩ thường tham khảo hướng dẫn quốc tế và điều chỉnh theo từng người. Khuyến cáo có thể được cập nhật, vì vậy khi đến tuổi, nên hỏi bác sĩ lịch phù hợp với bạn thay vì tự áp một con số đọc được.
Các cách tầm soát: so sánh một bảng
USPSTF chấp nhận nhiều cách, miễn là làm đúng chu kỳ và xử lý đến nơi khi kết quả bất thường. Bảng tóm tắt các cách hay gặp, khoảng cách áp cho người có kết quả bình thường và nguy cơ trung bình:
| Cách | Làm thế nào | Bao lâu một lần | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Xét nghiệm máu ẩn trong phân miễn dịch (FIT) | Tự lấy một mẫu phân nhỏ ở nhà, gửi phòng xét nghiệm | Mỗi năm | Không cần kiêng ăn; dương tính phải nội soi |
| FIT kết hợp DNA trong phân | Gửi cả mẫu phân để tìm máu và biến đổi di truyền | Mỗi 1–3 năm | Nhạy hơn FIT nhưng dương tính giả nhiều hơn; chưa phổ biến ở mọi nơi |
| Nội soi đại tràng toàn bộ | Ống mềm có camera đi hết khung đại tràng, thường có gây mê | Mỗi 10 năm | Cắt được polyp ngay; cần làm sạch ruột, có rủi ro nhỏ |
| Chụp CT đại tràng | Chụp cắt lớp sau khi làm sạch ruột và bơm hơi | Mỗi 5 năm | Không gây mê; thấy polyp thì vẫn phải nội soi để cắt |
| Nội soi đại tràng sigma | Chỉ soi phần cuối đại tràng | Mỗi 5 năm, hoặc 10 năm kèm FIT hằng năm | Bỏ sót phần đại tràng phía trên |
Xét nghiệm máu trong phân kiểu hoá học cũ (gFOBT) vẫn còn ở một số nơi; loại này bị ảnh hưởng bởi thịt đỏ và một số thuốc, phải làm trên nhiều mẫu, nên khi có lựa chọn, FIT thường được ưu tiên. Hỏi rõ cơ sở đang làm loại nào trước khi lấy mẫu.
Chọn cách nào: hai tình huống thực tế
Anh Minh, 45 tuổi, làm văn phòng ở Hà Nội, không có người thân mắc bệnh. Anh ngại nội soi vì phải nghỉ một ngày và lo gây mê. Một lựa chọn hợp lý là làm FIT mỗi năm, gắn vào đợt khám sức khoẻ công ty để khỏi quên. Điều kiện duy nhất: nếu một năm nào đó dương tính, anh phải đi nội soi, không chọn làm lại FIT cho yên tâm.
Bà Lan, 68 tuổi ở Huế, chưa từng tầm soát, sức khoẻ ổn. Con gái bà muốn bà nội soi một lần cho xong. Nội soi lần đầu là lựa chọn tốt nếu bác sĩ đánh giá bà chịu được việc làm sạch ruột và gây mê; nếu kết quả bình thường, có thể chưa cần soi lại trong nhiều năm. Người cao tuổi có bệnh tim, thận hay đang dùng thuốc chống đông cần được khám đánh giá trước.
Chọn theo điều kiện thật, không theo cái “xịn” nhất. Một lần nội soi được làm vẫn tốt hơn ba năm hứa hẹn rồi không soi. Một xét nghiệm phân làm đều mỗi năm cũng tốt hơn một lần nội soi duy nhất rồi bỏ quên mười lăm năm.
Câu nên hỏi bác sĩ. Với tuổi, tiền sử gia đình và bệnh nền của em, cách nào phù hợp? Nếu làm FIT thì cơ sở nào làm loại miễn dịch? Nếu nội soi thì có gây mê không, và lần sau là khi nào?
Ai cần bắt đầu sớm hơn hoặc soi dày hơn
Lịch 45 tuổi chỉ dành cho người có nguy cơ trung bình. Những nhóm dưới đây thường có lịch khác, do bác sĩ chuyên khoa tiêu hoá quyết định:
| Nhóm | Lịch thường được khuyên |
|---|---|
| Cha mẹ, anh chị em ruột hoặc con mắc ung thư đại trực tràng hay polyp tiến triển trước 60 tuổi | Nội soi từ 40 tuổi, hoặc sớm hơn 10 năm so với tuổi người thân lúc phát hiện, tuỳ mốc nào đến trước; thường nhắc lại mỗi 5 năm |
| Người thân bậc một mắc từ 60 tuổi trở lên | Thường bắt đầu từ 40 tuổi, khoảng cách như nguy cơ trung bình |
| Gia đình có nhiều người mắc ung thư đại tràng, tử cung, buồng trứng, nhất là trẻ tuổi | Cần tư vấn di truyền để xét các hội chứng như Lynch |
| Viêm loét đại tràng hoặc bệnh Crohn ở đại tràng nhiều năm | Nội soi giám sát theo bác sĩ tiêu hoá |
| Đã cắt polyp hoặc đã điều trị ung thư đại trực tràng | Lịch soi lại theo loại, số lượng và kích thước polyp |
Các mốc trên dựa theo nhóm chuyên gia đa hội tiêu hoá Hoa Kỳ và Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ; khuyến cáo có thể cập nhật và bác sĩ sẽ điều chỉnh theo từng người. Điều quan trọng nhất là bạn cần biết chính xác người thân mắc bệnh gì, ở tuổi nào; “nghe nói bị ung thư ruột” là chưa đủ để bác sĩ tính lịch.
Xét nghiệm phân dương tính hoặc sắp nội soi: làm gì
FIT dương tính có nghĩa là có máu với lượng mắt thường không thấy. Nguyên nhân có thể là trĩ, nứt hậu môn, polyp hoặc ung thư; xét nghiệm không phân biệt được. Các bước nên đi:
- Đặt lịch nội soi đại tràng trong thời gian ngắn, không chờ vài tháng. Đừng làm lại FIT với hy vọng ra âm tính; một lần dương tính đã đủ lý do phải soi.
- Khi hẹn, khai rõ các thuốc đang dùng, đặc biệt thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc tiểu đường. Việc ngưng hay giữ thuốc phải do bác sĩ quyết định, không tự ngưng.
- Làm sạch ruột đúng hướng dẫn: ăn nhẹ theo dặn dò ngày trước, uống đủ dung dịch đúng giờ. Ruột không sạch là lý do phổ biến khiến phải soi lại.
- Nếu soi có gây mê, cần người đi cùng đưa về và không tự lái xe trong ngày.
- Sau soi, hỏi rõ: có cắt polyp không, bao nhiêu cái, khi nào có kết quả giải phẫu bệnh và lần soi sau là khi nào.
Nội soi là thủ thuật an toàn nhưng không phải không có rủi ro: hiếm gặp chảy máu sau cắt polyp và rất hiếm thủng ruột. Đau bụng dữ dội, bụng cứng, sốt hoặc đi ngoài ra nhiều máu sau soi là lý do phải quay lại cơ sở y tế ngay.
Những việc không cần làm hoặc làm chưa đúng chỗ
Không cần làm FIT và nội soi cùng một năm. Nếu đã nội soi đầy đủ và bình thường, làm thêm FIT trong những năm sau đó không mang lại gì cho người nguy cơ trung bình, lại dễ gây một kết quả dương tính khiến phải soi lại sớm.
Không dùng siêu âm bụng để tầm soát đại tràng. Siêu âm bụng trong gói khám xem gan, thận, túi mật; ruột chứa hơi nên siêu âm gần như không thấy polyp hay khối nhỏ trong lòng đại tràng.
Không tự mua bộ thử phân trôi nổi rồi tự đọc. Một số bộ thử bán lẻ không rõ loại, không rõ ngưỡng. Kết quả âm tính sai làm bạn yên tâm nhầm, kết quả dương tính không có ai hướng dẫn bước tiếp.
Không bỏ dở khi đã bắt đầu. Giá trị của tầm soát nằm ở chu kỳ. Một lần FIT âm tính năm 45 tuổi rồi quên đến năm 52 thì gần như chưa tầm soát.
Không đợi có triệu chứng mới coi là đến lúc. Tầm soát có ý nghĩa nhất chính khi bạn thấy hoàn toàn khoẻ. Có triệu chứng thì đã là chuyện chẩn đoán, một con đường khác.
Khi nào cần gặp bác sĩ, không chờ lịch tầm soát
Các cách trên dành cho người không có triệu chứng. Có dấu hiệu thì bạn cần khám chẩn đoán, ở tuổi nào cũng vậy, kể cả dưới 45:
- Đi ngoài ra máu hoặc phân đen, dù bạn nghĩ là do trĩ.
- Thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài vài tuần: táo bón mới, tiêu chảy, phân nhỏ dẹt.
- Thiếu máu thiếu sắt được phát hiện qua xét nghiệm máu mà chưa rõ nguyên nhân.
- Sụt cân không chủ ý, mệt kéo dài, đau bụng âm ỉ một vùng.
- Cảm giác đi ngoài không hết kéo dài.
Đi ngoài ra máu nhiều, chóng mặt, ngất, hoặc bụng chướng căng, đau quặn, nôn và không trung tiện được là dấu hiệu cần đến cấp cứu ngay. Lỗi hay gặp là tự cho rằng máu đỏ tươi là trĩ rồi mua thuốc bôi suốt nhiều tháng. Trĩ rất thường gặp, nhưng chỉ bác sĩ mới loại trừ được nguyên nhân khác. Bài viết không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm máu ẩn trong phân âm tính thì có cần nội soi không?
Với người nguy cơ trung bình không có triệu chứng, FIT âm tính nghĩa là tiếp tục làm FIT vào năm sau, chưa cần nội soi. Nếu có triệu chứng như đi ngoài ra máu hay thay đổi thói quen đi ngoài thì vẫn phải khám, bất kể FIT.
Nội soi đại tràng có đau không?
Nhiều cơ sở làm nội soi có gây mê hoặc an thần nên người được soi thường ngủ suốt thủ thuật. Không gây mê thì có thể đau quặn và chướng bụng từng lúc. Phần mệt nhất thường là uống dung dịch làm sạch ruột hôm trước.
Đã nội soi bình thường thì bao lâu nữa mới cần soi lại?
Với người nguy cơ trung bình, nội soi đầy đủ, ruột sạch và không có polyp, các khuyến cáo Hoa Kỳ cho khoảng mười năm. Nếu có cắt polyp hoặc ruột chưa sạch, bác sĩ sẽ hẹn sớm hơn tuỳ kết quả.
Đã 80 tuổi có nên tầm soát nữa không?
USPSTF khuyên quyết định từng người trong khoảng 76 đến 85 tuổi, cân nhắc sức khoẻ chung, các lần tầm soát trước và mong muốn của người bệnh. Trên 85 tuổi thường không tầm soát. Con cái nên cùng bố mẹ hỏi bác sĩ, không tự quyết thay.
Xét nghiệm máu tìm chỉ dấu ung thư thay được nội soi không?
Không. Các chỉ dấu trong máu như CEA không đủ nhạy để tìm ung thư đại trực tràng sớm và không được khuyến cáo dùng để tầm soát. Chúng chủ yếu dùng để theo dõi người đã được điều trị.
Có cần nhịn ăn trước khi làm FIT không?
Không. FIT chỉ nhận ra máu người nên ăn uống bình thường. Nên tránh lấy mẫu khi đang hành kinh hoặc trĩ đang chảy máu rõ, và gửi mẫu đúng thời gian cơ sở hướng dẫn.