Giám sát ung thư gan bằng siêu âm gan, thường kèm xét nghiệm AFP, mỗi sáu tháng chỉ dành cho nhóm nguy cơ cao: người đã xơ gan do bất cứ nguyên nhân nào và một số người mang viêm gan B mạn dù chưa xơ gan. Người khoẻ không có các bệnh này không được khuyến cáo tầm soát ung thư gan định kỳ.
Khác với nhiều loại tầm soát khác áp theo tuổi, ở đây cửa vào là bệnh gan nền. Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải “mấy tuổi nên siêu âm gan” mà là “gan của bạn có đang mang bệnh gì không”. Bài dưới nêu ai thuộc nhóm cần giám sát theo khuyến cáo của Hiệp hội Nghiên cứu Bệnh gan Hoa Kỳ (AASLD), vì sao là sáu tháng, AFP nói được gì và không nói được gì, và những bước tiếp theo khi siêu âm thấy một nốt.
Ai thuộc nhóm cần giám sát
Danh sách dưới tóm lược theo hướng dẫn của AASLD và Hiệp hội Nghiên cứu Gan châu Âu (EASL). Khuyến cáo có thể cập nhật, và bác sĩ chuyên khoa gan sẽ quyết định cho từng người dựa trên xét nghiệm, đo độ xơ hoá gan và tiền sử gia đình.
| Nhóm | Có cần giám sát định kỳ? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xơ gan do bất cứ nguyên nhân nào: viêm gan B, C, rượu, gan nhiễm mỡ | Có | Nếu sức khoẻ cho phép điều trị khi phát hiện bệnh |
| Viêm gan B mạn, nam gốc châu Á từ 40 tuổi | Có, dù chưa xơ gan | Theo AASLD |
| Viêm gan B mạn, nữ gốc châu Á từ 50 tuổi | Có, dù chưa xơ gan | Theo AASLD |
| Viêm gan B mạn có người thân bậc một mắc ung thư gan | Có, thường bắt đầu sớm hơn | Mốc tuổi do bác sĩ quyết định |
| Viêm gan C đã xơ hoá nặng hoặc xơ gan, kể cả sau khi đã sạch virus | Có | Sạch virus giảm nguy cơ nhưng không về số không |
| Viêm gan C chưa xơ hoá đáng kể, gan nhiễm mỡ chưa xơ gan | Thường không | Theo dõi bệnh nền theo bác sĩ |
| Người khoẻ, xét nghiệm viêm gan B và C âm tính, không uống rượu nhiều | Không | Không cần siêu âm gan chỉ để tìm ung thư |
Nhiều người không biết mình mang viêm gan B vì chưa từng xét nghiệm. Vì vậy bước đầu tiên của tầm soát ung thư gan, với người lớn ở nước ta, thường là một lần xét nghiệm HBsAg và anti-HCV để biết mình đứng ở hàng nào trong bảng trên.
Vì sao người khoẻ không cần tầm soát ung thư gan
Nghe có vẻ ngược đời, vì ung thư gan đáng sợ và siêu âm gan thì rẻ, nhanh, không đau. Nhưng phần lớn ung thư gan xảy ra trên nền gan đã tổn thương lâu năm. Ở người gan khoẻ, khả năng mắc rất thấp, nên siêu âm định kỳ gần như chỉ tìm thấy những thứ lành tính.
Siêu âm gan ở người khoẻ rất hay thấy u máu, nang gan, vùng gan nhiễm mỡ không đều. Mỗi phát hiện như vậy thường kéo theo một lần chụp CT hay cộng hưởng từ, vài tháng lo lắng, đôi khi một thủ thuật. Với người không có bệnh gan nền, lợi ích của chuỗi việc này khó thấy, còn cái hại thì có thật. Người uống rượu nhiều nhiều năm là trường hợp riêng: điều cần trước hết là bác sĩ đánh giá gan đã xơ hay chưa, vì khi đã xơ gan thì lịch sáu tháng được áp dụng.
Điều này không có nghĩa siêu âm bụng trong gói khám tổng quát là vô ích; nó xem nhiều cơ quan cùng lúc và hay phát hiện gan nhiễm mỡ, sỏi mật. Chỉ là đừng coi một lần siêu âm gan bình thường mỗi năm là đã tầm soát ung thư gan, và cũng đừng hoảng khi phiếu ghi một nốt nhỏ mà bạn không có bệnh gan nào: hãy mang đến bác sĩ để được giải thích, phần lớn là lành tính.
Siêu âm và AFP: mỗi thứ nói được gì
Siêu âm là trụ chính. Siêu âm tìm nốt trong gan. Ưu điểm là không tia, làm lặp lại được. Hạn chế là phụ thuộc người làm và máy, khó nhìn ở người béo phì, gan xơ thô hoặc nhiều hơi ruột; khi đó bác sĩ có thể đổi sang phương pháp khác.
AFP là chất trong máu, đi kèm siêu âm. AFP tăng gợi ý cần xem kỹ hơn, nhưng nhiều ung thư gan nhỏ không làm AFP tăng, và AFP có thể tăng vì viêm gan đang hoạt động, xơ gan hoặc khi mang thai. Vì vậy AFP một mình không đủ để tầm soát, và AFP hơi cao cũng không phải chẩn đoán.
Vì sao là sáu tháng. Khoảng cách này được chọn dựa trên tốc độ lớn trung bình của ung thư gan, sao cho khối được tìm thấy khi còn nhỏ đủ để điều trị triệt để. Giãn ra một năm làm giảm cơ hội đó; làm dày hơn ba tháng chưa cho thấy lợi thêm ở người không có phát hiện bất thường.
Khoảng tham chiếu AFP khác nhau giữa các phòng xét nghiệm. Điều quan trọng hơn con số một lần là xu hướng qua các lần: một AFP tăng dần qua nhiều lần đo đáng chú ý hơn một lần hơi cao rồi trở về bình thường.
Một tình huống hay gặp: men gan bình thường nên bỏ siêu âm
Anh Nam, 45 tuổi ở Khánh Hoà, biết mình mang viêm gan B từ lúc đi nghĩa vụ. Mấy năm đầu anh siêu âm đều, sau đó thấy men gan lần nào cũng bình thường nên anh thôi, chỉ làm xét nghiệm máu khi khám công ty.
Đây là hiểu lầm phổ biến. Men gan bình thường chỉ cho biết gan lúc đó không bị viêm nhiều, không cho biết có nốt trong gan hay không. Ở người mang viêm gan B mạn, ung thư gan có thể xuất hiện cả khi chưa xơ gan và men gan vẫn bình thường. Theo AASLD, anh Nam là nam giới gốc châu Á trên 40 tuổi mang viêm gan B mạn, thuộc nhóm nên siêu âm gan mỗi sáu tháng, thường kèm AFP.
Việc anh cần làm không phải tự quyết lại lịch, mà là quay lại bác sĩ chuyên khoa gan: đánh giá lại tình trạng virus, mức xơ hoá, và đặt lại lịch giám sát. Người thân trong nhà, đặc biệt vợ con và anh chị em ruột, cũng nên được xét nghiệm viêm gan B nếu chưa từng làm, và tiêm phòng nếu chưa có miễn dịch theo chỉ định.
Siêu âm thấy một nốt: các bước thường gặp
Thấy nốt trên siêu âm ở người thuộc nhóm nguy cơ không đồng nghĩa với ung thư. Quy trình theo AASLD thường đi như sau, bác sĩ điều chỉnh theo từng người:
- Nốt dưới khoảng 1 cm: thường siêu âm lại sau khoảng ba đến sáu tháng để xem có lớn lên không. Nhiều nốt nhỏ trong gan xơ là nốt tân sinh lành tính.
- Nốt từ khoảng 1 cm trở lên, hoặc AFP tăng dần: chụp CT hay cộng hưởng từ nhiều thì có tiêm thuốc cản quang.
- Kết quả chụp thường được xếp theo thang LI-RADS, từ gần như chắc lành tính đến gần như chắc ung thư gan. Với ung thư gan, hình ảnh điển hình trên phim nhiều thì đôi khi đủ để chẩn đoán mà không cần sinh thiết.
- Trường hợp không rõ, bác sĩ có thể đề nghị chụp lại sau thời gian ngắn hoặc sinh thiết.
- Mọi quyết định điều trị do bác sĩ chuyên khoa gan hoặc ung bướu đưa ra, thường qua hội chẩn.
Câu nên hỏi: nốt này bao nhiêu milimét, có cần chụp thêm không, nếu theo dõi thì khi nào siêu âm lại, và em nên đến chuyên khoa nào. Hãy giữ toàn bộ phim và kết quả cũ, vì so sánh qua thời gian là công cụ chẩn đoán mạnh.
Những chỗ hay làm sai
Chỉ làm AFP, không siêu âm. AFP bỏ sót nhiều khối nhỏ. Dùng AFP như cách tầm soát duy nhất là sai cách.
Ngừng giám sát sau khi điều trị viêm gan C khỏi. Người đã xơ hoá nặng hoặc xơ gan vẫn có nguy cơ sau khi sạch virus, và các khuyến cáo vẫn đề nghị tiếp tục giám sát.
Tin rằng uống “thuốc bổ gan” thay cho khám. Không sản phẩm nào thay được siêu âm định kỳ. Mọi thuốc dùng cho gan phải do bác sĩ chỉ định.
Chụp CT gan sáu tháng một lần cho chắc. CT nhiều lần có tia và thuốc cản quang. CT hay cộng hưởng từ dùng khi siêu âm thấy bất thường hoặc siêu âm không nhìn rõ, theo quyết định của bác sĩ.
Chỉ giám sát người bệnh, quên người nhà. Viêm gan B hay lây từ mẹ sang con lúc sinh và giữa những người sống chung. Một người trong nhà được chẩn đoán là lúc cả nhà nên xét nghiệm, và người chưa có miễn dịch nên hỏi bác sĩ về tiêm phòng.
Đổi chỗ siêu âm liên tục. Mỗi lần một nơi, một máy, không ai so được với lần trước. Giữ cùng một nơi hoặc luôn mang kết quả cũ theo giúp phát hiện thay đổi nhỏ.
Khi nào cần gặp bác sĩ ngay
Giám sát định kỳ không thay cho việc đi khám khi có triệu chứng. Người có bệnh gan nền cần đi khám sớm, không chờ đến kỳ siêu âm, nếu có:
- Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu.
- Bụng to dần, phù chân.
- Đau âm ỉ hoặc tức vùng hạ sườn phải kéo dài.
- Sụt cân, chán ăn, mệt nhiều không rõ lý do.
- Dễ chảy máu chân răng, bầm tím.
Nôn ra máu, đi ngoài phân đen như bã cà phê, lơ mơ hoặc lú lẫn, sốt kèm đau bụng ở người xơ gan là tình huống cấp cứu, cần đến bệnh viện ngay.
Ngoài triệu chứng, còn hai lúc nên chủ động hẹn bác sĩ: khi bạn vừa biết mình mang viêm gan B hoặc C mà chưa từng được đánh giá mức xơ hoá gan, và khi đã lỡ hơn một kỳ siêu âm. Lỡ hẹn không phải lý do để bỏ hẳn; quay lại càng sớm càng tốt và hỏi bác sĩ có cần làm gì thêm vì khoảng trống ấy không. Bài viết không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Không bị viêm gan B, C có cần xét nghiệm AFP hằng năm không?
Với người không có bệnh gan nền, AFP không được khuyến cáo để tầm soát. Một kết quả hơi cao lại có thể dẫn đến nhiều xét nghiệm thêm không cần thiết. Nếu bạn lo, hãy hỏi bác sĩ về xét nghiệm viêm gan B và C trước.
Gan nhiễm mỡ có cần siêu âm mỗi sáu tháng để tìm ung thư không?
Gan nhiễm mỡ chưa xơ gan thường không cần giám sát ung thư mỗi sáu tháng. Điều cần là đánh giá mức xơ hoá gan theo chỉ định bác sĩ. Khi đã xơ gan, lịch giám sát sáu tháng được áp dụng như các nguyên nhân khác.
AFP tăng nhẹ có phải bị ung thư gan không?
Không nhất thiết. AFP có thể tăng khi viêm gan đang hoạt động, xơ gan hoặc mang thai. Bác sĩ sẽ xem cùng siêu âm và xu hướng qua các lần đo, có thể đề nghị chụp thêm nếu cần.
Mang viêm gan B nhưng mới 30 tuổi có cần siêu âm gan định kỳ không?
Người mang viêm gan B ở mọi tuổi cần được bác sĩ theo dõi định kỳ về virus và chức năng gan. Việc siêu âm tìm ung thư mỗi sáu tháng ở tuổi trẻ tuỳ vào mức xơ hoá và tiền sử gia đình, do bác sĩ quyết định.
Siêu âm gan có cần nhịn ăn không?
Thường nên nhịn ăn khoảng vài giờ trước khi siêu âm bụng để túi mật căng và ít hơi ruột, giúp nhìn gan rõ hơn. Cơ sở khám sẽ dặn cụ thể; người có bệnh tiểu đường cần hỏi cách nhịn an toàn.
Bao lâu thì nên xét nghiệm viêm gan B một lần?
Người lớn chưa từng xét nghiệm nên làm ít nhất một lần. Nếu đã có miễn dịch hoặc đã nhiễm, việc làm lại do bác sĩ quyết định; người âm tính chưa có miễn dịch nên hỏi về tiêm phòng thay vì xét nghiệm lặp lại mỗi năm.