AmTham.comÂm Thầm
Loãng xương và sức khoẻ xương

Dùng corticoid lâu ngày có hại xương không: nguy cơ loãng xương cần theo dõi

Corticoid uống kéo dài là nguyên nhân thuốc gây loãng xương hay gặp nhất. Dạng nào đáng lo, khi nào nên kiểm tra xương và vì sao không được tự ngưng thuốc.

Young Vietnamese woman seated in a bright pharmacy waiting area holding a small paper bag on her lap, face turned toward the window, soft neutral daylight, medium shot

Có. Corticoid dùng đường uống hoặc tiêm kéo dài, thường tính từ khoảng ba tháng trở lên, là nguyên nhân do thuốc gây loãng xương hay gặp nhất, và xương có thể mất nhanh ngay trong những tháng đầu dùng thuốc. Nguy cơ gãy xương tăng cả ở người trẻ và ở mức mật độ xương chưa quá thấp.

Điều đó không có nghĩa là phải sợ corticoid. Đây là nhóm thuốc cần thiết, nhiều khi cứu sống, cho hen nặng, bệnh tự miễn, bệnh thận, bệnh da. Việc đúng là: khi dự kiến dùng kéo dài, hỏi bác sĩ về đánh giá nguy cơ xương ngay từ đầu, và tuyệt đối không tự ngưng thuốc đột ngột. Khuyến cáo có thể được cập nhật và bác sĩ sẽ điều chỉnh theo từng người.

Vì sao corticoid ảnh hưởng tới xương

Corticoid tác động lên xương theo nhiều đường cùng lúc. Thuốc ức chế các tế bào tạo xương, khiến phần xương mới được đắp vào ít đi; đồng thời làm tăng hoạt động phá xương trong giai đoạn đầu. Thuốc còn giảm hấp thu canxi ở ruột, tăng thải canxi qua thận, và ở một số người làm giảm nội tiết tố sinh dục. Ngoài xương, corticoid kéo dài có thể làm yếu cơ, gián tiếp tăng nguy cơ té ngã.

Đặc điểm khiến loãng xương do corticoid khác loãng xương thông thường là tốc độ. Xương có thể mất nhanh nhất trong khoảng ba đến sáu tháng đầu dùng thuốc. Thêm nữa, chất lượng xương bị ảnh hưởng nhiều hơn mức mà máy đo mật độ xương phản ánh, nên người dùng corticoid có thể gãy xương khi T-score còn ở mức thiếu xương. Đây là lý do một số hướng dẫn khuyên đánh giá nguy cơ sớm, không đợi đo thấy loãng xương mới quan tâm.

Tin tốt là ảnh hưởng này phần nào giảm sau khi ngưng corticoid theo đúng lộ trình bác sĩ đặt ra. Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR) có hướng dẫn riêng về phòng loãng xương do corticoid, trong đó nhấn mạnh việc đánh giá nguy cơ gãy xương ngay trong những tháng đầu khi bắt đầu dùng thuốc kéo dài.

Không phải mọi dạng corticoid đều như nhau

Mức độ ảnh hưởng tới xương phụ thuộc vào đường dùng, liều và thời gian. Bảng dưới giúp bạn hình dung nên quan tâm tới đâu; quyết định cụ thể thuộc về bác sĩ kê đơn.

Dạng dùngMức độ cần quan tâm tới xươngNên làm gì
Uống hoặc tiêm kéo dài nhiều thángCao nhấtHỏi bác sĩ về đánh giá nguy cơ gãy xương ngay khi bắt đầu
Uống ngắn ngày từng đợt, lặp lại nhiều đợt trong nămCó thể cộng dồnKể đủ số đợt đã dùng trong năm cho bác sĩ
Tiêm vào khớp nhiều lầnPhụ thuộc số lần và liềuGhi lại số lần tiêm, nơi tiêm, để bác sĩ cân nhắc
Dạng hít cho hen, bệnh phổiThấp hơn nhiều so với đường uống; liều cao kéo dài thì bác sĩ có thể cân nhắc thêmKhông tự giảm hay bỏ thuốc hít; hỏi bác sĩ hô hấp nếu lo
Thuốc bôi ngoài da thông thườngThường không đáng kể với xươngDùng đúng hướng dẫn, tránh bôi diện rộng kéo dài khi chưa hỏi
Thuốc không rõ nguồn gốc chữa “đau nhức xương khớp”Có thể chứa corticoid mà người dùng không biếtMang sản phẩm theo khi đi khám để bác sĩ biết

Dòng cuối của bảng có ý nghĩa riêng ở Việt Nam. Cơ quan quản lý dược đã nhiều lần cảnh báo về các sản phẩm quảng cáo chữa đau nhức xương khớp bị phát hiện trộn corticoid. Người dùng thấy đỡ đau nhanh nên dùng tiếp nhiều tháng, trong khi xương mất dần mà không ai theo dõi. Nếu bạn hoặc bố mẹ từng dùng loại sản phẩm như vậy, đừng tự ngưng đột ngột nếu đã dùng lâu; hãy mang sản phẩm tới bác sĩ để được hướng dẫn.

Những thuốc khác cũng cần được kể khi bàn chuyện xương

Ngoài corticoid, một số thuốc khác có liên quan tới mất xương hoặc tăng nguy cơ gãy. Danh sách này để bạn kể đủ với bác sĩ, không phải để tự ngưng thuốc:

  • Thuốc ức chế men aromatase trong điều trị ung thư vú.
  • Thuốc ức chế nội tiết tố nam trong điều trị ung thư tiền liệt tuyến.
  • Một số thuốc chống động kinh dùng dài năm.
  • Hormone tuyến giáp khi liều cao hơn nhu cầu, dẫn tới cường giáp do thuốc.
  • Thuốc giảm tiết axit dạ dày nhóm ức chế bơm proton dùng nhiều năm, có liên quan trong một số nghiên cứu quan sát.
  • Heparin dùng dài ngày, một số thuốc điều trị đái tháo đường nhóm thiazolidinedion.
  • Thuốc an thần, thuốc ngủ: không làm mất xương nhưng tăng nguy cơ té ngã, từ đó tăng nguy cơ gãy.

Với mỗi thuốc, lợi ích điều trị thường lớn hơn rủi ro cho xương. Câu cần hỏi không phải “có nên bỏ thuốc này không” mà là “trong lúc dùng thuốc này, có cần theo dõi xương không”. Với thuốc an thần ở người cao tuổi, câu hỏi thêm là liều hiện tại có còn phù hợp không, vì nguy cơ té ngã ban đêm là có thật.

Một ví dụ ở người trẻ

Giả định chị Thảo, ba mươi tám tuổi, nhân viên văn phòng ở Hà Nội, được chẩn đoán một bệnh tự miễn và dùng corticoid đường uống liên tục hơn tám tháng, giảm liều dần theo hẹn khám. Chị chưa mãn kinh, chưa từng gãy xương, nghĩ loãng xương là chuyện của người già.

Với chị, việc đáng làm là hỏi bác sĩ chuyên khoa đang điều trị xem đã đánh giá nguy cơ xương chưa. Nếu bác sĩ cho đo mật độ xương, phiếu kết quả của chị cần đọc theo Z-score vì chị còn trẻ, chưa mãn kinh. Bác sĩ cũng có thể kiểm tra thêm một số chỉ số trong máu và hỏi về các lần đau lưng, té ngã.

Điều chị tuyệt đối không nên làm là thấy lo cho xương rồi tự giảm hoặc ngưng corticoid. Ngưng đột ngột sau thời gian dài có thể gây suy tuyến thượng thận cấp, một tình trạng nguy hiểm, và làm bệnh nền bùng phát. Mọi thay đổi liều phải theo hướng dẫn của bác sĩ kê đơn.

Nếu kết quả cho thấy xương của chị vẫn ổn, chị sẽ được hẹn đánh giá lại trong quá trình điều trị. Nếu kết quả thấp, bác sĩ có thêm cơ sở để cân nhắc kế hoạch bảo vệ xương song song với điều trị bệnh nền. Cả hai trường hợp đều tốt hơn là không biết gì.

Những sai lầm hay gặp

Tự ngưng corticoid vì sợ hại xương. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Cơ thể đã quen với thuốc, ngưng đột ngột có thể gây mệt lả, tụt huyết áp, nôn, lơ mơ. Muốn giảm, phải hỏi bác sĩ để có lộ trình.

Không kể thuốc mua ngoài. Thuốc “gia truyền”, thuốc bột, viên hoàn mua theo lời giới thiệu có thể chứa corticoid. Không kể thì bác sĩ không biết để theo dõi.

Nghĩ còn trẻ nên xương không sao. Corticoid kéo dài làm tăng nguy cơ gãy xương ở mọi lứa tuổi, kể cả người hai mươi, ba mươi tuổi.

Chỉ dựa vào T-score để yên tâm. Người dùng corticoid kéo dài có thể gãy xương ở mức mật độ xương chưa thấp lắm, do chất lượng bên trong xương bị ảnh hưởng. Bác sĩ thường cân nhắc thêm liều, thời gian dùng và các yếu tố khác, không chỉ con số.

Đổi sang thuốc khác mà không báo. Có người tự thay corticoid bằng thuốc giảm đau kháng viêm mua ngoài để “đỡ hại xương”. Dùng thuốc giảm đau kéo dài có rủi ro riêng cho dạ dày và thận, và bệnh nền có thể không được kiểm soát.

Mỗi chuyên khoa một đơn, không ai nhìn tổng thể. Hãy mang toàn bộ thuốc từ mọi nơi khám tới một bác sĩ, để biết tổng lượng corticoid thật sự đang dùng.

Câu hỏi nên mang tới bác sĩ kê đơn

Bác sĩ kê corticoid thường tập trung vào bệnh chính. Những câu hỏi ngắn dưới đây giúp chuyện xương được đưa vào cuộc trao đổi mà không mất nhiều thời gian:

  • Thuốc này dự kiến dùng trong bao lâu, và liều sẽ giảm dần theo lộ trình nào?
  • Với thời gian dùng như vậy, có cần đánh giá nguy cơ xương hay đo mật độ xương không?
  • Nếu cần đo, nên đo trước khi dùng, hay sau bao lâu, và đo ở đâu để lần sau so được?
  • Có cần xét nghiệm máu nào để kiểm tra trước không?
  • Trong lúc dùng thuốc, dấu hiệu nào ở xương hay cơ cần báo ngay?
  • Nếu quên liều hoặc phải ngưng thuốc vì lý do khác, cần làm gì để an toàn?

Ghi câu trả lời vào sổ hoặc điện thoại. Lần khám sau, bạn chỉ cần mở lại để hỏi tiếp, thay vì bắt đầu từ đầu. Với người thân lớn tuổi đang dùng corticoid, người nhà nên giữ bản ghi này.

Khi nào cần gặp bác sĩ và khi nào đi cấp cứu

Hẹn bác sĩ để hỏi về xương nếu bạn dự kiến dùng corticoid đường uống hay tiêm kéo dài, đã dùng nhiều đợt trong năm, đang dùng các thuốc kể trên, hoặc đã dùng sản phẩm “trị đau nhức” không rõ nguồn gốc trong thời gian dài. Mang theo tất cả vỏ thuốc và đơn thuốc.

Câu nên hỏi: “Với liều và thời gian dùng corticoid như hiện tại, nguy cơ với xương ở mức nào, có cần đo mật độ xương không, và nếu cần thì bao lâu kiểm tra lại?” Nếu bạn đang được nhiều chuyên khoa cùng theo dõi, hỏi thêm ai sẽ là người phụ trách chuyện xương, để việc theo dõi không bị bỏ ngỏ giữa các phòng khám.

Đi cấp cứu ngay nếu: sau khi ngưng corticoid đột ngột thấy mệt lả, chóng mặt khi đứng, nôn nhiều, đau bụng, lơ mơ; hoặc bị ngã không đứng dậy được, đau lưng dữ dội đột ngột kèm tê yếu chân. Người đang dùng corticoid kéo dài nên cho người thân biết tên thuốc và liều để báo khi cấp cứu.

Câu hỏi thường gặp

Dùng corticoid bao lâu thì bắt đầu ảnh hưởng tới xương?

Xương có thể mất nhanh ngay trong vài tháng đầu dùng corticoid đường uống kéo dài. Vì vậy các hướng dẫn chuyên ngành khuyên đánh giá nguy cơ xương sớm khi dự kiến dùng thuốc từ khoảng ba tháng trở lên, không đợi tới lúc có gãy xương.

Thuốc xịt hen có làm loãng xương không?

Corticoid dạng hít ảnh hưởng tới xương ít hơn nhiều so với dạng uống. Ở liều cao kéo dài, bác sĩ có thể cân nhắc thêm. Không tự bỏ thuốc hít vì lo cho xương, vì cơn hen nặng nguy hiểm hơn nhiều.

Ngưng corticoid rồi thì xương có hồi phục không?

Nguy cơ gãy xương giảm phần nào sau khi ngưng thuốc theo đúng lộ trình. Mức hồi phục khác nhau tuỳ người, tuổi và thời gian đã dùng. Bác sĩ sẽ quyết định có cần tiếp tục theo dõi xương hay không.

Làm sao biết thuốc đang dùng có corticoid không?

Đọc tên hoạt chất trên vỏ hộp, ví dụ prednisolon, methylprednisolon, dexamethason, betamethason, hoặc hỏi dược sĩ. Với thuốc không có vỏ hay không rõ thành phần, hãy mang theo khi đi khám để bác sĩ biết và cân nhắc.

Người trẻ dùng corticoid có cần đo mật độ xương không?

Có thể cần, tuỳ liều và thời gian dùng. Ở người trẻ, bác sĩ đọc kết quả theo Z-score và cân nhắc cả nguy cơ gãy xương chung. Hãy hỏi bác sĩ đang điều trị bệnh nền thay vì tự đi đo ở nơi khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138