Tầm soát ung thư có lợi thật, nhưng không miễn phí về mặt sức khoẻ: mọi xét nghiệm đều có lúc báo nhầm, và một phần ung thư được tìm thấy lẽ ra không bao giờ gây hại. Hiểu dương tính giả, âm tính giả và chẩn đoán quá mức giúp bạn chọn tầm soát có bằng chứng, bình tĩnh hơn khi nhận kết quả bất thường và không làm thêm những thứ không cần.
Đây không phải lý lẽ để bỏ tầm soát. Những tầm soát được khuyến cáo, như cổ tử cung, vú, đại trực tràng hay phổi ở người hút thuốc nhiều, được chọn chính vì lợi hơn hại ở đúng nhóm người. Vấn đề nằm ở chỗ làm sai người, sai tuổi, sai khoảng cách, hoặc làm những xét nghiệm chưa có bằng chứng. Bài dưới giải thích các khái niệm bằng ví dụ giả định đơn giản và đưa ra cách đi qua một kết quả bất thường.
Bốn kết cục của một lần tầm soát
Mỗi lần xét nghiệm có thể rơi vào một trong bốn ô. Hai ô đúng là điều ai cũng mong; hai ô sai là cái giá không tránh được của bất kỳ xét nghiệm nào.
| Kết cục | Nghĩa là | Hệ quả với người được khám |
|---|---|---|
| Dương tính thật | Xét nghiệm báo bất thường và đúng là có bệnh | Được chẩn đoán và điều trị sớm, đây là mục đích của tầm soát |
| Dương tính giả | Xét nghiệm báo bất thường nhưng không có bệnh | Xét nghiệm thêm, đôi khi sinh thiết, vài tuần lo âu, chi phí |
| Âm tính thật | Xét nghiệm bình thường và đúng là không có bệnh | Yên tâm, quay lại theo lịch |
| Âm tính giả | Xét nghiệm bình thường nhưng thật ra có bệnh | Yên tâm nhầm, có thể bỏ qua triệu chứng sau đó |
Hai con số mô tả một xét nghiệm là độ nhạy, tức khả năng báo dương ở người có bệnh, và độ đặc hiệu, tức khả năng báo âm ở người không có bệnh. Không xét nghiệm nào đạt cả hai ở mức tuyệt đối. Tăng độ nhạy để bớt bỏ sót thường làm tăng dương tính giả, và ngược lại. Mỗi chương trình tầm soát là một sự đánh đổi được cân nhắc giữa hai đầu này.
Vì sao xét nghiệm tốt vẫn báo nhầm nhiều ở người khoẻ
Điều này nghe ngược nhưng là toán học đơn giản. Hãy xem một ví dụ với con số giả định, chỉ để minh hoạ: trong 1.000 người khoẻ đi tầm soát, giả sử có 5 người thật sự có bệnh. Xét nghiệm có độ nhạy 90% sẽ tìm ra khoảng 4–5 người trong số đó. Xét nghiệm có độ đặc hiệu 95%, nghe đã rất tốt, vẫn báo nhầm khoảng 5% của gần 1.000 người còn lại, tức khoảng 50 người.
Vậy trong khoảng 55 người cầm kết quả bất thường, chỉ chừng 4–5 người thật sự có bệnh. Nghĩa là nếu bạn nằm trong nhóm này, khả năng cao bạn không có bệnh, dù tờ kết quả trông đáng sợ. Tỷ lệ người có bệnh trong số những người có kết quả dương tính được gọi là giá trị tiên đoán dương tính, và nó phụ thuộc rất nhiều vào việc bệnh phổ biến đến đâu trong nhóm được khám.
Đây cũng là lý do các khuyến cáo nhắm đúng tuổi và đúng nhóm nguy cơ. Chụp CT phổi cho người hút thuốc nhiều trên 50 tuổi, nơi bệnh phổ biến hơn, thì tỷ lệ báo nhầm so với số phát hiện thật thấp hơn nhiều so với chụp cho người trẻ không hút thuốc. Làm xét nghiệm ở nhóm có nguy cơ thấp, ví dụ chỉ dấu ung thư ở người 30 tuổi khoẻ mạnh, gần như chắc chắn sinh ra nhiều báo động nhầm hơn phát hiện thật.
Chẩn đoán quá mức: ung thư thật nhưng không cần tìm
Chẩn đoán quá mức khác với dương tính giả. Ở đây sinh thiết xác nhận đúng là ung thư, nhưng đó là loại phát triển chậm đến mức nếu không ai tìm, người mang nó sẽ sống hết đời mà không bị ảnh hưởng. Vấn đề là ở thời điểm phát hiện, chưa ai phân biệt chắc được khối nào sẽ nằm yên và khối nào sẽ tiến triển, nên thường đều được điều trị, kèm theo tác dụng phụ của điều trị.
Ví dụ được nhắc nhiều nhất là ung thư tuyến giáp ở Hàn Quốc. Khi siêu âm tuyến giáp được đưa rộng rãi vào các gói khám, số ca ung thư tuyến giáp được phát hiện tăng vọt, trong khi số người tử vong vì bệnh này hầu như không đổi. Phần lớn ca tăng thêm là khối rất nhỏ, có lẽ không bao giờ gây hại. Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF, 2017) khuyến cáo không tầm soát ung thư tuyến giáp bằng siêu âm ở người lớn không triệu chứng.
Ung thư tiền liệt tuyến phát hiện qua PSA và một phần ung thư biểu mô tại chỗ ở vú phát hiện qua nhũ ảnh cũng có tỷ lệ chẩn đoán quá mức đáng kể. Cách đối phó hiện nay không phải bỏ tầm soát, mà là theo dõi tích cực những khối nguy cơ thấp thay vì điều trị ngay, khi bác sĩ thấy phù hợp. Người lớn tuổi nhiều bệnh nền là nhóm chịu chẩn đoán quá mức nhiều nhất, vì thời gian để một khối chậm kịp gây hại ngắn hơn. Đó là lý do các khuyến cáo có tuổi dừng.
Âm tính giả và ung thư xuất hiện giữa hai lần tầm soát
Kết quả bình thường không phải giấy chứng nhận không bệnh. Nó chỉ nói rằng ở thời điểm đó, bằng phương pháp đó, không thấy dấu hiệu. Một khối nhỏ có thể nằm ngoài tầm nhìn của xét nghiệm.
Có ung thư xuất hiện giữa hai lần khám. Giới chuyên môn gọi là ung thư khoảng giữa. Một số loại phát triển nhanh có thể hình thành và gây triệu chứng chỉ trong một, hai năm giữa hai kỳ tầm soát.
Hệ quả thực tế. Có triệu chứng mới thì đi khám, dù vừa tầm soát bình thường mấy tháng trước. Lỗi hay gặp nhất là nghĩ “mới chụp xong, chắc không sao” rồi chờ đến kỳ sau.
Chất lượng của lần làm cũng quan trọng. Ruột chưa sạch khi nội soi, mẫu cổ tử cung không đủ tế bào, phim nhũ ảnh không có phim cũ để so đều làm tăng khả năng bỏ sót. Chuẩn bị đúng và mang theo kết quả cũ là phần việc của người đi khám.
Nhận kết quả bất thường: đi qua từng bước
Anh Quân, 52 tuổi ở TP Hồ Chí Minh, nhận tin xét nghiệm máu ẩn trong phân dương tính đúng hôm sinh nhật con. Anh nghĩ ngay đến điều tệ nhất. Những bước dưới giúp đi qua giai đoạn này cho tỉnh táo:
- Hỏi rõ loại kết quả: đây là kết quả tầm soát cần làm thêm, hay đã là chẩn đoán? Phần lớn kết quả tầm soát bất thường chỉ là tín hiệu cần xem thêm.
- Hỏi bước tiếp theo là gì, làm ở đâu, bao lâu nữa, và ai sẽ đọc kết quả. Với anh Quân, đó là nội soi đại tràng.
- Đặt lịch sớm, không trì hoãn vì sợ. Thời gian chờ kéo dài chỉ làm lo âu tăng mà không thay đổi được kết quả.
- Hạn chế đọc tràn lan trên mạng; ghi câu hỏi ra giấy để hỏi bác sĩ thay vì tự trả lời.
- Kể với một người thân tin cậy, nhờ đi cùng lần khám tiếp.
- Khi có kết quả cuối, hỏi lần tầm soát sau là khi nào và có thay đổi gì so với lịch cũ.
Lần nội soi của anh Quân thấy hai polyp nhỏ, được cắt luôn trong lúc soi; kết quả giải phẫu bệnh lành tính và anh được hẹn soi lại sau vài năm. Kịch bản như thế phổ biến hơn kịch bản xấu nhiều, dù không ai hứa trước được. Muốn có ý kiến thứ hai từ một bác sĩ khác là quyền chính đáng, nhất là trước khi quyết định điều trị.
Cách giảm hại khi đi tầm soát
Phần lớn cái hại của tầm soát nằm trong tay người đi khám nhiều hơn bạn nghĩ. Một vài nguyên tắc:
- Chọn tầm soát có khuyến cáo cho tuổi, giới và nguy cơ của bạn, thay vì gói nhiều mục nhất.
- Giữ đúng khoảng cách: làm dày hơn khuyến cáo thường không tìm thêm được nhiều, chỉ tăng số lần báo nhầm.
- Trước mỗi xét nghiệm, hỏi: nếu kết quả bất thường thì bước tiếp là gì? Không ai trả lời được thì chưa nên làm.
- Mang theo kết quả và phim cũ, hoặc làm ở cùng một nơi, để người đọc so sánh.
- Chấp nhận dừng khi đến tuổi dừng theo khuyến cáo và bác sĩ đồng ý; dừng đúng lúc cũng là chăm sóc.
- Tránh tầm soát ung thư tuyến giáp bằng siêu âm, chỉ dấu ung thư, PET-CT khi không có chỉ định.
Những nguyên tắc này đặc biệt đúng khi con cái đặt gói khám cho bố mẹ lớn tuổi. Thương bố mẹ là cho bố mẹ đúng những gì có ích, không phải nhiều nhất. Một gói khám gọn, làm đều đặn mỗi năm và có người theo dõi kết quả, có giá trị hơn một lần khám rất nhiều mục rồi không ai đọc lại.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Hãy gặp bác sĩ khi có triệu chứng mới kéo dài trên vài tuần, dù lần tầm soát gần nhất bình thường: ra máu bất thường, sụt cân không rõ lý do, cục u mới, ho kéo dài, thay đổi thói quen đi ngoài. Cũng nên quay lại khi nhận kết quả bất thường mà chưa được hẹn bước tiếp, hoặc được hẹn mà chưa hiểu vì sao. Bạn có quyền yêu cầu giải thích đến khi hiểu.
Lo âu sau một kết quả bất thường là phản ứng bình thường. Nhưng nếu nó kéo dài nhiều tuần, làm mất ngủ, mất ăn, ảnh hưởng công việc, kể cả sau khi kết quả cuối đã bình thường, hãy nói với bác sĩ; hỗ trợ tâm lý là một phần của chăm sóc. Nếu xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân, cần tìm người hỗ trợ và đến cơ sở y tế ngay. Ra máu nhiều, đau dữ dội đột ngột, khó thở là những tình huống cấp cứu. Bài viết không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Tầm soát ung thư có hại không?
Có thể có, qua dương tính giả, chẩn đoán quá mức và rủi ro của các thủ thuật làm thêm. Với những tầm soát được khuyến cáo, ở đúng tuổi và đúng nhóm nguy cơ, lợi ích được đánh giá lớn hơn hại, nên vẫn nên làm theo lịch.
Kết quả dương tính giả có ảnh hưởng gì lâu dài không?
Về thể chất thường không, trừ khi có thủ thuật gặp biến chứng hiếm. Về tâm lý, một số người lo lắng kéo dài và ngại đi tầm soát lần sau. Biết trước dương tính giả rất phổ biến giúp giảm điều đó.
Chẩn đoán quá mức có phải là bác sĩ chẩn đoán sai không?
Không. Đó là ung thư thật, được chẩn đoán đúng, nhưng thuộc loại có thể không bao giờ gây hại. Vấn đề là chưa phân biệt chắc được ở thời điểm phát hiện, nên bác sĩ ngày càng dùng theo dõi tích cực cho khối nguy cơ thấp.
Có nên siêu âm tuyến giáp mỗi năm để tầm soát ung thư không?
USPSTF khuyến cáo không tầm soát ung thư tuyến giáp bằng siêu âm ở người lớn không triệu chứng. Người sờ thấy khối ở cổ, có tiền sử xạ trị vùng cổ hoặc gia đình có hội chứng di truyền liên quan thì cần hỏi bác sĩ riêng.
Vừa tầm soát bình thường mà có triệu chứng thì có cần đi khám không?
Cần. Kết quả bình thường chỉ phản ánh thời điểm đó, và có ung thư xuất hiện giữa hai lần tầm soát. Triệu chứng mới kéo dài là lý do đi khám chẩn đoán, không chờ kỳ tầm soát sau.
Làm sao biết một xét nghiệm tầm soát có đáng làm không?
Hỏi ba câu: có tổ chức lớn nào khuyến cáo cho tuổi và nguy cơ của em không, nếu bất thường thì bước tiếp là gì, và làm bao lâu một lần. Không có câu trả lời rõ cho cả ba thì nên cân nhắc lại.