Đo mật độ xương DEXA là phép chụp bằng tia X liều rất thấp, thường đo ở cột sống thắt lưng và vùng hông, kéo dài khoảng mười đến hai mươi phút, không đau và không cần nhịn ăn. Đây là phép đo được dùng để chẩn đoán loãng xương theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
Chuẩn bị chủ yếu gồm mặc quần áo không có kim loại, báo cho nơi đo nếu bạn có thể đang mang thai hoặc vừa chụp có thuốc cản quang, và mang theo kết quả lần đo trước nếu có. Phần lớn sai sót không nằm ở máy mà ở chỗ đo khác máy, đặt tư thế khác lần trước, hoặc vùng đo có tổn thương cũ làm số liệu đẹp giả.
DEXA đo cái gì và vì sao được dùng làm chuẩn
DEXA là viết tắt tiếng Anh của phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép. Máy phát hai chùm tia X ở hai mức năng lượng khác nhau qua vùng cần đo. Xương và mô mềm cản tia theo cách khác nhau, nên máy tách được phần khoáng chất của xương và tính ra mật độ khoáng của xương trên một diện tích, đơn vị gam trên centimet vuông.
Con số tuyệt đối này khó hiểu với người không chuyên, nên máy quy đổi thành hai chỉ số so sánh là T-score và Z-score. T-score so bạn với người trẻ khoẻ mạnh cùng giới, còn Z-score so với người cùng tuổi, cùng giới. Định nghĩa loãng xương của WHO dựa trên T-score đo bằng DEXA ở cột sống và hông, vì đây là những vị trí mà gãy xương gây hậu quả nặng nhất và phép đo có độ lặp lại tốt.
Liều tia của một lần đo DEXA rất thấp, thấp hơn nhiều so với một phim X-quang ngực thông thường. Vì vậy lo ngại về tia xạ không phải lý do để từ chối khi bác sĩ đã chỉ định. Lý do để không đo nằm ở chỗ khác: đo cho người không có nguy cơ ít mang lại lợi ích.
Cũng cần phân biệt DEXA với phim X-quang thường. Phim X-quang cho thấy hình dạng xương, rất tốt để tìm chỗ gãy, nhưng mắt người chỉ nhận ra xương “thưa” trên phim khi xương đã mất khá nhiều. DEXA thì đo ra con số, nên phát hiện được mức giảm sớm hơn và so sánh được giữa các lần.
Đo ở những vị trí nào trên cơ thể
Một lần đo DEXA trung tâm thường gồm hai vùng, đôi khi ba. Bác sĩ đọc kết quả sẽ lấy giá trị thấp nhất trong các vùng hợp lệ để kết luận:
- Cột sống thắt lưng: thường lấy các đốt sống thắt lưng từ thứ nhất đến thứ tư. Đốt nào có gãy lún hoặc thoái hoá nặng sẽ bị loại khỏi phép tính.
- Vùng hông: gồm cổ xương đùi và toàn bộ đầu trên xương đùi. Đây là vùng phản ánh tốt nhất nguy cơ gãy xương hông.
- Cẳng tay: chỉ đo khi cột sống hoặc hông không đo được hay không đáng tin, ví dụ người đã thay khớp háng hai bên, người quá cân nặng giới hạn của bàn đo, hoặc một số bệnh tuyến cận giáp.
- Toàn thân: dùng trong nghiên cứu hoặc đo thành phần cơ thể, không dùng để chẩn đoán loãng xương ở người lớn.
Nếu phiếu kết quả của bạn chỉ có một vùng, hãy hỏi lý do. Có khi vùng kia bị loại vì tổn thương cũ, có khi chỉ vì nơi đo chọn cách làm nhanh. Hai tình huống này có ý nghĩa khác nhau khi theo dõi về sau.
So sánh các cách đo xương hay gặp
Ngoài DEXA trung tâm, bạn có thể gặp nhiều cách đo khác ở hội chợ sức khoẻ, đợt khám lưu động hoặc trong gói khám. Bảng dưới giúp phân biệt mục đích của từng cách.
| Cách đo | Đo ở đâu | Dùng để làm gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| DEXA trung tâm | Cột sống thắt lưng, hông | Chẩn đoán loãng xương, theo dõi qua các năm | Là chuẩn theo WHO; nên đo lại cùng máy |
| Siêu âm định lượng gót chân | Xương gót | Sàng lọc nhanh, tìm người nên đo DEXA | Không dùng ngưỡng T-score của WHO để chẩn đoán; không dùng để theo dõi |
| DEXA ngoại vi | Cẳng tay, ngón tay, gót | Sàng lọc khi không có máy trung tâm | Kết quả không thay thế được đo cột sống và hông |
| CT định lượng | Cột sống, hông | Một số trường hợp đặc biệt theo chỉ định | Liều tia cao hơn DEXA, không dùng thường quy |
| X-quang thường | Cột sống, xương bị nghi gãy | Tìm gãy xương, gãy lún đốt sống | Không đo được mật độ xương |
Kết quả siêu âm gót chân “thấp” nghĩa là bạn nên được đo DEXA để kiểm tra lại, chưa phải là chẩn đoán. Kết quả “bình thường” ở gót chân cũng không loại trừ hoàn toàn loãng xương ở cột sống hay hông nếu bạn có nhiều yếu tố nguy cơ.
Các bước từ lúc chuẩn bị tới lúc nhận kết quả
Quy trình ở mỗi nơi có thể khác đôi chút, nhưng nhìn chung gồm những bước sau:
- Hôm trước: hỏi nơi đo có cần lưu ý gì về thuốc hoặc viên bổ sung bạn đang dùng. Không tự ý ngưng thuốc theo đơn.
- Báo trước nếu bạn có thể đang mang thai, hoặc trong vài ngày gần đây đã chụp có uống hay tiêm thuốc cản quang, hoặc làm xét nghiệm y học hạt nhân. Những việc này có thể làm sai số đo và cần dời lịch.
- Mặc quần áo rộng, không có khoá kéo, cúc kim loại, móc áo ngực kim loại. Tháo trang sức, thắt lưng, điện thoại khỏi người.
- Mang theo kết quả DEXA lần trước, ghi rõ tên nơi đo. Nếu được, chọn đo lại ở cùng nơi và cùng loại máy.
- Khi đo: nằm ngửa trên bàn, kỹ thuật viên đặt chân lên một khối kê để cột sống thẳng, sau đó xoay nhẹ bàn chân vào trong khi đo hông. Bạn chỉ cần nằm yên, không có cảm giác gì.
- Sau đo: sinh hoạt bình thường ngay. Kết quả thường có trong ngày, kèm hình ảnh vùng đo và bảng chỉ số.
- Mang kết quả gặp bác sĩ chỉ định để được giải thích, không tự đối chiếu với bảng trên mạng rồi kết luận.
Một chi tiết nhỏ hay bị quên: đo cân nặng và chiều cao thật vào hôm đo. Chiều cao giảm so với trước có ý nghĩa riêng, và cân nặng được dùng khi bác sĩ tính nguy cơ gãy xương.
Những chỗ khiến kết quả đo bị sai
Thoái hoá cột sống làm số đo đẹp giả. Gai xương, xơ hoá và vôi hoá động mạch chủ bụng ở người lớn tuổi làm cột sống thắt lưng “đặc” hơn trên máy, trong khi xương xốp bên trong vẫn thưa. Vì vậy ở người cao tuổi, bác sĩ thường dựa nhiều vào kết quả vùng hông.
Đốt sống đã gãy lún vẫn bị tính vào. Đốt sống bị lún có mật độ đo cao giả vì xương bị nén lại. Người đọc kết quả có kinh nghiệm sẽ loại đốt đó ra; nếu phiếu không ghi gì, bạn có thể hỏi lại.
Đổi máy giữa hai lần đo. Mỗi hãng máy và mỗi bộ dữ liệu tham chiếu cho con số hơi khác nhau. So một kết quả ở nơi này với một kết quả ở nơi khác có thể tạo ra “mất xương” hay “tăng xương” không có thật.
Đặt tư thế khác lần trước. Độ xoay của chân khi đo hông ảnh hưởng tới kết quả. Đo lại cùng nơi giúp kỹ thuật viên đặt tư thế giống lần trước.
Kim loại và vật cản trong vùng đo. Khuy kim loại, đồ trang sức, nẹp vít sau phẫu thuật cột sống hoặc khớp háng đều làm sai số; phải báo trước để chọn vùng đo khác.
Khi nào đo DEXA là không cần thiết
Đo mật độ xương có giá trị khi kết quả làm thay đổi quyết định của bác sĩ. Một số tình huống sau thường không mang lại lợi ích, hoặc nên trao đổi kỹ trước khi đo:
- Người trẻ khoẻ mạnh, chưa mãn kinh, không dùng thuốc ảnh hưởng tới xương, chỉ muốn “kiểm tra cho biết”. Kết quả hơi thấp ở nhóm này thường không có ý nghĩa bệnh lý nhưng dễ gây lo.
- Đo lại sau vài tháng chỉ để xem “có tăng chưa”. Thay đổi thật của xương trong thời gian ngắn thường nhỏ hơn sai số của máy.
- Đo ở hội chợ bằng máy gót chân rồi đo tiếp ở nhiều nơi khác nhau để so. Mỗi nơi một con số, không con số nào dùng để theo dõi được.
- Đo cho người rất cao tuổi, sức khoẻ yếu, khi kết quả không làm thay đổi cách chăm sóc. Việc này nên do bác sĩ và gia đình cùng cân nhắc.
- Đo toàn thân trong gói khám với mong muốn biết loãng xương. Đo toàn thân không dùng để chẩn đoán loãng xương ở người lớn.
Nói vậy không có nghĩa là né đo. Người thuộc nhóm nguy cơ mà không đo thì mới là chỗ bỏ sót phổ biến hơn. Mục tiêu là đo cho đúng người, ở đúng máy, với khoảng cách hợp lý giữa các lần.
Đo lại bao lâu một lần và khi nào cần gặp bác sĩ
Không có một khoảng cách chung cho mọi người. Mật độ xương thay đổi chậm, nên đo lại quá sớm thường cho ra mức chênh nằm trong sai số của máy, dễ gây lo lắng vô ích. Trong thực hành, nhiều bác sĩ hẹn đo lại sau khoảng hai năm hoặc lâu hơn với người có kết quả bình thường, và có thể sớm hơn ở người đang được theo dõi hoặc có thay đổi lớn như bắt đầu dùng corticoid kéo dài. Khoảng cách cụ thể do bác sĩ quyết định theo từng người.
Bạn nên gặp bác sĩ để hỏi về đo mật độ xương nếu thuộc nhóm nguy cơ, đã gãy xương sau va chạm nhẹ, thấy mình thấp đi, hoặc có kết quả siêu âm gót chân thấp. Khi nhận kết quả DEXA, hãy hỏi ba câu: vùng nào có giá trị thấp nhất, có vùng nào bị loại và vì sao, và lần sau nên đo lại khi nào, ở đâu.
Cần đi cấp cứu, không chờ lịch đo, khi có đau lưng dữ dội đột ngột kèm tê yếu chân, hoặc sau cú ngã không thể đứng và chịu lực lên một chân.
Câu hỏi thường gặp
Đo mật độ xương có cần nhịn ăn không?
Thường không cần nhịn ăn. Bạn có thể ăn uống bình thường. Một số nơi dặn hỏi trước về viên bổ sung đang dùng trong ngày đo; hãy làm theo hướng dẫn của nơi đo và không tự ý ngưng thuốc theo đơn.
Đo DEXA có đau hay nguy hiểm không?
Không đau, bạn chỉ nằm yên trên bàn khoảng mười đến hai mươi phút. Liều tia X rất thấp, thấp hơn nhiều so với phim chụp ngực. Phụ nữ có thể đang mang thai cần báo trước để bác sĩ cân nhắc dời lịch.
Siêu âm gót chân có thay được đo DEXA không?
Không. Siêu âm gót chân dùng để sàng lọc, giúp tìm người nên đo DEXA. Ngưỡng chẩn đoán loãng xương của WHO được xây dựng cho DEXA ở cột sống và hông, nên kết quả gót chân không dùng để kết luận hay theo dõi.
Vì sao kết quả đo ở hai nơi khác nhau lại chênh nhau?
Mỗi hãng máy, mỗi bộ dữ liệu tham chiếu và cách đặt tư thế khác nhau đều tạo chênh lệch. Muốn so sánh qua các năm, nên đo lại cùng nơi, cùng loại máy, và mang theo kết quả cũ để người đọc đối chiếu.
Đã thay khớp háng thì có đo mật độ xương được không?
Vẫn đo được, nhưng không đo ở bên hông đã thay khớp. Bác sĩ sẽ chọn hông bên còn lại, cột sống, hoặc cẳng tay nếu hai vùng kia không dùng được. Hãy báo rõ tiền sử phẫu thuật khi đăng ký đo.
Người lớn tuổi bị thoái hoá cột sống thì đọc kết quả thế nào?
Thoái hoá và gai xương thường làm số đo ở cột sống cao hơn thực tế. Khi đó bác sĩ sẽ dựa nhiều hơn vào kết quả vùng hông. Đây là lý do không nên tự đọc phiếu mà cần người có chuyên môn diễn giải.