X-quang ngực thẳng trong gói khám sức khoẻ cho một hình chồng lớp của phổi, tim, màng phổi, xương sườn và cột sống ngực. Những mô tả hay gặp ở người không triệu chứng như nốt vôi hoá nhỏ, dày dính màng phổi, xơ hoá đỉnh phổi thường là dấu vết của tổn thương cũ đã lành; còn nốt mờ chưa rõ bản chất, bóng tim to, tràn dịch màng phổi là những mô tả bác sĩ muốn xem thêm, có khi cần chụp lại hoặc chụp cắt lớp.
X-quang ngực rẻ, nhanh, liều tia thấp, nhưng có giới hạn rõ: nó không phải công cụ tầm soát ung thư phổi, và một phim bình thường không loại trừ được tổn thương nhỏ. Bài này giải thích ngôn ngữ trên phiếu, chỉ ra những mô tả thường lành, những mô tả cần hỏi, và các câu nên mang tới bác sĩ.
Phim X-quang ngực nhìn thấy gì và không thấy gì
Tia X đi qua lồng ngực bị cản khác nhau tuỳ mô: xương và vôi cản nhiều nên hiện màu trắng, phổi chứa khí cản ít nên đen, tim và mạch máu ở mức giữa. Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đọc phim bằng cách so độ sáng tối, hình dạng và đường viền của các cấu trúc này. Phim chuẩn trong khám sức khoẻ là phim thẳng sau trước, chụp khi đứng và hít sâu nín thở.
Vì mọi thứ chồng lên nhau trên một mặt phẳng, X-quang thẳng có những vùng “khuất”: sau bóng tim, sau vòm hoành, vùng đỉnh phổi bị xương đòn và xương sườn che. Một nốt nhỏ nằm ở đó có thể không thấy. Phim cũng phụ thuộc vào tư thế và việc hít sâu: hít chưa đủ làm bóng tim trông to hơn và đáy phổi mờ hơn thật.
Phim X-quang ngực giúp phát hiện viêm phổi, lao phổi đang hoạt động, tràn dịch, tràn khí màng phổi, bóng tim to, một số khối lớn. Nó không đánh giá được mạch vành, không phát hiện được phần lớn ung thư phổi giai đoạn rất sớm, và không thay được chụp cắt lớp liều thấp ở người thuộc nhóm được khuyến cáo tầm soát ung thư phổi.
Các mô tả hay gặp trên phiếu và ý nghĩa chung
Ý nghĩa dưới đây là thường gặp ở người không triệu chứng; bác sĩ quyết định dựa trên hình ảnh cụ thể, triệu chứng, tiền sử hút thuốc, tiền sử lao và phim cũ của bạn.
| Mô tả trên phiếu | Thường là gì | Mức cần quan tâm |
|---|---|---|
| Tim phổi bình thường, không thấy tổn thương | Phim không thấy bất thường đáng kể | Không cần làm gì thêm vì phim này |
| Nốt vôi hoá nhỏ ở phổi hoặc rốn phổi | Dấu vết của nhiễm trùng cũ đã lành, như lao hoặc nấm | Thường lành; mang phim cũ để so |
| Xơ hoá, dải xơ đỉnh phổi | Thường là di chứng lao hoặc viêm cũ | Bác sĩ có thể hỏi tiền sử lao, ho kéo dài; đôi khi cần xét nghiệm thêm |
| Dày dính màng phổi, góc sườn hoành tù | Màng phổi dày sau viêm cũ, hoặc ít dịch | Cần phân biệt dày dính cũ với tràn dịch mới |
| Tăng đậm rốn phổi, phế quản dày | Hay gặp ở người hút thuốc, viêm phế quản; đôi khi do kỹ thuật chụp | Đọc cùng triệu chứng ho, khó thở |
| Bóng tim to, chỉ số tim ngực tăng | Gợi ý tim to hoặc do hít chưa sâu, tư thế chụp | Thường cần khám tim mạch, có khi siêu âm tim |
| Nốt mờ, đám mờ chưa rõ bản chất | Nhiều nguyên nhân, từ lành tính tới cần loại trừ ung thư | Cần bác sĩ xem sớm, thường so phim cũ hoặc chụp cắt lớp |
| Quai động mạch chủ vồng, vôi hoá | Hay gặp ở người lớn tuổi, tăng huyết áp | Gợi ý kiểm tra các yếu tố nguy cơ tim mạch |
Chỉ số tim ngực là tỷ lệ giữa chiều ngang bóng tim và chiều ngang lồng ngực trên phim thẳng sau trước; quy ước kinh điển xem tỷ lệ trên khoảng một nửa là gợi ý tim to. Nhưng đây chỉ là gợi ý thô: phim chụp tư thế nằm, chụp trước sau hoặc hít chưa sâu đều làm bóng tim trông to hơn. Siêu âm tim mới đánh giá được kích thước và chức năng tim.
Những chỗ người đọc phiếu X-quang hay hiểu sai
Thấy chữ “nốt” là nghĩ tới ung thư. Nốt vôi hoá là loại nốt hay gặp nhất trên phim của người lớn ở nước ta và thường là dấu vết cũ. Điều làm bác sĩ chú ý là nốt không vôi hoá, mới xuất hiện so với phim cũ, hoặc lớn dần.
Nghĩ phim bình thường là phổi không thể có ung thư. X-quang thẳng bỏ sót được tổn thương nhỏ, nhất là ở vùng khuất. Người hút thuốc nhiều năm cần hỏi bác sĩ về tầm soát bằng chụp cắt lớp liều thấp theo khuyến cáo, không dựa vào phim X-quang hằng năm.
Lo vì “di chứng lao cũ” mà không nhớ từng bị lao. Nhiều người từng nhiễm lao mà không có triệu chứng rõ hoặc không được chẩn đoán, và tổn thương tự lành để lại vết xơ, vôi. Bác sĩ sẽ hỏi có ho kéo dài, sốt về chiều, sụt cân không để xem có cần kiểm tra lao đang hoạt động.
Chụp lại liên tục cho yên tâm. Liều tia của một phim ngực thẳng thấp, nhưng chụp lại không có chỉ định không đem thêm thông tin, chỉ thêm những lần lo. So với phim cũ thường có giá trị hơn chụp phim mới.
Vứt phim cũ. Phim hoặc ảnh số của các năm trước là tài liệu quý nhất để biết một nốt đã có từ lâu hay mới xuất hiện. Một nốt không đổi qua nhiều năm thường được bác sĩ đánh giá rất khác với một nốt mới.
Chuẩn bị khi chụp để phim không bị đọc nhầm
Một phần mô tả gây lo trên phiếu X-quang đến từ phim chụp chưa chuẩn. Vài việc đơn giản giúp phim rõ hơn và lần đọc sau dễ so sánh hơn:
- Tháo dây chuyền, áo ngực có gọng hoặc móc kim loại, kẹp tóc dài chạm vai; vật kim loại hiện thành bóng trắng trên phim, đôi khi bị mô tả nhầm là nốt.
- Tóc tết dày, nút áo to cũng có thể tạo bóng chồng lên phổi; mặc áo choàng do nơi chụp đưa nếu được yêu cầu.
- Làm đúng hướng dẫn hít sâu và nín thở; hít chưa đủ làm bóng tim trông to và đáy phổi mờ.
- Báo nhân viên nếu đang hoặc có thể mang thai.
- Xin bản ảnh số hoặc giữ phim, lưu cùng phiếu đọc; lần sau mang theo để so sánh.
Nếu phiếu có mô tả nghi ngờ mà bạn biết hôm chụp còn đeo trang sức hay hít thở chưa đúng, hãy nói với bác sĩ. Đôi khi chỉ cần chụp lại một phim chuẩn là đủ giải đáp, không cần tới chụp cắt lớp.
Tình huống mẫu: bà Hạnh và dòng “xơ hoá đỉnh phổi phải”
Bà Hạnh 63 tuổi ở Cần Thơ, chưa từng hút thuốc, đi khám tổng quát cùng con trai. Phiếu X-quang ghi xơ hoá đỉnh phổi phải, vài nốt vôi hoá nhỏ, tim không to. Con trai đọc trên mạng thấy “xơ phổi” và lo mẹ bị bệnh phổi nặng.
Bác sĩ hỏi bà có ho kéo dài, sốt về chiều, sụt cân hay khó thở không, và trước đây có ai trong nhà bị lao không. Bà không có triệu chứng nào. Con trai tìm lại được phiếu khám bốn năm trước, trên đó đã ghi đúng mô tả này. Với hình ảnh không đổi, không triệu chứng, bác sĩ giải thích đây nhiều khả năng là vết sẹo cũ, không cần điều trị, và dặn những triệu chứng nào cần đi khám lại.
Nếu không có phiếu cũ, hoặc bà có ho kéo dài, bác sĩ có thể cần thêm xét nghiệm đờm hay chụp cắt lớp để chắc chắn không có lao đang hoạt động. Một tờ phiếu cũ đã giúp tránh cả loạt thăm dò, cùng mấy tuần lo lắng của cả nhà. Đó là lý do nên giữ phiếu và ảnh phim của bố mẹ trong một túi riêng.
Câu nên hỏi bác sĩ khi phiếu X-quang có mô tả bất thường
Mang theo phim hoặc ảnh số các năm trước, nói rõ tiền sử hút thuốc (bao nhiêu năm, mỗi ngày bao nhiêu), tiền sử lao, nghề nghiệp tiếp xúc bụi. Rồi hỏi:
- Mô tả này là vết cũ đã ổn định hay là thay đổi mới so với phim trước?
- Có cần chụp lại, chụp nghiêng hay chụp cắt lớp không? Nếu có, sau bao lâu?
- Với tiền sử hút thuốc của em, em có thuộc nhóm nên tầm soát ung thư phổi bằng chụp cắt lớp liều thấp không?
- Có cần kiểm tra lao đang hoạt động không?
- Bóng tim to trên phim có cần siêu âm tim không, hay do tư thế chụp?
- Triệu chứng nào thì em nên quay lại khám sớm?
Nếu phiếu ghi “đề nghị chụp cắt lớp” hay “đề nghị so sánh phim cũ”, đó là việc cần làm với bác sĩ điều trị, không nên bỏ qua. Ngược lại, nếu bác sĩ giải thích mô tả là vết cũ ổn định, bạn không cần tự đi chụp thêm ở nơi khác.
Khi nào cần gặp bác sĩ và khi nào cần đi cấp cứu
Nên gặp bác sĩ sớm, không chờ lần khám sau, khi phiếu có nốt mờ, đám mờ chưa rõ bản chất, tràn dịch màng phổi, bóng tim to, hoặc bất kỳ đề nghị chụp thêm nào; khi bạn có ho kéo dài nhiều tuần, ho ra máu, sốt về chiều, sụt cân, khó thở tăng dần, đau ngực khi hít thở, dù phim bình thường; hoặc khi bạn hút thuốc nhiều năm và chưa từng được tư vấn về tầm soát ung thư phổi.
Đi cấp cứu ngay khi khó thở đột ngột, đau ngực dữ dội, ho ra nhiều máu, môi tím tái, lơ mơ. Những tình trạng này cần xử trí trong ngày, bất kể phim X-quang lần trước thế nào.
Khuyến cáo về đối tượng và cách tầm soát ung thư phổi, cũng như cách theo dõi nốt phổi, được các tổ chức như USPSTF và các hội hô hấp cập nhật định kỳ; bác sĩ sẽ điều chỉnh theo tuổi, tiền sử hút thuốc và hình ảnh cụ thể của bạn.
Câu hỏi thường gặp
X-quang ngực có phát hiện được ung thư phổi sớm không?
X-quang ngực có thể thấy một số khối lớn nhưng thường bỏ sót tổn thương nhỏ giai đoạn sớm. Tầm soát ung thư phổi ở người hút thuốc nhiều năm được khuyến cáo bằng chụp cắt lớp liều thấp, không phải X-quang thường.
Nốt vôi hoá ở phổi có nguy hiểm không?
Nốt vôi hoá nhỏ thường là dấu vết của nhiễm trùng cũ đã lành và đa số lành tính. Bác sĩ sẽ so với phim cũ và xem đặc điểm hình ảnh để quyết định có cần theo dõi thêm hay không.
Xơ hoá đỉnh phổi có phải đang bị lao không?
Thường là di chứng của lao hoặc viêm cũ đã lành. Nếu bạn không có ho kéo dài, sốt, sụt cân và hình ảnh không đổi so với phim cũ, bác sĩ thường không cần điều trị. Có triệu chứng thì cần kiểm tra thêm.
Chụp X-quang ngực mỗi năm có hại không?
Liều tia của một phim ngực thẳng thấp. Tuy vậy không nên chụp lặp lại khi không có chỉ định; với người khoẻ, việc có cần chụp hằng năm hay không nên hỏi bác sĩ theo nguy cơ và yêu cầu nghề nghiệp.
Phụ nữ mang thai có chụp X-quang ngực khi khám sức khoẻ được không?
Cần báo nhân viên nếu đang hoặc có thể mang thai. Bác sĩ sẽ cân nhắc có thật sự cần chụp không, hoặc dùng che chắn phù hợp. Không tự giấu tình trạng mang thai để chụp cho đủ gói.