AmTham.comÂm Thầm
Tầm soát ung thư

Gia đình có người bị ung thư: khi nào cần tầm soát sớm và tư vấn di truyền

Dấu hiệu nào gợi ý ung thư di truyền trong gia đình, cách ghi tiền sử cho bác sĩ, ai cần tầm soát sớm hơn, BRCA và hội chứng Lynch là gì, khi nào nên xét nghiệm gen.

Warm family evening, three generations of a Vietnamese family sitting around a wooden dining table after a meal, grandmother pouring tea, all faces turned away or softly blurred, warm evening light

Có người thân bị ung thư không có nghĩa là bạn sẽ mắc, và phần lớn ung thư không do di truyền. Nhưng khi cha mẹ, anh chị em ruột hoặc con mắc bệnh, nhất là trước 50 tuổi, hoặc nhiều người cùng một bên gia đình mắc cùng nhóm ung thư, bạn có thể cần tầm soát sớm hơn, dày hơn, và đôi khi cần tư vấn di truyền.

Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ ước tính chỉ khoảng 5–10% ung thư liên quan trực tiếp đến một biến thể gen di truyền. Phần còn lại do tuổi, lối sống, môi trường và những thay đổi gen xảy ra trong đời một người. Bài dưới giúp bạn nhận ra dấu hiệu gợi ý di truyền, ghi tiền sử gia đình sao cho bác sĩ dùng được, hiểu lịch tầm soát thay đổi ra sao và khi nào xét nghiệm gen có ý nghĩa.

Dấu hiệu gợi ý ung thư có yếu tố di truyền

Các hướng dẫn chuyên ngành dùng những dấu hiệu dưới đây để chọn ai nên được giới thiệu tư vấn di truyền. Có một dấu hiệu không có nghĩa gia đình bạn mang gen bệnh, chỉ là đáng mang ra hỏi:

  • Người thân được chẩn đoán ung thư ở tuổi trẻ bất thường, thường là trước 50 tuổi với ung thư vú, đại trực tràng, tử cung.
  • Hai người trở lên cùng một bên gia đình, bên nội hoặc bên ngoại, mắc cùng loại ung thư hoặc các loại hay đi cùng nhau: vú với buồng trứng, đại tràng với tử cung.
  • Một người mắc hai ung thư khác nhau, hoặc ung thư ở cả hai bên vú.
  • Có người thân mắc ung thư buồng trứng, ung thư tuỵ, hoặc nam giới mắc ung thư vú, ở bất kỳ tuổi nào.
  • Gia đình đã có người làm xét nghiệm gen và tìm ra biến thể gây bệnh.
  • Ung thư tiền liệt tuyến di căn hoặc nguy cơ cao ở người thân.

Ngược lại, một ông bà 80 tuổi mắc ung thư đại tràng, trong khi những người khác đều khoẻ, thường không gợi ý di truyền mạnh; tuổi cao là yếu tố nguy cơ lớn nhất của phần lớn ung thư. Dù vậy, người thân bậc một mắc ung thư đại trực tràng ở bất kỳ tuổi nào vẫn có thể làm lịch tầm soát của bạn thay đổi, như phần dưới.

Ghi tiền sử gia đình sao cho bác sĩ dùng được

Chị Mai, 36 tuổi ở Hải Phòng, có mẹ mắc ung thư vú năm 42 tuổi và một người dì ruột bên mẹ mắc ung thư “ở bụng”, không ai nhớ rõ. Khi đi khám, chị chỉ nói “nhà em có người bị ung thư”. Thông tin như vậy gần như không giúp được gì. Cách ghi hữu ích:

  1. Liệt kê người thân bậc một (cha mẹ, anh chị em ruột, con) và bậc hai (ông bà, cô dì chú bác ruột, cháu ruột), ghi rõ bên nội hay bên ngoại.
  2. Với mỗi người mắc bệnh: ung thư ở cơ quan nào, tuổi lúc được chẩn đoán, không phải tuổi lúc mất.
  3. Hỏi người nhà còn giữ giấy ra viện, kết quả giải phẫu bệnh không. “Ung thư ở bụng” có thể là buồng trứng, đại tràng, gan hay dạ dày, mỗi thứ dẫn đến lời khuyên khác nhau.
  4. Ghi cả người không mắc bệnh và tuổi hiện tại, giúp bác sĩ hình dung kích thước gia đình.
  5. Ghi xem đã có ai làm xét nghiệm gen chưa, và kết quả ra sao.
  6. Cập nhật mỗi khi có người thân mới được chẩn đoán, và mang bản ghi theo mỗi lần khám.

Trong trường hợp chị Mai, mẹ mắc ung thư vú trước 50 tuổi và dì bên mẹ mắc một ung thư vùng bụng chưa rõ là đủ để bác sĩ cân nhắc giới thiệu tư vấn di truyền, đặc biệt nếu đó là ung thư buồng trứng. Một cuộc điện thoại hỏi lại người nhà về giấy tờ của dì có thể thay đổi cả kế hoạch tầm soát của chị.

Lịch tầm soát thường thay đổi thế nào

Bảng tóm lược những điều chỉnh hay gặp khi có tiền sử gia đình, theo Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ và nhóm chuyên gia đa hội tiêu hoá Hoa Kỳ. Khuyến cáo có thể cập nhật, và bác sĩ quyết định lịch cụ thể cho từng người.

Tình huống trong gia đìnhThay đổi thường gặp
Người thân bậc một mắc ung thư đại trực tràng hoặc polyp tiến triển trước 60 tuổiNội soi đại tràng từ 40 tuổi hoặc sớm hơn 10 năm so với tuổi người thân lúc chẩn đoán; nhắc lại thường mỗi 5 năm
Mẹ, chị em gái hoặc con gái mắc ung thư vúBàn với bác sĩ về bắt đầu nhũ ảnh sớm hơn; ước tính nguy cơ suốt đời để xem có cần thêm cộng hưởng từ
Nguy cơ ung thư vú suốt đời ước tính từ khoảng 20% trở lên, hoặc mang biến thể BRCAHiệp hội Ung thư Hoa Kỳ đề nghị cộng hưởng từ vú kèm nhũ ảnh mỗi năm, thường từ 30 tuổi
Cha hoặc anh em trai mắc ung thư tiền liệt tuyến trước 65 tuổiBàn về PSA từ 45 tuổi; từ 40 tuổi nếu nhiều người mắc sớm
Người thân bậc một mắc ung thư dạ dàyBàn với bác sĩ tiêu hoá về xét nghiệm HP và nội soi
Mang viêm gan B và có người thân mắc ung thư ganGiám sát gan bằng siêu âm thường bắt đầu sớm hơn

Điểm cần nhớ: con số tuổi bắt đầu tính theo tuổi của người thân lúc được chẩn đoán. Bố bạn được chẩn đoán ung thư đại tràng năm 46 tuổi thì mốc của bạn là khoảng 36 tuổi, không phải 45.

BRCA và hội chứng Lynch: hai cái tên nên biết

BRCA1 và BRCA2. Đây là hai gen giúp sửa chữa tổn thương di truyền trong tế bào. Mang biến thể gây bệnh làm tăng rõ nguy cơ ung thư vú và buồng trứng ở nữ; với BRCA2 còn tăng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến, vú ở nam và tuỵ. Người mang biến thể có lịch theo dõi riêng, thường bắt đầu sớm và có cộng hưởng từ vú.

Hội chứng Lynch. Do biến thể ở một trong các gen sửa lỗi ghép cặp. Làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng, nội mạc tử cung, và một số ung thư khác như buồng trứng, dạ dày, đường tiết niệu. Các hướng dẫn chuyên ngành thường đề nghị nội soi đại tràng sớm, từ khoảng 20–25 tuổi, nhắc lại mỗi 1–2 năm.

Di truyền theo kiểu trội. Mỗi người con của người mang biến thể có khả năng một trên hai nhận biến thể đó, cả nam lẫn nữ. Biến thể có thể đi qua đàn ông trong gia đình dù họ không mắc ung thư vú hay buồng trứng, vì vậy tiền sử bên nội cũng quan trọng như bên ngoại.

Mang biến thể không có nghĩa chắc chắn mắc bệnh. Nó làm nguy cơ cao hơn nhiều, nhưng nhiều người mang biến thể không bao giờ mắc ung thư. Ý nghĩa thực tế là được theo dõi sát hơn và được tư vấn về các lựa chọn dự phòng bởi bác sĩ chuyên khoa.

Tư vấn di truyền và xét nghiệm gen: làm thế nào cho đúng

Thứ tự lý tưởng là tư vấn trước, xét nghiệm sau. Người tư vấn di truyền sẽ vẽ phả hệ, ước tính khả năng gia đình mang biến thể, chọn xét nghiệm phù hợp và giải thích trước các kết quả có thể ra. Nước ta đã có một số bệnh viện lớn có đơn vị di truyền hoặc tư vấn di truyền ung thư; bác sĩ ung bướu có thể giới thiệu.

Nếu có thể, người nên xét nghiệm đầu tiên là người thân đã mắc ung thư. Khi tìm ra biến thể ở người đó, những người khác trong gia đình chỉ cần xét nghiệm đúng biến thể ấy, kết quả rõ ràng hơn nhiều. Nếu bắt đầu từ một người khoẻ và kết quả âm tính, điều đó chưa loại trừ được gia đình có một biến thể khác chưa tìm ra.

Kết quả xét nghiệm gen có ba dạng chính. Có biến thể gây bệnh: cần kế hoạch theo dõi riêng và báo cho người thân. Âm tính: ý nghĩa tuỳ việc gia đình đã có biến thể được biết hay chưa. Biến thể chưa rõ ý nghĩa: rất hay gặp, thường không được dùng để quyết định gì, và nhiều cái sau này được xếp lại là lành tính. Chính dạng thứ ba là lý do không nên tự làm xét nghiệm gen bán lẻ rồi tự đọc.

Với trẻ em, xét nghiệm gen cho những bệnh chỉ xuất hiện khi trưởng thành như BRCA thường được hoãn đến khi con đủ tuổi tự quyết định, trừ khi có lý do y khoa cho tuổi nhỏ.

Những điều nên tránh

Hoảng rồi làm mọi xét nghiệm có thể. Có mẹ mắc ung thư vú không có nghĩa bạn cần PET-CT hay một loạt chỉ dấu ung thư. Lịch điều chỉnh có trọng tâm theo đúng loại ung thư trong gia đình mới là cách có ích.

Nghĩ không ai trong nhà mắc nên khỏi tầm soát. Phần lớn người mắc ung thư không có tiền sử gia đình. Lịch tầm soát chuẩn theo tuổi vẫn áp dụng cho bạn.

Giữ kín bệnh trong gia đình. Nhiều gia đình ngại nói về ung thư, con cháu không biết ông bà mắc gì. Thông tin ấy có thể giúp người trẻ được tầm soát kịp lúc; chia sẻ một cách tế nhị là việc nên làm.

Chỉ nhìn bên mẹ. Với ung thư vú và buồng trứng, nhiều người tưởng chỉ bên mẹ mới tính. Biến thể di truyền qua cả bên bố.

Khi nào cần gặp bác sĩ

Bạn không cần chờ đến tuổi tầm soát chuẩn để đi hỏi. Nên đặt lịch gặp bác sĩ trong vài tháng khi:

  • Một người thân bậc một vừa được chẩn đoán ung thư, nhất là trước 50 tuổi.
  • Gia đình có từ hai người trở lên cùng một bên mắc ung thư vú, buồng trứng, đại tràng hoặc tử cung.
  • Có người thân đã làm xét nghiệm gen và tìm ra biến thể gây bệnh.
  • Bạn đã qua mốc tuổi tầm soát điều chỉnh mà chưa từng làm.
  • Có triệu chứng bất thường kéo dài: cục ở vú, ra máu khi đi ngoài, ra máu âm đạo bất thường, sụt cân không rõ lý do.

Ra máu nhiều, đau dữ dội đột ngột hay khó thở là tình huống cấp cứu, không liên quan đến lịch tầm soát. Khi đi khám, mang theo bản ghi tiền sử gia đình và hỏi: em có cần tư vấn di truyền không, lịch tầm soát của em khác người khác thế nào, và người thân nào khác nên được thông báo. Bài viết không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp

Mẹ bị ung thư vú thì con gái có chắc bị không?

Không. Nguy cơ của con cao hơn người bình thường, nhưng phần lớn con gái của người mắc ung thư vú không mắc bệnh. Bạn nên bàn với bác sĩ về lịch nhũ ảnh sớm hơn và, nếu mẹ mắc trước 50 tuổi, về tư vấn di truyền.

Bố bị ung thư đại tràng thì con nên nội soi từ khi nào?

Nếu bố được chẩn đoán trước 60 tuổi, các khuyến cáo Hoa Kỳ thường đề nghị con nội soi từ 40 tuổi hoặc sớm hơn 10 năm so với tuổi bố lúc chẩn đoán, tuỳ mốc nào đến trước. Bác sĩ tiêu hoá sẽ quyết định cụ thể.

Xét nghiệm gen ung thư có nên làm cho cả nhà không?

Không nên làm đại trà. Tốt nhất là tư vấn di truyền trước, xét nghiệm người đã mắc bệnh trước nếu được, rồi mới xét nghiệm có mục tiêu cho người thân. Cách này cho kết quả rõ ràng và ít gây hoang mang hơn.

Kết quả có biến thể chưa rõ ý nghĩa thì sao?

Biến thể chưa rõ ý nghĩa rất phổ biến và thường không được dùng để quyết định theo dõi hay điều trị. Lịch tầm soát dựa vào tiền sử gia đình. Phân loại có thể được cập nhật sau, nên giữ liên lạc với nơi đã xét nghiệm.

Ông bà bị ung thư lúc già có ảnh hưởng đến con cháu không?

Ung thư ở tuổi cao một người lẻ tẻ thường không gợi ý di truyền mạnh. Tuy vậy, hãy ghi lại loại ung thư và tuổi lúc chẩn đoán, vì kết hợp với các người thân khác có thể tạo ra một bức tranh khác.

Đàn ông có cần quan tâm đến gen BRCA không?

Có. Nam giới có thể mang và truyền biến thể BRCA cho con gái lẫn con trai, và bản thân có nguy cơ cao hơn với ung thư tiền liệt tuyến, vú ở nam và tuỵ, đặc biệt với BRCA2.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138