Khoảng tham chiếu là dải giá trị mà phần lớn người khoẻ mạnh trong một nhóm tham chiếu rơi vào, thường được xây dựng sao cho bao phủ khoảng 95 phần trăm ở giữa. Nghĩa là ngay cả người hoàn toàn khoẻ cũng có khoảng 5 phần trăm khả năng có một chỉ số bất kỳ nằm ngoài dải này, nên một dòng in chữ H hoặc L chưa đồng nghĩa với có bệnh.
Ngược lại, nằm trong khoảng tham chiếu cũng không có nghĩa là mọi thứ ổn: với một số chỉ số như đường huyết, mỡ máu, bác sĩ dùng ngưỡng quyết định riêng theo khuyến cáo chuyên môn chứ không dựa vào khoảng in trên phiếu. Bài này giải thích cách khoảng tham chiếu được tạo ra, khi nào lệch nhẹ đáng để ý, những bẫy về đơn vị, và cách đem kết quả lệch đi hỏi bác sĩ.
Khoảng tham chiếu được tạo ra như thế nào
Để có khoảng tham chiếu cho một xét nghiệm, phòng xét nghiệm hoặc nhà sản xuất thuốc thử đo chỉ số đó ở một nhóm người được xem là khoẻ mạnh, sắp xếp kết quả từ thấp tới cao rồi cắt bỏ phần nhỏ ở hai đầu, thường là 2,5 phần trăm thấp nhất và 2,5 phần trăm cao nhất. Phần còn lại ở giữa chính là khoảng tham chiếu. Cách làm này là thông lệ quốc tế trong ngành xét nghiệm.
Từ đó suy ra ba điều quan trọng. Thứ nhất, khoảng tham chiếu mô tả “người khoẻ thường có giá trị bao nhiêu”, chứ không trả lời câu “giá trị bao nhiêu thì bắt đầu có hại”. Thứ hai, khoảng tham chiếu phụ thuộc vào nhóm người dùng để xây dựng: tuổi, giới, chủng tộc, độ cao nơi sống đều có thể làm khoảng khác đi. Đó là lý do nhiều chỉ số có khoảng riêng cho nam và nữ, cho trẻ em và người cao tuổi. Thứ ba, khoảng tham chiếu phụ thuộc vào máy móc và thuốc thử, nên hai phòng xét nghiệm khác nhau có thể in hai khoảng khác nhau cho cùng một chỉ số.
Vì vậy câu trả lời đúng cho “chỉ số này bình thường là bao nhiêu” luôn là: xem cột tham chiếu in trên chính phiếu của bạn, không phải con số trên một trang mạng hay phiếu của người khác.
Làm nhiều xét nghiệm thì càng dễ có dòng lệch
Nếu mỗi chỉ số có khoảng 5 phần trăm khả năng nằm ngoài khoảng tham chiếu ở người khoẻ, thì làm càng nhiều chỉ số càng dễ gặp ít nhất một dòng lệch. Bảng dưới là phép tính xác suất đơn giản, giả định các chỉ số độc lập với nhau (thực tế chúng có liên quan nên con số thật thấp hơn đôi chút, nhưng xu hướng vẫn đúng).
| Số chỉ số trên phiếu | Khả năng người khoẻ có ít nhất một dòng ngoài khoảng |
|---|---|
| 1 | Khoảng 5 phần trăm |
| 5 | Khoảng 23 phần trăm |
| 10 | Khoảng 40 phần trăm |
| 20 | Khoảng 64 phần trăm |
| 40 | Khoảng 87 phần trăm |
Một gói khám tổng quát dễ có ba bốn chục chỉ số. Vì vậy chuyện người khoẻ mạnh nhận phiếu có một vài dòng in đậm là điều bình thường về mặt thống kê. Đây cũng là một mặt trái ít được nói của việc làm thật nhiều xét nghiệm “cho chắc”: càng nhiều dòng, càng nhiều kết quả lệch ngẫu nhiên, kéo theo lo lắng, xét nghiệm lặp lại và đôi khi những thăm dò không cần thiết. Bác sĩ đọc kết quả luôn đặt từng dòng lệch vào bối cảnh: bạn có triệu chứng gì không, các chỉ số liên quan có cùng chiều không, so với lần trước thay đổi ra sao.
Khi nào lệch nhẹ đáng để ý, khi nào thường không
Lệch đơn lẻ, sát mép, không triệu chứng: thường được bác sĩ xem là chưa đủ để kết luận, có thể hẹn làm lại sau vài tuần hoặc ở lần khám sau. Ví dụ men gan ALT cao hơn mép trên một chút ở người vừa uống rượu cuối tuần, hoặc bạch cầu hơi thấp sau một đợt cảm.
Nhiều chỉ số liên quan cùng lệch về một hướng: đáng chú ý hơn nhiều. Ví dụ huyết sắc tố, MCV và ferritin cùng thấp kể một câu chuyện nhất quán; creatinin tăng cùng eGFR giảm và có đạm trong nước tiểu cũng vậy.
Thay đổi rõ so với chính bạn trước đây: một chỉ số vẫn nằm trong khoảng nhưng đã đi từ mép dưới lên sát mép trên qua vài năm có thể đáng bàn hơn một chỉ số lệch nhẹ nhưng ổn định mười năm nay. Mức nền của mỗi người khác nhau.
Chỉ số dùng ngưỡng quyết định riêng: đường huyết, HbA1c, các chỉ số mỡ máu, chức năng thận eGFR được bác sĩ đọc theo ngưỡng của các khuyến cáo chuyên môn (ví dụ của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ hay tổ chức thận học quốc tế KDIGO) và theo nguy cơ của từng người. Với nhóm này, “nằm trong khoảng tham chiếu của máy” không phải là câu trả lời cuối cùng.
Lệch nhiều hoặc có cảnh báo của phòng xét nghiệm: một số kết quả lệch quá xa được phòng xét nghiệm gọi là “giá trị nguy hiểm” và thường báo ngay cho bác sĩ chỉ định. Nếu bạn nhận được cuộc gọi như vậy, hãy làm theo hướng dẫn và đi khám trong ngày.
Bẫy đơn vị: cùng một chỉ số, hai con số rất khác nhau
Nhiều chỉ số sinh hoá được báo bằng hai hệ đơn vị. Phiếu ở nước ta thường dùng mmol/L cho đường huyết, cholesterol, triglycerid và µmol/L cho creatinin, axit uric; trong khi nhiều tài liệu nước ngoài, ứng dụng điện thoại và máy đo cá nhân dùng mg/dL. Đổi đường huyết từ mmol/L sang mg/dL thì nhân khoảng 18; cholesterol nhân khoảng 38,7; triglycerid nhân khoảng 88,5; creatinin từ µmol/L sang mg/dL thì chia khoảng 88,4.
Chị Lan 51 tuổi ở Cần Thơ từng hốt hoảng khi đọc trên mạng rằng “đường huyết lúc đói trên 100 là tiền đái tháo đường”, trong khi phiếu của chị ghi 5,4. Chị tưởng số mình thấp bất thường, rồi lại nghi máy hỏng. Thật ra 5,4 mmol/L tương đương khoảng 97 mg/dL; hai con số nói về cùng một thứ. Chuyện ngược lại cũng xảy ra: so một con số mg/dL với khoảng tham chiếu mmol/L sẽ thấy “cao gấp mười mấy lần”.
Quy tắc đơn giản: trước khi so sánh bất kỳ con số nào với tài liệu khác, đọc cột đơn vị. Nếu khác đơn vị mà không chắc cách đổi, đừng tự kết luận; mang cả hai tới hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên xét nghiệm.
Tuổi, giới, thai kỳ làm khoảng tham chiếu khác đi
Một con số chỉ có ý nghĩa khi so với đúng nhóm của bạn. Phiếu xét nghiệm tốt in khoảng theo giới và tuổi; phiếu đơn giản chỉ in một khoảng chung, khi đó bác sĩ tự điều chỉnh khi đọc. Một vài ví dụ thường gặp:
| Yếu tố | Chỉ số hay bị ảnh hưởng | Ý nghĩa khi đọc |
|---|---|---|
| Giới tính | Huyết sắc tố, hồng cầu, creatinin, ferritin, axit uric | Nam thường có giá trị cao hơn nữ; dùng khoảng của nam để đọc phiếu của nữ sẽ dễ thấy “thiếu máu” giả và ngược lại |
| Tuổi | Creatinin và eGFR, phosphatase kiềm, một số hormone | Chức năng lọc của thận giảm dần theo tuổi; phosphatase kiềm ở thiếu niên đang lớn cao hơn người trưởng thành |
| Khối cơ | Creatinin | Người nhiều cơ có creatinin cao hơn mà thận vẫn bình thường; người gầy, ít cơ có thể có creatinin thấp che mất suy giảm chức năng thận |
| Mang thai | Huyết sắc tố, phosphatase kiềm, chức năng tuyến giáp, mỡ máu | Thai kỳ làm nhiều chỉ số thay đổi sinh lý; bác sĩ sản khoa dùng khoảng riêng cho từng giai đoạn |
| Thời điểm lấy máu | Đường huyết, triglycerid, sắt, cortisol | Ăn trước khi lấy máu hoặc lấy vào buổi chiều thay vì buổi sáng có thể làm kết quả lệch so với khoảng tham chiếu xây dựng lúc sáng sớm và nhịn đói |
Khi phiếu chỉ in một khoảng chung, bạn nên ghi chú giới tính, tình trạng mang thai, thời điểm ăn uống gần nhất và nói với bác sĩ lúc đọc kết quả. Những chi tiết nhỏ này nhiều khi giải thích được cả một dòng lệch.
Những điều không nên làm khi thấy chỉ số ngoài khoảng
Một dòng in đậm dễ đẩy người ta vào những phản ứng thừa. Các việc sau thường gây hại nhiều hơn lợi:
- Tự mua thuốc hoặc sản phẩm “bổ gan”, “bổ máu”, “hạ mỡ” chỉ dựa vào một dòng lệch, khi chưa ai tìm nguyên nhân.
- Tự ngưng thuốc đang dùng theo đơn vì nghĩ thuốc làm lệch kết quả; nếu nghi ngờ, hỏi bác sĩ kê đơn trước.
- Đi làm lại cùng xét nghiệm ở ba bốn nơi trong một tuần để “xem có đúng không”, khiến bạn có thêm nhiều con số khó so với nhau.
- Gõ con số vào mạng và đọc những trường hợp nặng nhất, rồi suy ra mình mắc bệnh đó.
- Ngược lại, xoá bỏ hoàn toàn chỉ vì “lệch có chút xíu”, không mang phiếu cho bác sĩ xem và không làm lại theo hẹn.
Cách làm cân bằng là: ghi lại các dòng lệch, xem chúng có liên quan nhau không, mang phiếu cùng kết quả cũ tới bác sĩ, và hỏi rõ có cần làm lại không, bao giờ.
Khi nào cần gặp bác sĩ và khi nào cần đi khám ngay
Bạn nên đặt lịch gặp bác sĩ để đọc kết quả khi phiếu có dòng lệch mà không ai giải thích lúc trả kết quả, khi nhiều chỉ số liên quan cùng lệch, khi có chỉ số thay đổi rõ so với năm trước, hoặc khi bạn có triệu chứng dù kết quả nằm trong khoảng. Với người đang có bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh gan, nên mang phiếu cho bác sĩ đang theo dõi bệnh đó, vì họ biết mức mục tiêu riêng của bạn.
Nếu phòng xét nghiệm hoặc bác sĩ gọi điện báo kết quả cần xử trí gấp, hãy đi khám trong ngày. Ngoài ra, bất kể kết quả xét nghiệm thế nào, những dấu hiệu sau cần tới cơ sở cấp cứu ngay: đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê nửa người, nói khó, méo miệng, ngất, chảy máu nhiều không cầm, lơ mơ hoặc lú lẫn, sốt cao kèm rét run dữ dội. Một phiếu xét nghiệm bình thường tuần trước không loại trừ được những tình trạng cấp tính này.
Cuối cùng, khuyến cáo chuyên môn về ngưỡng của từng chỉ số có thể được cập nhật theo thời gian, khoảng tham chiếu của mỗi phòng xét nghiệm khác nhau, và bác sĩ sẽ điều chỉnh cách hiểu kết quả theo từng người. Bài viết này giúp bạn đọc phiếu tỉnh táo hơn, không thay cho buổi trao đổi với bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hai phòng xét nghiệm in khoảng tham chiếu khác nhau cho cùng một chỉ số?
Vì họ có thể dùng máy, thuốc thử và nhóm người tham chiếu khác nhau. Khi đọc, luôn so kết quả với khoảng in trên chính phiếu đó, không lấy khoảng của nơi này áp cho kết quả nơi khác.
Chỉ số nằm trong khoảng tham chiếu có nghĩa là hoàn toàn khoẻ không?
Không hẳn. Một số chỉ số như đường huyết, mỡ máu, eGFR được bác sĩ đọc theo ngưỡng của khuyến cáo chuyên môn và nguy cơ riêng của bạn, và một phiếu xét nghiệm máu cũng không phát hiện được mọi bệnh.
Làm lại xét nghiệm sau bao lâu thì hợp lý?
Tuỳ chỉ số và mức lệch. Với lệch nhẹ không triệu chứng, bác sĩ thường hẹn sau vài tuần tới vài tháng; với lệch rõ có thể làm lại sớm hơn. Khoảng thời gian cụ thể nên do bác sĩ quyết định.
Có nên tự tra con số trên mạng để biết mình có bệnh gì không?
Tra để hiểu tên chỉ số thì được, nhưng đừng dùng để tự kết luận. Mạng thường liệt kê đủ mọi nguyên nhân từ nhẹ tới nặng, trong khi bác sĩ chọn lọc dựa trên triệu chứng, tuổi và các chỉ số khác của bạn.
Phiếu ghi mg/dL còn tài liệu ghi mmol/L thì so thế nào?
Cần đổi về cùng đơn vị trước. Ví dụ đường huyết mmol/L nhân khoảng 18 ra mg/dL. Nếu không chắc cách đổi với chỉ số khác, hỏi kỹ thuật viên xét nghiệm hoặc bác sĩ thay vì tự đoán.