Sau mãn kinh, lượng estrogen giảm mạnh làm xương mất nhanh hơn hẳn trong vài năm đầu, nên đây là giai đoạn loãng xương hình thành lặng lẽ nhất ở phụ nữ. Theo Lực lượng đặc nhiệm dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF), phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi nên được tầm soát loãng xương nếu đánh giá cho thấy nguy cơ tăng; từ 65 tuổi thì nên tầm soát cho mọi người.
Như vậy câu hỏi với phụ nữ năm mươi đến sáu mươi tuổi không phải “có nên đo không” một cách chung chung, mà là “mình có yếu tố nào làm nguy cơ cao hơn bạn cùng tuổi không”. Mãn kinh sớm, cắt buồng trứng, thân hình gầy, từng gãy xương, dùng một số thuốc là những điểm cần kể với bác sĩ. Khuyến cáo có thể được cập nhật và bác sĩ sẽ điều chỉnh theo từng người; bài này giúp bạn biết nên mang câu hỏi gì vào phòng khám.
Vì sao mãn kinh làm xương mất nhanh
Estrogen là một trong những tín hiệu giữ cho việc phá và đắp xương ở thế cân bằng. Khi estrogen giảm, các tế bào phá xương hoạt động mạnh hơn mà tế bào tạo xương không bù kịp. Kết quả là xương mất nhanh hơn rõ rệt so với những năm trước đó, đặc biệt ở phần xương xốp như thân đốt sống và đầu dưới xương cẳng tay.
Tốc độ mất xương nhanh nhất thường rơi vào khoảng thời gian quanh mãn kinh và vài năm đầu sau đó, rồi chậm lại nhưng không dừng. Vì quá trình này không gây đau, phụ nữ có thể đi qua toàn bộ giai đoạn mất xương nhanh mà không biết. Lần đầu tiên nhận ra thường là khi gãy cổ tay sau một cú chống tay, hoặc khi con cái nhận xét mẹ thấp đi.
Mức độ ảnh hưởng mỗi người một khác. Người có khối xương lúc trẻ cao, cân nặng trung bình, không hút thuốc sẽ còn nhiều dư địa hơn. Người mãn kinh sớm thì thời gian sống thiếu estrogen dài hơn, nên nguy cơ cộng dồn nhiều hơn. Đó là lý do tuổi mãn kinh là một câu bác sĩ luôn hỏi.
Cũng cần nói rõ: mất xương sau mãn kinh là quá trình sinh lý ai cũng trải qua, không phải bệnh. Nó chỉ trở thành loãng xương khi lượng xương còn lại xuống dưới một ngưỡng nhất định. Vì vậy không phải phụ nữ mãn kinh nào cũng loãng xương, và cũng không nên coi mãn kinh là lúc phải lo âu về xương; điều cần là biết mình đang ở đâu so với ngưỡng đó.
Các mốc trong đời và việc nên làm cho xương
Bảng dưới không phải lịch khám bắt buộc, mà là gợi ý những lúc phù hợp để nhắc tới chuyện xương khi đi khám vì lý do khác.
| Giai đoạn | Điều đang xảy ra với xương | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Tuổi ba mươi đến bốn mươi | Khối xương gần mức cao nhất, bắt đầu giảm rất chậm | Chưa cần đo nếu khoẻ; nếu dùng corticoid dài ngày hay rối loạn kinh nguyệt kéo dài thì kể với bác sĩ |
| Quanh mãn kinh | Bắt đầu mất xương nhanh | Ghi lại tuổi mãn kinh, chiều cao hiện tại; hỏi bác sĩ phụ khoa hoặc nội khoa về nguy cơ xương |
| Năm năm đến mười năm sau mãn kinh | Mất xương tiếp tục, có thể chưa có biểu hiện | Nếu có yếu tố nguy cơ, hỏi về đánh giá nguy cơ gãy xương và đo DEXA |
| Từ 65 tuổi | Nguy cơ gãy xương tăng rõ | Theo USPSTF, nên được tầm soát; lịch đo lại do bác sĩ hẹn |
| Sau bất kỳ lần gãy xương nhẹ nào | Có thể là dấu hiệu đầu tiên của loãng xương | Đề nghị được đánh giá loãng xương, không chỉ điều trị chỗ gãy |
Mốc quan trọng nhất trong bảng thường bị bỏ qua là giai đoạn quanh mãn kinh. Lúc này phụ nữ hay đi khám vì bốc hoả, rối loạn kinh nguyệt, mất ngủ; đó cũng là dịp tốt để hỏi luôn về xương thay vì đợi thêm mười năm.
Dấu hiệu cho thấy bạn nên hỏi sớm hơn mốc 65 tuổi
Những tình huống dưới đây thường được bác sĩ coi là lý do để đánh giá xương sớm ở phụ nữ sau mãn kinh. Mỗi mục là một câu bạn nên chủ động kể:
- Mãn kinh trước 45 tuổi, dù tự nhiên hay do phẫu thuật cắt hai buồng trứng, hoặc do hoá trị.
- Đang dùng thuốc ức chế men aromatase hoặc thuốc nội tiết khác trong điều trị ung thư vú; bác sĩ ung bướu thường có kế hoạch theo dõi xương riêng.
- Thời trẻ từng mất kinh nhiều tháng liền do quá gầy, tập luyện cường độ cao kéo dài hoặc rối loạn ăn uống.
- Cân nặng thấp, chỉ số khối cơ thể dưới mức bình thường.
- Mẹ hoặc bố từng gãy cổ xương đùi.
- Đã từng gãy cổ tay, đốt sống hay xương cánh tay sau một va chạm nhẹ.
- Dùng corticoid đường uống dài ngày, hoặc đang điều trị bệnh tuyến giáp, tuyến cận giáp, viêm khớp dạng thấp.
Có một mục không có nghĩa là bạn đã loãng xương. Nó có nghĩa là bác sĩ nên biết để quyết định có đo hay chưa. Nhiều phụ nữ chỉ kể chuyện bốc hoả mà quên kể lần gãy tay năm năm trước, trong khi đó mới là thông tin quan trọng cho xương.
Một tình huống quen thuộc ở tuổi năm mươi
Giả định cô Mai, năm mươi sáu tuổi, giáo viên ở Hải Phòng, mãn kinh năm bốn mươi chín tuổi. Cô khám phụ khoa đều mỗi năm, kết quả bình thường. Cô chưa từng đo mật độ xương vì nghĩ chưa tới tuổi, và vì không thấy đau gì. Hai năm trước cô trượt chân trong nhà tắm, gãy đầu dưới xương quay, bó bột sáu tuần.
Điểm đáng chú ý không phải tuổi của cô mà là lần gãy tay sau một cú ngã từ tư thế đứng. Đây là dạng gãy xương các hướng dẫn coi là dấu hiệu cần đánh giá loãng xương. Ở lần khám phụ khoa tới, cô nên kể lại lần gãy tay và hỏi thẳng về việc đo DEXA. Nếu bác sĩ phụ khoa không phụ trách mảng này, cô có thể đề nghị được giới thiệu tới chuyên khoa cơ xương khớp hoặc nội tiết.
Ở chiều ngược lại, nếu cô Mai không có lần gãy tay đó, không hút thuốc, cân nặng bình thường, mãn kinh đúng tuổi, thì việc đo ngay bây giờ chưa chắc cần thiết. Hai người cùng năm mươi sáu tuổi có thể nhận hai lời khuyên khác nhau, và cả hai đều đúng.
Những điều không cần làm hoặc hay làm sai
Tự mua nội tiết tố để “giữ xương”. Liệu pháp nội tiết sau mãn kinh có lợi và có hại, chỉ định phải do bác sĩ cân nhắc theo từng người. Tự dùng theo lời mách là rủi ro không cần thiết.
Nghĩ đang uống viên bổ sung thì không cần kiểm tra. Dùng sản phẩm bổ sung không thay được việc đánh giá nguy cơ. Người có nguy cơ cao vẫn cần được đo và theo dõi theo chỉ định.
Coi đau khớp ngón tay, đau gối tuổi mãn kinh là loãng xương. Đau khớp quanh mãn kinh thường liên quan tới khớp và gân, không phải độ thưa của xương. Cần khám đúng chuyên khoa thay vì chỉ lo về xương.
Đo ở hội chợ rồi coi như đã kiểm tra. Máy siêu âm gót chân chỉ dùng để sàng lọc. Kết quả thấp cần được đo DEXA lại; kết quả bình thường cũng không thay được đánh giá của bác sĩ khi bạn có yếu tố nguy cơ.
Đo lại liên tục mỗi vài tháng. Xương thay đổi chậm; đo dày không cho thêm thông tin mà dễ gây lo lắng vì sai số máy.
Chuẩn bị cho buổi khám để không bị bỏ sót
Thời gian khám thường ngắn, nên bạn nên chuẩn bị sẵn một tờ ghi chú. Những thông tin dưới đây giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ xương nhanh và chính xác hơn:
- Tuổi mãn kinh, và mãn kinh tự nhiên hay sau phẫu thuật, hoá trị.
- Chiều cao hiện tại và chiều cao bạn nhớ được lúc khoảng hai mươi lăm tuổi, ví dụ ghi trên giấy tờ cũ.
- Cân nặng hiện tại và cân nặng có thay đổi nhiều trong vài năm qua không.
- Các lần gãy xương sau tuổi bốn mươi, kể cả gãy ngón tay, xương sườn, và hoàn cảnh xảy ra.
- Số lần té ngã trong mười hai tháng qua.
- Toàn bộ thuốc đang dùng, kể cả thuốc nội tiết, thuốc tuyến giáp, thuốc dạ dày dùng lâu, thuốc chống động kinh, và sản phẩm bổ sung.
- Bố mẹ có ai từng gãy xương hông hay lưng còng nhiều khi về già không.
Với những thông tin này, bác sĩ có thể dùng công cụ ước tính nguy cơ gãy xương ngay trong buổi khám. Bạn không cần tự tính trước; việc của bạn là kể đủ và kể đúng.
Khi nào cần gặp bác sĩ và khi nào đi cấp cứu
Hẹn khám để được đánh giá nguy cơ xương nếu bạn đã mãn kinh và có ít nhất một trong các yếu tố ở trên, hoặc nếu bạn đã 65 tuổi mà chưa từng đo mật độ xương. Mang theo tuổi mãn kinh, danh sách thuốc, các lần gãy xương và kết quả đo cũ nếu có.
Câu nên hỏi: “Với tuổi mãn kinh và tiền sử như vậy, nguy cơ gãy xương ở mức nào, có cần đo DEXA bây giờ không, nếu chưa thì khi nào?” Nếu đang điều trị ung thư vú bằng thuốc nội tiết, hỏi thêm bác sĩ ung bướu về kế hoạch theo dõi xương.
Đi cấp cứu ngay nếu sau một cú ngã không đứng dậy được, không chịu được sức nặng lên chân, cổ tay hoặc chân biến dạng, hoặc đau lưng dữ dội đột ngột kèm tê yếu chân, rối loạn tiểu tiện.
Một lưu ý về tâm lý: nhận kết quả thiếu xương hay loãng xương ở tuổi năm mươi dễ khiến nhiều người hoảng. Đây là tình trạng được theo dõi và kiểm soát được, và biết sớm chính là để có thời gian. Nếu thấy lo lắng kéo dài, hãy nói thẳng với bác sĩ để được giải thích kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mãn kinh sớm có làm tăng nguy cơ loãng xương không?
Có. Mãn kinh trước 45 tuổi, dù tự nhiên hay do phẫu thuật, khiến thời gian thiếu estrogen dài hơn nên nguy cơ mất xương cộng dồn cao hơn. Đây là lý do nên kể tuổi mãn kinh với bác sĩ để được đánh giá xương sớm hơn mốc chung.
Phụ nữ cắt tử cung có bị loãng xương sớm không?
Điều quyết định là buồng trứng còn hay không. Nếu chỉ cắt tử cung mà giữ buồng trứng, nội tiết vẫn còn cho tới khi mãn kinh tự nhiên. Nếu cắt cả hai buồng trứng trước tuổi mãn kinh, nguy cơ mất xương tăng và nên trao đổi với bác sĩ.
Đang điều trị ung thư vú có cần đo mật độ xương không?
Một số thuốc nội tiết dùng trong điều trị ung thư vú, như thuốc ức chế men aromatase, làm tăng mất xương. Bác sĩ ung bướu thường có kế hoạch đo và theo dõi xương; nếu chưa được nhắc, bạn nên chủ động hỏi.
Bốc hoả nhiều có phải là dấu hiệu xương đang yếu không?
Không. Bốc hoả là triệu chứng của thay đổi nội tiết, không phản ánh mật độ xương. Có người bốc hoả rất nhiều mà xương tốt, có người không có triệu chứng gì mà xương mất nhanh. Chỉ đo mới biết.
Có thể đo xương cùng lúc với khám phụ khoa không?
Tuỳ cơ sở. Nhiều nơi khám phụ khoa không có máy DEXA, cần chỉ định sang khoa khác. Bạn có thể hỏi trước khi đặt lịch để gộp hai việc trong một buổi, nhất là khi đi khám ở thành phố xa nhà.