Nội soi dạ dày là cách duy nhất phát hiện ung thư dạ dày sớm, nhưng khác với vú hay đại trực tràng, phần lớn các nước không có lịch tầm soát chung cho mọi người. Nhật Bản và Hàn Quốc, nơi tỷ lệ mắc cao, có chương trình quốc gia; ở những nơi khác, nội soi được cân nhắc theo nguy cơ từng người: người thân mắc ung thư dạ dày, nhiễm vi khuẩn HP, tổn thương tiền ung thư đã biết.
Đông Á thuộc vùng có tỷ lệ ung thư dạ dày cao trên thế giới, nhưng ở nước ta chưa có khuyến cáo quốc gia về tầm soát đại trà bằng nội soi. Vì vậy quyết định soi hay chưa, soi lúc nào, là việc cần bàn với bác sĩ tiêu hoá. Bài dưới giúp bạn biết mình có thuộc nhóm nên bàn hay không, hiểu vai trò của vi khuẩn HP, đọc những chữ khó trên kết quả sinh thiết và nhận ra dấu hiệu không được đợi.
Vì sao ung thư dạ dày hay bị phát hiện muộn
Ung thư dạ dày giai đoạn sớm thường không gây triệu chứng, hoặc chỉ gây cảm giác đầy bụng, ợ hơi, khó tiêu, những thứ rất nhiều người có mà không bị bệnh gì. Người ta hay mua thuốc dạ dày uống theo đợt, thấy đỡ rồi thôi, và triệu chứng bị che đi trong nhiều tháng.
Khi đã có các dấu hiệu rõ hơn như sụt cân, nuốt nghẹn, nôn, đi ngoài phân đen, bệnh thường không còn ở giai đoạn sớm. Trong khi đó, ung thư dạ dày phát hiện ở mức niêm mạc có thể được cắt qua nội soi mà không cần mổ mở, với kết quả rất tốt.
Khoảng cách giữa hai kết cục ấy là lý do Nhật Bản và Hàn Quốc đưa nội soi vào chương trình quốc gia. Hàn Quốc mời người từ 40 tuổi nội soi mỗi hai năm; Nhật Bản mời người từ 50 tuổi, mỗi hai đến ba năm, bằng nội soi hoặc chụp X quang có thuốc cản quang. Hoa Kỳ không có chương trình tương tự vì tỷ lệ mắc ở đó thấp hơn nhiều. Khuyến cáo có thể thay đổi theo thời gian, và áp vào một người cụ thể ở nước ta vẫn cần bác sĩ cân nhắc.
Ai nên chủ động bàn với bác sĩ về nội soi
Dưới đây là những yếu tố được các hướng dẫn chuyên ngành tiêu hoá ở châu Á và châu Âu nhắc đến khi cân nhắc nội soi cho người chưa có triệu chứng. Có một yếu tố không có nghĩa là bạn có bệnh, chỉ là đáng để mang ra hỏi:
- Cha mẹ, anh chị em ruột hoặc con mắc ung thư dạ dày.
- Đang hoặc từng nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP), nhất là khi chưa được kiểm tra đã sạch sau điều trị.
- Đã được nói có viêm teo niêm mạc dạ dày, dị sản ruột hoặc loạn sản ở lần soi trước.
- Đã cắt một phần dạ dày từ nhiều năm trước.
- Thiếu máu không rõ nguyên nhân, đặc biệt thiếu máu do thiếu vitamin B12 kèm viêm teo dạ dày tự miễn.
- Gia đình có nhiều người mắc ung thư dạ dày khi còn trẻ, hoặc có ung thư vú thể tiểu thuỳ, cần tư vấn di truyền.
- Hút thuốc lá lâu năm, ăn rất mặn và đồ muối chua thường xuyên là yếu tố nguy cơ phụ, tự chúng chưa đủ là lý do soi.
Tuổi cũng là một yếu tố: nguy cơ tăng rõ sau 40–50 tuổi. Nhiều bác sĩ ở nước ta đề nghị một lần nội soi cho người trên khoảng 40–50 tuổi có thêm yếu tố nguy cơ, nhưng đây là cân nhắc cá nhân, chưa phải khuyến cáo quốc gia.
Vi khuẩn HP: liên quan thế nào và xét nghiệm ra sao
HP là yếu tố nguy cơ lớn nhất đã biết. Tổ chức Y tế Thế giới, qua cơ quan nghiên cứu ung thư IARC, xếp HP vào nhóm tác nhân gây ung thư ở người. Nhiễm lâu năm gây viêm mạn, dần dẫn đến viêm teo, dị sản ruột ở một số người, rồi ở một số rất ít mới thành ung thư.
Diệt HP giúp giảm nguy cơ. Các đồng thuận quốc tế về HP khuyên người nhiễm nên được điều trị diệt khuẩn, và nên kiểm tra lại để chắc đã sạch. Phác đồ điều trị do bác sĩ chỉ định; không tự mua kháng sinh vì kháng thuốc đang là vấn đề lớn.
Xét nghiệm hơi thở và xét nghiệm phân cho biết đang nhiễm hay không. Một số thuốc dạ dày và kháng sinh làm kết quả âm tính giả nếu dùng gần ngày làm. Bác sĩ sẽ dặn ngưng thuốc bao lâu trước khi thử; không tự ngưng thuốc đang được kê cho bệnh khác.
Xét nghiệm máu tìm kháng thể HP không phân biệt được nhiễm cũ hay đang nhiễm. Kháng thể có thể còn nhiều năm sau khi đã sạch, nên không dùng để kiểm tra sau điều trị.
Nhiễm HP rất phổ biến và phần lớn người nhiễm không bị ung thư. Biết mình có HP là lý do để điều trị và hỏi về nội soi, không phải lý do để hoảng.
Đi nội soi: chuẩn bị và những gì nên hỏi
Chất lượng của một lần nội soi tầm soát phụ thuộc nhiều vào sự chuẩn bị và vào việc soi đủ kỹ. Các bước dưới giúp bạn có một lần soi đáng giá:
- Nhịn ăn theo dặn dò, thường từ đêm hôm trước; dạ dày còn thức ăn sẽ che niêm mạc và tăng nguy cơ sặc.
- Khai rõ các thuốc đang dùng, đặc biệt thuốc chống đông và thuốc tiểu đường. Việc ngưng hay giữ thuốc phải do bác sĩ quyết định.
- Hỏi trước có gây mê hay không. Nếu có, cần người đi cùng và không tự lái xe trong ngày.
- Nếu đã từng soi, mang theo kết quả và kết quả sinh thiết cũ để bác sĩ so sánh.
- Hỏi cơ sở có làm xét nghiệm HP trong lần soi không, và có sinh thiết những vùng nghi ngờ không.
- Sau soi, hỏi rõ: có viêm teo hay dị sản ruột không, mức độ và vị trí, có sinh thiết không, bao giờ có kết quả, lần soi sau là khi nào.
Soi kỹ cần thời gian: một lần soi tầm soát tốt không phải chỉ vài chục giây. Nhiều cơ sở dùng ánh sáng dải hẹp hoặc nhuộm màu để nhìn rõ vùng nghi ngờ. Bạn có quyền hỏi về điều này. Nội soi là thủ thuật an toàn; biến chứng như chảy máu, thủng rất hiếm, thường liên quan đến sinh thiết hay cắt tổn thương.
Đọc kết quả nội soi và sinh thiết
Kết quả thường có hai phần: phần mô tả của người soi và phần giải phẫu bệnh từ mẫu sinh thiết. Những chữ hay gặp và ý nghĩa chung:
| Chữ trên kết quả | Ý nghĩa chung | Thường làm gì tiếp |
|---|---|---|
| Viêm dạ dày, viêm sung huyết | Rất phổ biến, phần lớn không liên quan ung thư | Theo bác sĩ, xử lý HP nếu có |
| Viêm teo niêm mạc | Niêm mạc mỏng đi sau viêm lâu năm, thường do HP | Có thể cần soi lại định kỳ tuỳ mức độ và phạm vi |
| Dị sản ruột | Tế bào dạ dày bị thay bằng tế bào giống ruột; là nền tiền ung thư | Mức lan rộng thường được hẹn soi theo dõi, khoảng cách do bác sĩ đặt |
| Loạn sản độ thấp hoặc độ cao | Tế bào bất thường, gần với ung thư hơn | Cần bác sĩ chuyên khoa xử lý sớm, có thể cắt qua nội soi |
| Polyp dạ dày | Nhiều loại, phần lớn lành tính | Tuỳ loại và kích thước |
Đọc chữ “dị sản ruột” trên kết quả rồi tra mạng thường làm người ta hoảng. Dị sản ruột rất hay gặp ở người lớn tuổi nhiễm HP lâu năm và phần lớn không tiến triển thành ung thư. Nó là lý do để theo dõi đúng hẹn, không phải chẩn đoán.
Lợi và hại: cân nhắc cho người chưa có triệu chứng
Lợi ích lớn nhất là bắt được tổn thương ở mức niêm mạc. Lúc đó nhiều trường hợp được cắt qua nội soi, giữ nguyên dạ dày. Đây là lý do các nước có tỷ lệ mắc cao chấp nhận chi phí của chương trình nội soi đại trà.
Nội soi có thể bỏ sót. Tổn thương sớm thường phẳng, chỉ khác màu nhẹ so với niêm mạc xung quanh. Soi vội hoặc dạ dày còn dịch, bọt có thể không thấy. Một lần soi bình thường vì thế không có giá trị mãi mãi với người có nguy cơ.
Kết quả mơ hồ gây lo âu kéo dài. Rất nhiều người cầm tờ kết quả ghi viêm dạ dày, dị sản, polyp nhỏ rồi lo suốt nhiều tháng, trong khi phần lớn những thứ này chỉ cần theo dõi. Hỏi kỹ ngay khi nhận kết quả giúp tránh việc này.
Rủi ro của thủ thuật và gây mê. Hiếm gặp nhưng có thật, nhất là ở người cao tuổi nhiều bệnh nền. Soi định kỳ dày hơn cần thiết là tăng rủi ro mà không tăng lợi ích.
Kết luận thực tế. Với người có yếu tố nguy cơ ở trên, lợi ích thường rõ. Với người trẻ, không yếu tố nào, nội soi “cho biết” hằng năm ít khi đáng giá; xét nghiệm HP là bước đầu hợp lý hơn.
Khi nào cần đi khám ngay, không đợi tầm soát
Những dấu hiệu dưới đây được gọi là dấu hiệu báo động. Có chúng thì nội soi là để chẩn đoán, cần làm sớm, không xếp hàng theo lịch tầm soát:
- Nuốt nghẹn, nuốt đau, cảm giác thức ăn mắc lại.
- Sụt cân không chủ ý, chán ăn kéo dài.
- Nôn kéo dài hoặc no sớm sau vài miếng.
- Thiếu máu không rõ nguyên nhân.
- Đau vùng thượng vị mới xuất hiện ở người trên 50 tuổi, hoặc không đỡ sau một đợt điều trị.
- Sờ thấy khối vùng bụng trên.
Nôn ra máu, đi ngoài phân đen như hắc ín, choáng váng, vã mồ hôi là dấu hiệu chảy máu tiêu hoá, phải đến cấp cứu ngay. Một lỗi phổ biến là uống thuốc dạ dày tự mua kéo dài nhiều tuần khi đã có dấu hiệu báo động; thuốc có thể làm triệu chứng tạm đỡ nhưng không chữa nguyên nhân. Bài viết không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Người trẻ khoẻ mạnh có cần nội soi dạ dày định kỳ không?
Người trẻ không triệu chứng, không có người thân mắc ung thư dạ dày và không có tổn thương tiền ung thư thường không cần nội soi định kỳ. Nếu lo về HP, xét nghiệm hơi thở hoặc phân là bước nhẹ nhàng hơn để bắt đầu.
Nội soi dạ dày không gây mê có đau không?
Không đau theo nghĩa vết thương, nhưng có thể buồn nôn, nghẹn và khó chịu khi ống đi qua họng. Nhiều người chịu được vài phút. Nếu bạn rất sợ, hỏi cơ sở về nội soi có gây mê.
Có nội soi qua đường mũi được không?
Một số cơ sở có ống soi nhỏ đi qua mũi, giảm cảm giác buồn nôn. Hình ảnh và khả năng can thiệp có thể khác ống soi qua miệng, nên hỏi bác sĩ loại nào phù hợp với mục đích soi của bạn.
Đã diệt HP thành công có cần soi lại không?
Tuỳ vào mức viêm teo và dị sản ruột đã thấy lúc trước. Người không có tổn thương nặng thường không cần soi lại theo lịch; người có dị sản ruột lan rộng có thể vẫn được hẹn soi theo dõi.
Xét nghiệm máu có tầm soát được ung thư dạ dày không?
Hiện chưa có xét nghiệm máu nào đủ tin cậy để tầm soát ung thư dạ dày ở người không triệu chứng. Các chỉ dấu như CEA hay CA 72-4 không được khuyến cáo cho mục đích này.
Ung thư dạ dày có di truyền không?
Phần lớn ca không do di truyền, nhưng có người thân bậc một mắc làm nguy cơ cao hơn, một phần vì cùng nhiễm HP trong gia đình. Một số hiếm gia đình có hội chứng di truyền, cần tư vấn di truyền chuyên sâu.