Tăng huyết áp cấp cứu là khi huyết áp tăng rất cao, thường từ khoảng 180/110–120 mmHg trở lên tuỳ khuyến cáo, kèm dấu hiệu tổn thương cấp ở não, tim, thận, mắt hay mạch máu lớn như đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, nhìn mờ, lú lẫn — khi đó phải gọi cấp cứu ngay. Con số rất cao mà không có các dấu hiệu này vẫn cần khám trong ngày, nhưng không phải tự hạ huyết áp tại nhà.
Bài này giúp bạn phân biệt hai tình huống, nhận ra dấu hiệu đột quỵ và các biến cố nguy hiểm khác, biết nên làm gì và không nên làm gì trong lúc chờ xe cấp cứu. Bài không hướng dẫn dùng thuốc; mọi xử trí bằng thuốc thuộc về nhân viên y tế. Mục tiêu là không để mất thời gian và không làm điều gây hại.
Hai tình huống khác nhau dù cùng con số rất cao
Các khuyến cáo phân biệt rõ hai tình huống. Ngưỡng dưới đây là mốc tham khảo theo Hội Tim mạch Hoa Kỳ và các hội châu Âu; điều quyết định là triệu chứng đi kèm, không chỉ con số:
| Tiêu chí | Tăng huyết áp cấp cứu | Huyết áp rất cao không có tổn thương cấp |
|---|---|---|
| Con số | Rất cao, thường từ khoảng 180/110–120 | Rất cao, tương tự |
| Triệu chứng | Có dấu hiệu tổn thương cơ quan: đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, nhìn mờ, lú lẫn, co giật | Không có, hoặc chỉ khó chịu nhẹ |
| Việc cần làm | Gọi cấp cứu ngay | Đi khám trong ngày, không tự hạ áp mạnh tại nhà |
| Ai xử trí | Bệnh viện, theo dõi sát | Bác sĩ đánh giá và lên kế hoạch |
Điều quan trọng thứ nhất: không phải con số mà triệu chứng mới là thứ quyết định mức khẩn cấp. Một người 170/100 có yếu liệt nửa người là cấp cứu; một người 185/115 không triệu chứng gì cần khám trong ngày nhưng không cần còi hú.
Điều quan trọng thứ hai: trong cả hai tình huống, hạ huyết áp quá nhanh tại nhà có thể gây hại, vì não, tim, thận đã quen với mức áp lực cao và có thể thiếu máu nếu áp lực rơi đột ngột. Đây là lý do việc hạ áp phải do nhân viên y tế làm, có theo dõi.
Dấu hiệu đột quỵ: nhớ bốn điểm
Mặt. Bảo người đó cười hoặc nhe răng. Một bên mặt bị xệ, miệng méo lệch sang một bên là dấu hiệu cảnh báo.
Tay chân. Bảo người đó giơ hai tay ra phía trước. Một tay yếu, rơi xuống, hoặc tê một bên người, đi lại loạng choạng lệch một bên.
Lời nói. Bảo người đó lặp lại một câu đơn giản. Nói ngọng, nói khó, nói không thành câu, hoặc không hiểu lời người khác nói.
Thời gian. Có bất kỳ dấu hiệu nào ở trên: gọi cấp cứu ngay và ghi lại giờ bắt đầu triệu chứng, hoặc giờ cuối cùng người đó còn bình thường. Thông tin này ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn điều trị ở bệnh viện.
Các dấu hiệu khác cũng cần cấp cứu. Mất thị lực đột ngột một hoặc hai mắt, nhìn đôi; chóng mặt dữ dội kèm mất thăng bằng; đau đầu dữ dội đột ngột chưa từng có, như "cú sét đánh". Triệu chứng thoáng qua rồi hết sau vài phút vẫn cần đi viện, vì đó có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua, lời cảnh báo trước một đột quỵ thật.
Những biến cố nguy hiểm khác đi kèm huyết áp rất cao
Ngoài đột quỵ, huyết áp tăng rất cao có thể đi cùng các tình huống sau. Bất kỳ dấu hiệu nào cũng là lý do gọi cấp cứu:
- Nhồi máu cơ tim: đau, đè nặng, bóp nghẹt ở giữa ngực, có thể lan lên cằm, vai, cánh tay trái, kéo dài nhiều phút, kèm vã mồ hôi, buồn nôn. Người lớn tuổi, người đái tháo đường có thể chỉ thấy khó thở, mệt lả.
- Phù phổi cấp: khó thở dữ dội, phải ngồi dậy mới thở được, ho ra bọt hồng.
- Bóc tách động mạch chủ: đau ngực hoặc lưng dữ dội như xé, xuất hiện đột ngột, có thể lan dọc lưng.
- Bệnh não do tăng huyết áp: đau đầu dữ dội kèm buồn nôn, nôn, lú lẫn, ngủ gà, nhìn mờ, có thể co giật.
- Tiền sản giật nặng và sản giật ở phụ nữ mang thai từ nửa sau thai kỳ hoặc trong vài tuần sau sinh: đau đầu nhiều, nhìn mờ hay thấy chấm sáng, đau vùng trên rốn hoặc dưới sườn phải, phù mặt tay đột ngột, co giật.
Danh sách này không để bạn tự chẩn đoán đó là bệnh gì; chỉ để bạn nhận ra đây không phải lúc ngồi đo lại huyết áp mà là lúc gọi cấp cứu. Ở người lớn tuổi, triệu chứng có thể mơ hồ hơn: chỉ thấy lừ đừ, nói nhảm, yếu đi rõ so với hôm trước. Người nhà thấy khác thường đột ngột thì nên gọi cấp cứu thay vì chờ.
Trong lúc chờ xe cấp cứu: nên làm gì
Khi đã gọi cấp cứu, mỗi phút chờ đợi có thể dùng vào những việc có ích:
- Gọi cấp cứu (115) hoặc nhờ người gần nhất gọi. Nói rõ địa chỉ, triệu chứng, giờ bắt đầu, tuổi và bệnh nền đã biết của người bệnh.
- Đặt người bệnh ở tư thế thoải mái: ngồi hoặc nửa nằm nếu khó thở; nằm nghiêng nếu lơ mơ hoặc nôn, để tránh sặc. Nới lỏng cổ áo, thắt lưng.
- Không cho ăn uống gì nếu nghi đột quỵ hay người bệnh lơ mơ, vì có thể bị sặc do nuốt khó.
- Ghi lại giờ bắt đầu triệu chứng, các con số huyết áp nếu đã đo, và chuẩn bị danh sách thuốc người bệnh đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn.
- Mang theo giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm y tế, kết quả khám gần nhất nếu có sẵn.
- Nếu người bệnh co giật: dọn đồ vật xung quanh, không nhét gì vào miệng, không giữ chặt tay chân, đặt nằm nghiêng khi cơn co giật dừng.
Nếu không gọi được xe cấp cứu và phải tự đưa đi, để người khác lái, người bệnh ngồi cạnh có người theo dõi. Người bệnh tuyệt đối không tự lái xe. Chọn cơ sở có khoa cấp cứu gần nhất thay vì cố đi xa đến nơi quen.
Những việc không nên làm
Không ngậm thuốc hạ áp dưới lưỡi. Cách làm truyền miệng này có thể hạ huyết áp quá nhanh và quá sâu, gây thiếu máu não, thiếu máu tim. Các khuyến cáo không còn dùng cách này.
Không cho uống thêm thuốc hạ áp của người khác hay uống gấp đôi liều. Không ai ở nhà biết huyết áp cần hạ đến đâu và nhanh thế nào. Đó là việc của nhân viên y tế có theo dõi.
Không cạo gió, chích máu đầu ngón tay, xoa dầu rồi chờ. Các cách dân gian này không có tác dụng với đột quỵ hay nhồi máu cơ tim, và làm mất thời gian quý.
Không ngồi đo đi đo lại để chờ con số giảm. Khi đã có triệu chứng cảnh báo, con số trên máy không quyết định việc đi viện. Thời gian dành để đo lại là thời gian mất đi.
Không chờ "xem có đỡ không". Triệu chứng đột quỵ đôi khi giảm tạm thời rồi nặng lên. Đỡ rồi vẫn phải đi viện. Cũng đừng ngại gọi cấp cứu vì sợ "báo động nhầm"; nhân viên y tế thà đánh giá một ca không nặng còn hơn đến muộn với một ca nặng.
Chuẩn bị sẵn cho gia đình có người huyết áp cao
Những việc nhỏ làm trước giúp gia đình không lúng túng khi có chuyện. Đặc biệt hữu ích khi bố mẹ lớn tuổi sống riêng, con cái ở xa:
- Dạy cả nhà bốn dấu hiệu đột quỵ ở mục trên: mặt, tay chân, lời nói, thời gian. Người phát hiện đầu tiên thường là người sống cùng, không phải bác sĩ.
- Ghi một tờ thông tin sức khoẻ dán ở chỗ dễ thấy hoặc lưu trong điện thoại của người nhà: bệnh đã biết, thuốc đang dùng, dị ứng thuốc, bác sĩ đang theo dõi.
- Biết cơ sở có khoa cấp cứu gần nhà nhất và đường đến đó vào ban đêm.
- Có một máy đo huyết áp bắp tay nếu trong nhà có người tăng huyết áp, và một người biết cách đo đúng. Máy để mang con số đến bác sĩ, không để tự chỉnh thuốc.
- Thoả thuận trước với người già: khi thấy dấu hiệu lạ, gọi ngay cho con hoặc hàng xóm, không ngại "làm phiền". Nhiều người lớn tuổi chần chừ vì sợ con cái lo, và chính sự chần chừ đó làm mất thời gian.
- Không tích trữ thuốc hạ áp "dự phòng" theo lời truyền miệng. Thuốc dự phòng nếu có phải do bác sĩ kê kèm hướng dẫn cụ thể.
Không ai mong phải dùng đến những chuẩn bị này. Nhưng khi tình huống xảy ra, vài phút tiết kiệm được nhờ biết sẵn phải làm gì có thể tạo ra khác biệt lớn.
Khi huyết áp rất cao mà không có triệu chứng
Nếu đo thấy từ khoảng 180/110 trở lên nhưng không có bất kỳ dấu hiệu nào ở trên:
- Ngồi nghỉ yên khoảng 5–10 phút ở nơi yên tĩnh, rồi đo lại bằng máy bắp tay đúng cách.
- Nếu vẫn rất cao, đi khám trong ngày tại cơ sở y tế gần nhất, không chờ đến hẹn định kỳ.
- Nếu đang điều trị tăng huyết áp, liên hệ bác sĩ đang theo dõi; không tự tăng liều.
- Theo dõi sát: nếu xuất hiện đau đầu dữ dội, đau ngực, khó thở, nhìn mờ, yếu tay chân, chuyển ngay sang gọi cấp cứu.
Nhiều người lần đầu biết mình có huyết áp cao chính vì một lần đo ra con số rất cao như vậy. Đây là cơ hội, không chỉ là mối lo: một buổi khám kỹ sau đó giúp bắt đầu theo dõi đúng cách. Các mốc trong bài là tham khảo theo khuyến cáo hiện hành, có thể được cập nhật; trong tình huống khẩn cấp, quyết định thuộc về nhân viên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp 180/110 có phải đi cấp cứu không?
Nếu kèm đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, nhìn mờ, đau đầu dữ dội hay lú lẫn thì phải gọi cấp cứu ngay. Nếu không có triệu chứng nào, hãy nghỉ ngơi đo lại, nếu vẫn cao thì đi khám trong ngày, không tự hạ áp mạnh tại nhà.
Có nên ngậm thuốc hạ áp dưới lưỡi khi huyết áp tăng cao không?
Không nên. Cách này có thể hạ huyết áp quá nhanh, gây thiếu máu não và tim. Các khuyến cáo hiện nay không dùng cách này. Việc hạ áp trong tình huống khẩn cấp phải do nhân viên y tế thực hiện, có theo dõi.
Dấu hiệu đột quỵ dễ nhận biết nhất là gì?
Méo miệng hoặc xệ một bên mặt, yếu hay tê một bên tay chân, nói khó hoặc nói ngọng đột ngột. Có bất kỳ dấu hiệu nào, gọi cấp cứu ngay và ghi lại giờ bắt đầu, vì thời gian ảnh hưởng lớn đến lựa chọn điều trị.
Triệu chứng đột quỵ tự hết sau vài phút có cần đi viện không?
Vẫn cần đi viện ngay. Triệu chứng thoáng qua có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua, một lời cảnh báo trước đột quỵ thật. Bác sĩ cần đánh giá sớm để tìm nguyên nhân và giảm nguy cơ.
Phụ nữ mang thai bị đau đầu, nhìn mờ có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm. Ở nửa sau thai kỳ hoặc vài tuần sau sinh, đau đầu nhiều, nhìn mờ, đau vùng trên rốn, phù mặt tay đột ngột có thể là dấu hiệu tiền sản giật nặng. Cần đi khám cấp cứu sản khoa ngay.
Có nên cho người bị nghi đột quỵ uống nước hay ăn gì không?
Không nên. Người đột quỵ có thể bị rối loạn nuốt, ăn uống dễ sặc vào phổi. Đặt họ nằm nghiêng nếu lơ mơ hoặc nôn, và chờ nhân viên y tế đánh giá.